Op-ed: Aral deňzi sebiti, halky bejerýänçä bejerip bilmez

Dr Hans Kluge. Photo: Bütindünýä saglygy goraýyş guramasy: Aral deňzi sebiti öz halkyny ýerine ýetirýänçä bejerip bilmeýär Astana sebitleýin ekologiýa sammitiniň netijesi we üstünligi gol çekilen beýannamalar bilen däl-de, eýsem 2030-njy ýylda Aral deňzinde doglan çaganyň şu gün doglanlardan has sagdyn boljakdygy bilen kesgitlener, BSGG-nyň Europeewropa sebit direktory doktor Hans Henri P. Kluge öz makalasynda ýazýar. Бекзбек тилида Ozbek tilida На русском языке 22-nji aprel 2026, 06:00 Sütünler syýasaty 22-nji aprelde Gazagystanyň Astana şäherinde geçirilen Bütindünýä saglygy goraýyş guramasynyň Europeewropa boýunça sebitleýin direktory, doktor Hans Henri P. Kluge tarapyndan çap edildi Aral deňzi sebiti üçin hiç hili dikeldiş meýilnamasy, şol ýerde ýaşaýanlaryň sagdyn bolmagyna kömek etmese, hakykatdanam üstünlik gazanyp bilmez. Merkezi Aziýanyň dürli künjeklerinden we beýleki ýurtlardan gelen liderler sebitleýin ekologiýa sammiti üçin Astana ýygnananlarynda, bu esasy hakykaty tanamak we ony hakykata öwürmek üçin zerur bolan borçnamalar we çeşmeler bilen deňeşdirmek üçin möhüm pursatdyr Onýyllyklaryň dowamynda Aral deňziniň krizisine garşy göreşiň köp bölegi daşky gurşawy düzetmäge gönükdirildi, şol bir wagtyň özünde ýerli jemgyýetlere saglyk ýükleri maýa goýumlarynyň we ünsüň çäginde galdy. Iň agyr ýük aýallar we çagalar Soňky 10 ýylda Aral deňzinde ganazlyk milli derejede ep-esli ýokary galdy - çagalaryň arasynda 2,5 esse, aýallaryň arasynda 2,7 esse ýokary. Göwreli aýallaryň arasynda agyrlyk hasam agyr, ganazlyk 77% täsir edýär Soňky subutnamalar, irki menopauza, önelgesizlige we perinatal ýitgiler ýaly ekologiki betbagtçylyk zonasyna iň ýakyn ýaşaýan aýallaryň arasynda endokrin we ginekologiki näsazlyklaryň ýokarydygyny görkezýär. Tiroid bilen baglanyşykly näsazlyklar hem giňden ýaýrandyr: aýallaryň 12% -inde ýaýradyjy keseliň bardygy, 32% -iniň tiroid peroksidaza garşy antikorlary ýokarlandyrandygy - tiroidiň işiniň bozulmagynyň görkezijisi bolup, 2-3% -ine aşa gipotireoz diagnozy goýuldy. Şol bir wagtyň özünde, çagalar ösüşdäki näsazlyklar, dowamly dem alyş keselleri we ganazlyk töwekgelçiligi bilen ýüzbe-ýüz bolýarlar. Gazetada mahabat Bular izolirlenen tapyndylar däl - ýarym asyrlap bu peýza .y kesgitlän we sagdyn berhizlere elýeterliligi azaldýan zäherli tozanlara, hapalanan suwlara, zaýalanan topraklara we senagat hapalaýjylaryna gündelik täsir etmek arkaly emele gelen nagyşlardyr. Soňky birnäçe ýylda howanyň üýtgemegi, has ýokary temperaturanyň döremegine sebäp bolup, Aral deňziniň bugarmagyny çaltlaşdyrdy, bu täsirleri güýçlendirdi. Bu sebitiň ilatyna bu barada hiç zat aýtmak hökman däl. Olar ýaşaýarlar Entek zerur zat, adamlaryň saglygyny dikeldiş merkezine goýýan we dikeldişiň işleýändigini ýa-da işlemeýändiginiň iň aýdyň çäreleriniň biri hökmünde garaýan dowamly we utgaşdyrylan jogap. Aral deňiz sebitinde sagdyn gelejek üçin başlangyç muny üýtgetmek üçin döredildi. Bu, Gazagystanyň we Özbegistanyň Saglyk ministrleriniň krizisiň saglyga ýetirýän täsirine baha bermekde BSGG-den goldaw soramagyndan ösdi. Başlangyç iş akymlarynyň toplumy arkaly, ýurtlar, hyzmatdaşlar we donorlar bilen saglygy Aral deňzini dikeltmek boýunça öňdebaryjy hereketlendiriji etmäge synanyşýar Bu başlangyç, saglyk töwekgelçiligini kartalaşdyrmak, täsir edýän nokatlary kesgitlemek we daşky gurşawyň şertleri bilen keselleriň arasyndaky sebäpleri yzarlamak üçin gözegçilik we gözegçilik ulgamlaryny güýçlendirer. Içimlik suw howpsuzlygy, howanyň hilini dolandyrmak we mekdep gurşawyndaky özgertmeleri goldar. Daşky gurşawa täsir etmek bilen gönüden-göni baglanyşykly keselleri tanamaga we dolandyrmaga ukyply saglyk ulgamlaryna, şol sanda uzak wagtdan bäri dowam edip gelýän köpeliş we ösüş şertlerine maýa goýar. Tozan tupanlary üçin irki duýduryş ulgamlaryny gurmak, aşa yssyda hereketleri güýçlendirmek we suw howpsuzlygyny ýokarlandyrmak bilen, başlangyç howplar güýçlenmezden jemgyýetleri goramaga kömek eder Bularyň hiç birini diňe bir ýurt edip bilmez. Toz tupanlary serhetlerde durmaýar. Suw ýetmezçiligi, biodürlüligiň ýitmegi we howanyň täsiri syýasy çäklere hormat goýmaýar. Gazagystan we Özbegistan muny ykrar etdi. Astana gol çekmegi meýilleşdirýän özara düşünişmek memorandumy, milli tagallalara däl-de, sebit hyzmatdaşlygyna ygrarlylygy görkezýän möhüm ädimdir. Twoakynda bu iki ýurduň arasynda dersara iş toparynyň döredilmegi umumy jogapkärçiligiň artmagynyň ýene bir möhüm alamatydyr Aral deňziniň sapaklary, kiçelýän Hazar deňzine, şol sanda hereketlere ýol görkezmäge kömek etmelidir daşky gurşawa we saglyga ýetirip biljek täsirlerine has gowy düşünmek arkaly. Şol nukdaýnazardan Merkezi Aziýa ýurtlary we Azerbaýjan sammitiň dowamynda bilelikdäki beýannama gol çekerler we utgaşdyrylan hereketlere ygrarlydyklaryny güýçlendirerler. Sebitleýin hyzmatdaşlyk tehniki jikme-jiklik däl - ilatyň saglygyny goramak we bar bolan çeşmelerden has netijeli peýdalanmak möhümdir Gazagystanyň prezidenti Kassym-Jomart Tokaýewiň başlangyjy bilen ýygnanan bu sammit, howa we has giň ekologiýa meseleleri boýunça gepleşikler we hyzmatdaşlyk üçin sebit platformasy bolup hyzmat eder. Merkezi Aziýanyň hökümetleri tarapyndan eýýäm görkezilen syýasy erkiň üstünde durmak we dowamly tehniki we maliýe goldawynyň töwereginde milli, sebitleýin, ýerli we halkara hyzmatdaşlary birleşdirmek üçin möhüm mümkinçilik hödürleýär Astana sammitiniň netijesi we üstünligi gol çekilen beýannamalar bilen däl-de, 2030-njy ýylda Aral deňzinde doglan çaganyň şu gün doglanlardan has sagdyn ýa-da ýokdugyna baha berler Bu web sahypasyndaky materiallary öňünden ýazmaça rugsady bolmazdan köpeltmek ýa-da paýlamak bolmaz Sag boluň. Habaryňyzy aldyk we ýalňyşlygy ýakyn wagtda düzederis