Artek. Iýun, 1969 - Nariman Gasimoglu ýazýar

Çagalygym bagtlydy. Dostlarym bilen çagalygym hem gyzykly we başdan geçirmelerdi. Şol ýyllaryň bir aýy bar, ol Artek lageri bilen baglanyşykly. Şeýle hem, ýazyp bilemok, sebäbi häzirki ýaş nesilde Sowet döwri barada belli bir pikir döredip bilerin Youngaşlarymyza habar bermek üçin Sowet çagalarynyň tomus kanikulyna döwlet tarapyndan berilýän idegiň ýeterlik derejede ýokarydygyny belläsim gelýär Uly ýurduň uzak burçlarynda pioner lagerleri her tomus meşgullanýar, käbir ýerlerde gyş dynç alyşlarynda-da açyk bolýar. Lagerlerde çagalar mugallymlar, suratkeşler we Komsomol toparlarynyň ýolbaşçylary tarapyndan guralan intensiw medeni çärelere, sport ýaryşlaryna we ýaryşlara işjeň gatnaşdylar Ene-atasynyň gözegçiliginden daşarda jemgyýetçilik gurşawynda gysga wagt geçiren sowet mekdep okuwçysynyň gyzykly durmuşy, umumy bilimine täsir etmedi. Elbetde, bu döwlet ideginiň esasy maksadydy. Häkimiýet başyndaky ideologiýa ulgamy sowet watanyna we Kommunistik partiýanyň ideallaryna wepalylyk ruhunda sowet çagalarynyň bilimini gözegçilikde saklamaga synanyşdy, gyzykly we manyly dynç alyş gurady Pioner lagerleri Sowet Soýuzynda pioner hereketiniň önümi hökmünde döredildi. Hereketiň taryhy geçen asyryň 20-nji ýyllarynda başlaýar. Bu prosesiň özboluşlylygy, pioner guramanyň çagalaryň terbiýesinde ene-atalary kem-kemden çalyşmalydygydy. Bir gurama degişli bolmak, maşgala üçin has amatly alternatiwa hökmünde göz öňüne getirilýärdi. Sowet sistemasyna görä, geljege progressiw garaýyşlary paýlaşýan çagalar, ene-atalaryndan geçip biläýjek reaksiýaly, yza galan pikirlerden we dini kadalardan azat maşgala gurşawynda ulalmaly we täze dünýä gurjak adamlar bolmaly. Newadyma düşýär, bu täze dünýä maddy harytlaryň dolup, her kim şol harytlarda asuda ýaşajak "bagtly gelejek" "kommunizm" hyýalydy Pioner häsiýetleri, ilkinji nobatda, gyzyl galstuk, döş gursagy we ýörite baýdak. Pionerleri ýaş oktibaratlardan, köne Komsomol agzalaryndan - ideologik doganlaryndan tapawutlandyrýan başga usullar bardy: surnaýlar, deprekler, şahadatnamalar, tertipnamalar, gimnler Meşhur "pioner salamy" hem öz ýerinde. Mekdep pioneri sag elini kellesinden birneme ýokaryk galdyryp, tirsegine egýär. Bu wagt sag eliň bäş barmagy birleşmeli we sag gaşyň üstünde (maňlaýyň golaýynda) durmaly. Eliňi kelläniň üstünden, maňlaýyňa ýakynlaşdyrmak, jemgyýetçilik bähbitleriniň şahsy bähbitlerden ileri tutulýandygyny aňladýar. Pioner salamy, baýdak ýa-da ýolbaşçylar ýaly biri-birine salam bermek üçin ulanylýan aýratyn yşarat boldy Häkimiýet başyndaky kommunistik partiýanyň 9-14 ýaşynda pioner hereketinde öz-özüňi guramak we içerki tertip-düzgüni ornaşdyrmak arkaly Sowet çagalaryny döwlet gözegçiliginde saklamaga synanyşandygyny ýene bir gezek ýadymda Pioner lagerleri çagalaryň deň-duşlarynyň arasynda birnäçe hepde boş wagt geçirip bilýän ýeri, ýöne esasan olary jemgyýetiň gulak asýan agzalary etmek üçin döredilen döwlet edaralarydy Geçen asyryň 80-nji ýyllarynyň ahyrynda ýurtdaky pioner lagerleriniň sany 40 müňden gowrakdy. Şolaryň biri, ýurduň pioner guramasynyň wizit kartoçkasy statusyna eýe bolan halkara pioner lageri Artek Sowet Soýuzynda ýaşaýan çagalaryň arzuwydy. Bu lager ýylyň dowamynda işleýär, daşary ýurtlardan gelen çagalary dürli mazmunly ýaryşlarda ýeňiji hökmünde kabul edýär we iň gowulary hasaplanýan sowet çagalaryndan, ýagny okuwlarynda we jemgyýetçilik durmuşynda aýratyn üstünlikleri gazanan pionerlerden Sowet respublikalaryna çagalaryň her ýyl Artek şäherine gitmegi üçin belli bir mukdarda kwotalar bölünip berilýär we biziň ýurdumyzda bu saýlaw Azerbaýjan Komsomolyň merkezi komiteti tarapyndan geçirildi Artek, arzuwym hasyl bolýar Artek meniň ýaly kiçi doganym Hansuwaryň ýüregine degdi. Bu islegi aýan etmedim-de, Hansuwar kakamyz Gasim Gasimzadeh-ä aýtdy Jenap Gasim Artekden Komsomol Merkezi komitetiniň başlygy Raýa Alyýewe ogly Hansuwar üçin haýyş etdi G. Gasimzadeh mekdebiň müdiri, hünäri boýunça biolog Farida Hajyýewanyň ýanyna gelýär we 4-nji synp okuwçysy Hansuwar üçin şahsyýet şahadatnamasyny soraýar. Q. Gasimzadeni özüne duýgudaş biri hökmünde hormatlaýan Farida hanym, Hansuwara gowy häsiýet şahadatnamasyny berip bilmejekdigini we sebäbini düşündirýändigini aýdýar. Agam, birnäçe gün ozal aýtma Sapaklarynda Abbas atly ýoldaşynyň gözüni ýumruk bilen dişledi. Abbasyň ejesi çagasyny re directorissýoryň ýanyna getirdi, şikesleri görkezdi we Hansuwaryň ölçelmegini isledi Indi näme etmeli? Ony Artek şäherine ibersek, jenap Gasim, onuň huligançylygyny höweslendirmeýärismi? - diýip, Farida hanym aýdýar we şahyryň ümsümligini görüp, pikirlenip başlaýar Geliň, muny şeýle edeliň. Hansuwaryň dogany Nariman, seniň ogluň meniň okuwçym, men oňa botanika öwredýärin. Ol göreldeli okuwçy, ajaýyp. Siz ony Hansuwara däl-de, Arteke iberýärsiňiz. Beýle bolmasyn, şeýle bolsun ... - diýýär we gülýär Jenap Gasim hem gülýär: Agşam öýüne gaýdyp gelýär, wakany gürrüň berýär, ýöne Hansuwara Abbasy ýenjendigi üçin käýinmeýär. Artagny, Artekden mahrum bolmagy ýeterlik, bu hem jeza. Hansuwar Artekiň ýanyna baryp bilmejekdigine gynanýan, özüni dymdyrýan, hiç zat diýmeýän, nädogry iş edýändigine göz ýetirýän bolmagy mümkin. Kakasynyň bu hereketini halaýan ýaly: Alada etme, men seni Arteke ibererin Jenap Gasim Hansuwara beren wadasyny hakykatdanam ýerine ýetirerdi we mugallymlar dynç alýan we müdir dynç alýan mahaly awgust aýynda Raýa hanymyň üsti bilen Artek şäherine ibererdi. Hansuwar bolsa iki aý ozal Artek bilen edişi ýaly ederdi. Gözleri ýarylan çaganyň arz etmändigi üçin bagtlydy. Hansuwar uran çaganyň zor bilen bir gözüni açandygyny görüp, gorkudan ýaňa ýanyna gelip, ötünç sorady. Bu meseläni öwrenen toparyň ýolbaşçysy, çagalar eýýäm ýaraşanlygy sebäpli bolup geçen zatlary ulaltmazlygy makul bildi. Hansuwar muny Artekden gaýdyp geleninden soň aýtdy. .Eri gelende aýtsak, Hansuwaryň öýüne ýazan hatlary hem gülkünçdi. Bu hatlaryň birinde naharhanada adalatsyz hasaplaýan birinden zeýrenip, "Mongollar armut iýdi" diýip ýazypdyr. Jenap Gasim ýakyn dostlaryna gülkünç hatlaryny okaýardy. Professor Şirmammad Huseýnow her gezek Hansuwary görende, "mongollar armut iýdi" diýip gygyrýardy Hansuwar hakda azajyk alada edýärin, ol biziň kiçimiz, ol men däl-de, Artek şäherine giden bolmaly. Emma Artekiň tolgunmasy meniň pikirlerimden has ýokary. Ertesi gün, jenap Gasim bilen öwgi şahadatnamasyny almak üçin Farida hanymyň ýanyna barýarys. Artekde ösýän ösümlikleriň ýapraklaryny ýygnamagy buýurýar. Synp bölüm müdirine görkezmeler berýär, olar hakda öwgi haty ýazýarlar. Şol ýerden, 132-nji mekdebiň garşysynda ýerleşýän Azerbaýjan Komsomolyň merkezi komitetine, Köne şäheriň girelgesine ýanaşyk binada barýarys. Hanym Raýa bizi ýylgyryp garşy alýar. Azerbaýjany dogry görkezmek jogapkärçiligimi ýatladýar we maňa görkezmeler berýär. Aýdym-saz mekdebiniň tar synpynda-da okaýandygymy bilip, maňa Artek-e tarsyz gitmezligi berk tabşyrdy Men 12 ýaşymdadym, Bakuwdaky 6-njy aýdym-saz mekdebiniň 3-nji synpynda mugallym Raşidiň sahypasy sazyny we Sitara mugallymyndan mugamat öwrendim. Men gaty gowydym, erbet oýnamadym. Gural maňa mekdebiň özi tarapyndan berildi, bu çagalaryň çeňňegi, ýeňil we göwrümi kiçi. Öýümizde meşhur ermeni senetçisi Sarhan tarapyndan Bakuwda uly doganym Fakhreddin üçin ýasalan tar bar. Bu tar altmyş ýyl bäri öýümizde bar, barmaklarym sözlere gowy gelmese-de, käwagt özümi halaýan wagtym aýdym aýdýaryn ... theeri gelende aýtsak, professional sazanda hökmünde maşgala gurşawyndaky epizodiki çykyşlarym çagalarymyň aýdym-saz bilen gyzyklanmasynyň ösmeginde rol oýnamady Artekde oýnamak umydy maňa ýakymly tolgunma berdi, şonuň üçin meniň bilen ýaşyma laýyk gelýän çagalar üçin däl-de, eýsem mata haltasy bilen däl-de, Fakhreddiniň gabygyny alyp gitmegi makul bildim. Artekdäki arzuwymdaky çykyş we tomaşaçylaryň el çarpyşmalary üçin, agyr tans, ussat tansçylara laýyk gural, ýalaňaç bedenimde göterip, ýanymda götermegi makul bildim Biz, azerbaýjanly çagalar, uçar bilen Simferopol şäherine getirilýär we Artek işgärlerine tabşyrylýar. Awtobus bilen Krymyň ajaýyp burçunda, Gara deňziň kenarynda, Ruslaryň Aýu-Dag diýip atlandyrýan Aýy dagynyň golaýynda ýerleşýän Artek şäherine barýarys. Hemmämizi garakçylara bölýärler Artek jemi bäş lagerden ybaratdy, her lagere degişli toparlar: "Morskoý" - "Morskaýa"; "Gornyi" - "Almaznaýa", "Hrustalnaýa", "antantarnaýa"; "Pribrezhny" - "Lesnaýa", "Ozernaýa", "Polewaýa", "Reçnaýa"; "Lazurny" - "Lazurnaya"; "Kiparisny" - "Kiparisnaýa" Men "antantarnaýa" toparynyň 8-nji toparyna degişlidirin. Bedatylýan otagymyzda 7-8 çaga bar. Duşuşýarys. Skripka bilen milli rus Saşa we klarnet bilen ukrain Wolodýa geldi Indi 57 ýyl boldy, olardan we rus mekdebinde okaýan iki azerbaýjanly watandaşym Eldar we Fuaddan başga hiç kimiň ady ýadyma düşenok. Görnüşi ýaly, meni Saşa we Wolodýa bilen bir topara saldylar, sebäbi elimdäki tarlary gördüler. Üç çaga, dürli medeniýetleriň wekilleri ... Derrew dostlaşýarys. Aýdym-saz bizi dost etdi. Üçlüge öwrülýäris. Elbetde, ansambl hökmünde däl-de, diňe üç dost, üç ýürek manysynda (şu ýerde Tofig Guliýewiň "Dostluk aýdymynyň" sazy we "biz dört dost, dört ýürek, dört ýoldaş" sözleri gulagymda eşidilýär) Artekdäki ýeke-täk tar oýnaýjy Iki azerbaýjan çagasyndan başga toparymyzdakylaryň hemmesi ilkinji gezek tar görýär. Setirlerini, perdelerini, mizrabyny seresaplylyk bilen süzýärler. Toparyň ýolbaşçysy ilkinji agşam otagymyza gelýär, çagalar meniň töweregime ýygnanýarlar we agşam olar üçin bir zat oýnamagymy haýyş edýärler. Men näme oýnaýaryn? Mugamat? Olar näme düşünerler? Azerbaýjan howasyny ýüregimde oýnamaga rugsat ediň. Fuad, tanyş bir saz çalsam has gowudygyny maslahat berýär. Men soraýaryn, haýsy saz? Diýýär, seret, näme bilýärsiň? Taruň akkordlaryna görä islendik saz çalyp bilerin diýilmeýär. Meşhur "Katýuşa" ýadyma düşýär, aýdymyň sazyny ýuwaş-ýuwaşdan aýdýaryn. "Ooo, ajaýyp, ajaýyp ..." diýip begenýärler. Şol döwürde ýyllaryň geçjekdigi kelläme gelmedi we aýdymyň çagalykdan bäri ýatda saklan sözlerini öz dilimizde okardym. Asyl sözlere-de, aýdymyň sazyna-da laýyk gelýän ýaly: Alma we armut gülledi Bak derýada ýüzýärdi Katýuşa ýeke özi kenara barýardy Şonda aşyk tapmak isleýär Aýdym we aýdym aýtmak bilen bulaşdy Çöl bürgüdi, ýakyn ýarym Söýgi bilen boýnuňda galmak Hatlaryny saklady Sen, gyzyň aýdymy, asmana çyk Üç günüň sesi Uzak serhetde duran esgere Katýuşadan gowşur, gowşur Simpleönekeý gyzy ýada salsyn Diňle, ýüregiň sesini eşit Watany gora Katýuşanyň özi söýgüsini goraýar Alma we armut gülledi Bak derýada ýüzýärdi Katýuşa ýeke özi kenara barýardy Şonda aşyk tapmak isleýär Şeýlelik bilen, Artek günlerim aýdym-saz bilen başlaýar. Indi, Artek-de ýazan gündeligimi gözden geçirenimde, dürli medeni çäreleriň arasynda köplenç konsertleriň bolýandygyny görýärin we olaryň hersine höwes bilen gatnaşýardym. Munuň bir tabşyrykdygyny düşündirip bereýin, sebäbi 12 ýaşly çaganyň hezil edip gündelik ýazýandygy okyja geň bolup biler. Bu tabşyryk, ähli syýahatlarynda gündeligi we belliklerini ýöredýän mugallym Gasimden bolupdy we çagasyna şeýle ýazmagy öwretmek islän ýalydy. Indi seredenimde, gözlegim birneme ýalňyşdy, gündeliklerim gündelik wakalaryň statistikasy, has jikme-jik. Şeýle-de bolsa, bu statistika meniň ýadymy goldaýar we ýadymda bolup geçenleri janlandyrýar Drujinanyň Artek şäherine myhman hökmünde gelen wekiliýet üçin guran konsertinde "Baýati-Şiraz" mugamyny çaldym. Myhmanlar barada aýdanymda, Artekiň ýagdaýy barada düşünje bermek üçin dürli ýyllarda bu halkara lagerine baryp gören meşhurlaryň doly däl sanawyny hödürleýärin: Jean Bedel Bokassa, uriuri Gagarin, Nikita Hruşew, Indira Gandi, Leonid Breznew, Urho Kekkonen, Javahirel Nehru, Lidiýa Sabliko Min, Benýamin Skott, Mihail Tal, Walentina Tereşkowa, Lew ashaşin Gündeligimdäki başga bir bellik, Artekiň 44 ýyllygy mynasybetli "Garabag şikastesi" oýnadym. Näme üçin takyk "Garabag maýyp"? Bilmedim Belki ady sebäpli? Azerbaýjana wekilçilik edýän bolsam, belki bize degişli sebitiň adyny aýtmak islärdim? Belki, baýramçylyk çäresine laýyk gelýän dabaraly ses sebäpli? Elbetde, bu soraglar indi kellämde ýaýrap başlaýar, sebäbi soňky otuz ýylda biziň ýurdumyzda ýerine ýetirilen "Garabag Şikastesi" -niň maksady Garabagy ýatdan çykarmak däldi, ýöne indi Garabag ýeňşimiziň baýramçylygy bilen baglanyşykly Başga bir konsertiň sesleri ýadymda. Artekde ähli drujinalaryň gatnaşan aýdym-saz bäsleşigi geçirildi. Emin agzalary toparymyz bu ýaryşda şar tansynda 1-nji ýeri eýeledi. Şol ýaryşda tar oýnadym, näme oýnanym ýadyma düşenok. Gündeligime seredýärin, bu hakda-da maglumat ýok. Saşanyň skripka çykyşy 1-nji, Wolodýanyň klarnet çykyşy 2-nji ýeri eýeledi. Meni saýlamadylar, ýagny ýeke-täk tar oýnadym, şonuň üçin eminler meni bäsleşigiň ýeňijisi diýip yglan etdiler. Menem begendim, sebäbi "ýeňiji" Sözüni "1-nji ýerden" has gowy bilýärdim. Umuman aýdanyňda, 2-3 günüň dowamynda islendik çärä aýdym-saz üçin ýer bar bolsa, üçümizem şol ýere gatnaşdyk. Şeýle çäreleriň köpüsi daşary ýurtly myhmanlary Sowet medeniýeti bilen tanyşdyrmakdy Suratkeşleriň gatnaşmagynda taalta şäherindäki açyk konsert meniň ýadymda aýratyn orun tutýar. Diňleýjiler Germaniýanyň Demokratik Respublikasyndan, Finlýandiýadan, Çehoslowakiýadan we Polşadan gelen ýerli ýaşaýjylar we syýahatçylardy. Spektakly konsertiň ahyrynda goýdular. Meniň nobatym gelende, öý eýesi näme oýnamalydygymy we yglan etjekdigimi soraýar. Azerbaýjan mugamy "Zabul segah" diýýärin. Ol meniň aýdanlaryma düşünenok: "Azerbaýdjanskaýa pesnya Zabil". Başga bir wagt bolan bolsa, gülerdim. Meni gyzyklandyranok, men özüm, biraz tolgunýaryn. Muga gysgaldylan oýnaýaryn. Olar el çarpýarlar. Öý eýesi başga näme oýnajagymy soraýar. Jahangir Jahangirowyň "Eje" aýdymyny aýdýaryn. Kompozitoryň adyny aýtman, diňe "Mat aýdymy" aýdyp, görkezip we oýnap bilerin. Öz dünýämde, bu sazyň tanymal tanymal oýunçysy Hajy Mammadowa öýkünýärin, barmaklarymy setirlerden geçirýärin we oýnaýaryn, käwagt kellämi çukuryň aşagyna goýýaryn. Gutarandan soň el çarpyşmalar başlaýar. Öý eýesi konsertiň gutarandygyny habar berdi. Daşary ýurtly syýahatçylar sahna çykýarlar we meni we obamy kameralary bilen ýeke-ýekeden surata düşürýärler. Olaryň gural guralyna bolan gyzyklanmasy we şahsyýetime "halkara ünsi" diýseň begenýärin Artek ýaşaýjylarymyzyň baý programmasy bar: gündelik sport ýaryşlary, tebigy gaýalara gezelenç, deňiz gezelençleri, oduň töwereginde söhbetdeşlikler, çeper filmleriň çykyşlary, aýdym-saz repetisiýalary we ş.m. Gündeligimde olar hakda käbir bellikler etdim Biri hakda aýratyn ýazmak isleýärin. Çagalar üçin iki günlük gezelenç hakda gürleşýäris. Krymyň iň beýik nokady bolan Roman-Koşy basyp almaly bolduk. Deňiz derejesinden 1545 metr belentlikde ýerleşýär Agşam çykýarys. Stepdim-ädim gür gür tokaýlardan we dik eňňitlerden geçýäris. Düzgün-nyzam bilen ýöreýäris, setiri bozmak hökman däl, hatda gözümizi özüne çekýän rawertudana dadyp görmäge-de mümkinçiligimiz ýok. Toparyň ýolbaşçysy bilen bile gezýärin Tokaýyň üstünden barýan ýoluň gyrasynda, kiril elipbiýinde "Uçan-Su" ýazgyly agaçdan asylan bir nyşan bar. Aýaklarymyzy saklaýarys, gözlerimiz ýazga. Näme üçin bu ýazgyny biziň dilimizde bu agaja goýandyklaryna haýran. Fuad bu sözlemi toparyň ýolbaşçysyna terjime edýär: "Letaýaşa aragy", "wodopad". Uçan-Su, Roman-Koşadan 10-15 km uzaklykda ýerleşýän meşhur şarlawukdyr. Şeýle toponimleriň gelip çykyşy meni pikirlenmäge mejbur edýär. Birnäçe gün ozal Artekiň gapdalyndaky dagy görkezip, adyny Aýu-Dagyň aýdylyşy bilen aýtdylar, soň bolsa Aýy dag diýip aňladýan Medved-gorany düşündirdiler. Elbetde, häzirki wagtda Ukrainanyň Krym territoriýasynyň bir wagtlar türklere degişlidigini bilemok. Uçýan suwuň bu beýany beýnimiň çuň gatlaklaryna aralaşansoň, gyzym dünýä inenden soň, men oňa bu at dakmak isledim, ýöne maşgala çekişmelerinde Humaý ýeňdi Üç sagat töweregi syýahat edenimizden soň, düzlüge gelýäris. Uly çagalar bizi şol ýerde garşy alýarlar. Bu eýýäm garaňky. Agşamlyk edinýäris. Soňra oduň töweregine ýygnanýarys. Biz gyzykly bir sahna tomaşa edýäris. Tamşadan soň bizi gijäni geçirmek üçin gurlan çadyrlara äkidýärler. Irden turup, naharymyzy iýýäris we syýahatymyzy dowam etdirýäris. Roman-Koşa dört sagatlyk ýolda. Ertekilerde aýdylyşy ýaly "azajyk gitdik, uzak gitdik, göni jülgelerden we depelerden geçdik" we ahyrsoňy Krymyň iň beýik depesine ýetdik. Çagalaryň käbiri öz adyny daşa ýazýarlar we ony "ölmez", käbirleri ony daş böleklerinden ýadygärlik hökmünde alyp, öýlerine alyp gidýärler. Menem adymy daşa ýazýaryn. Biraz dynç alýarys we gaýdyp gelýäris. Ageaşymyzy we ýadawlygymyzy göz öňünde tutdular. Aşakda bir ýerde awtobus garaşýar. Artek şäherine gaýdyp gelýäris Üçlügiň telefon ogurlygy başdan geçirmesi Garaňky düşdi, agşamlyk edinip, otagymyza gaýdýarys. Ot ýakmak üçin henizem wagtymyz bar, boş wagtymyz bar. Käbir çagalar howluda oýnaýarlar. Wolodýa pikirleri bilen gelýär. Otagda menden we Saşadan başga hiç kimiň ýokdugyny görüp: "Saňa bir syr aýdasym gelýär, isleseň näme etmeli?" Şeýlelik bilen, ýaşaýan binamyzyň ikinji gatynyň koridorynda göçme telefon onuň ünsüni özüne çekdi. Ol muny halaýar. .Agny, ony ogurlady. Telefony ýakyn agaçda gizledi. Biz oňa goşulýarys we telefona seretmäge gidýäris. Bir agajyň ýanyna baryp, ogurlanan telefony zibiliň aşagyndan çykarýar we görkezýär. Artekden öýüne gaýdyp gelende bir pikiri bar gizlin alyp gitsin. Uruş filmlerinde, bölüm komandirleriniň garymlardan atyşyk sesiniň astynda ýokary derejeli ýolbaşçylar bilen gygyryşyp, aragatnaşyk saklaýandyklaryny gördük Ony alyp bilmersiň diýýäris. Indi, şübhesiz, telefon gözleýärler, sizi tutup bilersiňiz. Ol gorkýar. Telefony ogurlanan ýerine gaýtarmak kararyna gelýäris. Howöne nädip? Görüp bilenoklar, jenap? Bolýar, bulaşyk, henizem wagtymyz bar. Wolodýa telefony alyp, häzirlikçe düşeginiň aşagynda gizlemegi aýdýarys. Operasiýany ýary gije ederis. Hemmeler ukudan soň. Wolodýanyň elinde telefon bar, telefony hiç kim görmezligi üçin biz ony kesýäris, otagymyza gaýdýarys. Otag boş, Wolodýa telefony düşeginiň aşagyna itýär. Ot ýakmak çäresine barýarys. Yzymyza gaýdanymyzda gürleşýäris, gijäniň ýarynda biri-birimizi oýarýarys, pikir edişimizi dymýarys Şeýlelik bilen, hemmeler uklap galýarlar. Menem süýji düýşde. Wolodýa meni oýarýar, pyşyrdaýar, wagt geldi diýýär. Soň bolsa Saşanyň düşegine baryp, ony oýarýar. Garyp Wolodýanyň gözleri gorky sebäpli hiç wagt uklamadyk ýaly. Wolodýa telefony alýar, ses çykarman, içki eşiklerimizdäki ýalaňaç, koridora çykýarys. Bu asuda. Otagymyz ýokarky gatlaryň birinde. Görýärin, Wolodýa gorkudan titreýär. Telefony elinden alýaryn-da, özüm çalyşaryn diýýärin. Şeýlelik bilen, amaly meýilnamany şol ýerde gurýarys. Wolodýa ilki basgançakdan aşak düşmeli we her gatda özünden gelýän Saşa, gelip-gelmejekdigine signal bermeli, ýagny öňde kimdir biriniň bardygyny ýa-da ýokdugyny aýtmaly. Ahyrynda, ogurlanan göçme telefony elim bilen basgançakdan aşak düşýärin. Ikinji gata barýarys. Koridor ýagty. Wolodýa koridoryň soňundaky hajathana gitmeli, gijäniň bu pursatynda kim duşsa, hajathana gitjekdigini aýdýar. Pyýada ýoluň gapysynda durup, maňa yşarat edýär, howp ýok, gel, telefony goý. Saşa koridoryň girelgesinde bize garaşýar. Telefony nirä goýmalydygyny pikirlenip otyrkam gaty sesler eşidýärin. Toparyň ýolbaşçylarynyň gijeleriniň birinde menejeriň otagynda geçirilen ýygnaklardan biri, sesler ol ýerden gelýär. Geçip baranymda, ofisiň sekretaryň oturan böleginde hiç kim ýok. Içime girýärin, telefony stoluň üstünde goýýaryn we koridora çykýaryn. Pyýada ýoluň gapysynda duran Wolodýa yşarat edýärin, gideli. Kimdir biri bizi saklasa, diňe koridoryň çykyşyna ýakynlaşýarys. Ol beýleki garakçylaryň biriniň lideri bolsa gerek. Gijäniň ýarynda, bu ýerde näme edýändigimizi soraýar. Pyýada ýoldan geldik diýýäris. Haýsy topardan bolandygymyzy soranlarynda, hakykaty aýdýarys. Sekizinji synp okuwçylary çagalarynyň polda däl-de, has aşaky hajathana gidýändigine nädip ynanyp bilerler? Ol ellerimizi goýbermeýär. Direktoryň ýanyna baranda, başga biri çykýar. Duşuşykdan toparymyzyň ýolbaşçysyny çagyrýarlar. Döwlet sekretarynyň stolunda telefony gördüler, meseläniň nirededigini bilýärler we ukla diýýärler, ertir işiňe serederis. Saşa tolgunyşyk eşidip, ýitirim boldy. Otagymyza gaýdyp gelýäris, ol eýýäm düşegine girip, ýorgany kellesine çekdi Ertesi gün, ertirlik naharyndan soň, pioner ýygnagyny geçirýärler. Bu biziň gündelik sanymyz. Duşuşykdan öň Wolodýa toparyň ýolbaşçysyna bolşy ýaly hemme zady aýtdy. Toparyň başlygy gün tertibindäki meselä jikme-jik ünsi çekýär we Wolodýanyň haýsy jeza bermelidigi barada çekişmelere başlaýar: ýa Artekden kowulmaly, ýa-da käýinç berilmeli ýa-da bagyşlanmaly. Sözü alan birnäçe aktiwist gaharly ýagdaýda özüniň pionerlige laýyk däl bir iş edýändigini aýtdy we Artekiň işden aýrylmagyny isledi. Beýlekiler bolsa, käýinç teklip edip, has rehimli. Toparyň ýolbaşçysy maňa seredýär, näme pikir edýärsiňiz? Näme pikir ederin ... Dostumy ýeke goýup bilemok. Men elimi galdyryp, meni bagyşla diýýärin. Saşa maňa goşulýar we şol bir zady aýdýar. Wolodýa çykyşynda ýalňyşyny boýun aldy we bagyşlanmagyny soraýar. Köpçüligiň öňünde geçirilen ses berişlikde köplük käýinç teklibini goldaýar. Soň bolsa Saşa we maňa geçýärler. Pioner kasamyny bozmakda we Wolodýanyň hereketlerini ýapmak üçin operasiýa guramakda günäkärlenýäris. Bizem käýinýärler. Toparyň ýolbaşçysy Saşadan ýene şol bir işi etjekdigini soranlarynda, ikirjiňlenmän islendik zadyň bolup biljekdigini aýdýar. Ol meniň ýüzüme seredýär we menden jogaba garaşýar, Saşany takyk gaýtalaýaryn: islendik zat bolup biler. Toparyň ýolbaşçysy ikimizi manyly süzýär. Gowy keýpimiz bar, Wolodýa Artekde galýar, synagdan geçen dostlugymyz dowam edýär Elli manat sarp etmeli Toparymyzy Artekiň golaýyndaky Gurzuf şäherine gezelenç edýärler. Şäheriň bir ýerinde bize dükanlardan isleýän zadymyzy satyn almaga rugsat berdiler. Bakudan çykanymda, jenap Gasim jübime elli manat goýdy we zerur bolanda sarp etdi. Artekde näme sarp etmeli? Tölegli zat ýok. Biziň gitmeli wagtymyz diýen ýaly. Saşa düýn ejesinden poçta bilen alan bir manat we elli kopekiniň bardygyny aýtdy. Oňa doňdurma ýa-da bir zat ýaly duýsa, bu puly harçlamalydygyny ýazdy. Kakam maňa elli manat berdi, maňa nämäniň gerekdigini aýt, her niçigem bolsa sarp etmeli diýýärin. Sag boluň. Doňdurma satyn alýarys, töleýärin. Biz aýryldyk. Dükanlara elli manatdan galan zatlary sarp etmek üçin howlugýaryn. Öýümizden size berlen pullary iň soňky teňňä sarp etmeli diýen buýruk alan ýaly. Çagalygymda aňym ýaryldy. Pul tygşytlamak üçin Krymyň şäherleri, baglary we tebigaty barada ýadygärlik sowgatlary, kitaplar we otkrytkalar satyn alýaryn. Iň soňky ýadygärlik ýadygärlik satyn alýaryn, sumkam agyrlaşdy we has ýeňilleşdim, ýagny borjumy tamamladym, pulum gutardy. Indi ömrümiň belli bir döwründe pul gerek bolsa-da, hiç wagt açgöz we açgöz bolmadym öýdýärin. Saşanyň ejesi jübüsine elli manat goýan mugallym Gasimden has az mukdarda çagasyna ibermekde has dogrydy. Çaga zerurlygyna görä pul dolandyrmak endigini ornaşdyrmak manysynda Uruş gahrymanlaryny ýatlamak güni 22-nji iýunda. Irden 05: 30-da ýerlerimizden turup, drujinanyň howlusyna ýygnanýarys. Sowet Soýuzyna nemes faşizminiň hüjümi 28 ýyl ozal, şu gün sagat 4-de başlandy. Toparymyzyň ýolbaşçysy faşizmiň ýurda getiren kynçylyklary, 1941-nji ýylyň noýabr aýynda nemes faşistleri tarapyndan Artekiň basyp alynmagy, binalarynyň ýakylmagy, seýilgähleriň ýerine harby berkitmeler gurmak, çukur gazmak we lager meýdanynyň daş-töweregi tikenek simler bilen gürleşýär. Onda Artekiň 1941-nji ýylyň 22-nji iýunyny nädip garşy alandygy, ýurduň günbatar sebitlerinden çagalaryň ilki Moskwa, soňra Stalingrad, soňra bolsa söweş zolaklaryndan uzakda ýerleşýän Altaý sebitine ewakuasiýa edilendigi barada gyzykly hekaýalar aýdylýar 22-nji iýunda ýazan belliklerimde sport ýaryşynyň finalynda 1-nji ýeri eýeländigimiz barada maglumatlar hem bar. Öňki günler barada käbir jikme-jikliklerde, söhbetdeşligiň "Mergen" atly sport ýaryşyna degişlidigine düşünýärin. Bu oýun uruşdan soň Artekde döredilip, Sowet ýaşlarynyň harby watançylyk täliminiň çäginde geçirilen sport görnüşleriniň biri hökmünde meşhur boldy Agşam, oduň töwereginde uruşda ölen gahrymanlar hakda gürleşýäris we ýatlamalaryny ýada salýarys Rus şowinizmi bilen ilkinji tanyşlygym Günleriň birinde Eldar aglady we maňa lukmanyň "nerusskaýa nechist" diýendigini aýtdy. Rus dilim kämil däl, manysyny soraýaryn. Bakuwdaky rus mekdebinde okaýan Eldar rus dilinde gürleýär. Näme-de bolsa düşündirýär, men "nehist" takmynan "hapa" manysyna düşünýärin. Eldar aşa tertipli oglan, näme üçin oňa "hapa" diýmeli, özi "rus däl hapa", mysal üçin "Azerbaýjan hapa". Hiç hili ýalňyşlyk etmedigine ant içýär, lukman ony gözden geçirende diňe kemsidýär. Men oňa toparyň ýolbaşçysyna wakany gürrüň bermegini aýdýaryn. Agşam düşeklerimizde ýatmak isleýäris, lageriň başlygy otagymyza girýär. Keýpimiz hakda soraýar, işimiz we isleglerimiz bilen gyzyklanýar. Eldar hem oňa zeýrenýär. Meseläni bilýän ýaly, şonuň üçinem bize ýokaşmak üçin geldi. Galyberse-de, näme üçin şol aýal lukman ony we halkyny kemsitmeli, Eldar gözýaş dökýär. Meniň pikirimçe, enäniň çagasy ýaly nädip agladyňyz we aýalyňyzyň jogabyny yzyna gaýtardyňyz. Men onuň ejizligini rus mekdebinde okamak bilen baglanyşdyrýaryn. 2adyma düşýär, 132 ýaşly oglanlaryň köpüsi Içerişerden bolup, goňşy rus mekdebiniň oglanlaryny 134 "enäniň çagalary" diýip atlandyrdy we her pursatda olary masgaralady. Mümkin, Eldar hem şolaryň biridir. Menejer kellesini syrýar we hökman lukmany jezalandyrjakdygyny aýdýar. Onuň jeza berendigini ýa-da ýokdugyny bilemzok. Lukman iň gowusy. Belki, käbir duýduryş aldyk we bize habar berilmeýär. Umuman aýdanyňda, Artek statusynyň halkara gurşawynda bir wezipeli adamyň, kämillik ýaşyna ýetmedik sowet mekdep okuwçysynyň başga biriniň milleti barada kemsidiji söz aýtmagy gynandyryjy hakykatdy. Soň bir gezek şol aýalyň gödekligine duş geldim Biz "üç sazanda" boş wagtymyz töwerekdäki bagdaky agaçlaryň arasynda gezelenje gitdik. Çerkez agaçlarynyň miwe getirýän möwsümidir, olary gabýarys we iýýäris. Uzakdan synlaýarys bir adam şol lukmana baryp görýär. Habar toparymyzyň ýolbaşçysyna ýetende, lukmana gitmegi buýurýar. Zalym aýaly ýuwulmadyk miweleri iýseň zäherlenip biljekdigini aýdýar. 750 gram bankany suw bilen doldurýar, marganes zyňýar, içmegimizi, soň bolsa hajathana gitmegimizi we gusmagy talap edýär. Biz geň bir işde. Marganes suwlaryny içýäris. Pyýada ýolda näme edýärin, içen zatlarymy yzyna gaýtaryp berýärin, Wolodýa işlemeýär we Saşa barmaklaryny bokurdagyna ýapmagy başarýar. Lukmana gaýdyp gelýäris. Hawa, munuň nähili bolandygyny soraýar. Menem lukmana ýalan sözledim we içen zatlarymyzy yzyna gaýtardyk diýdim. Eldaryň ýadyna düşýär, bu aýalyň näme boldy, sen "rus nehisti" ýaly. Elbetde, Saşanyň öňünde aýdyp biljek däl, aslynda düşünýärin, hatda aýtmaga-da het edip bilemok, bu utançsyz jellat meni Artekden uzaklaşdyrar Kellämde türk özüni tanamagyň ilkinji alamatlary Artekdäki soňky günlerimiziň biri. Islendik waka üçin gyzykly dynç alyş çäresi geçirilýär. Parad köýnekli, käbir çagalar maska ​​geýip, biri-birini güldürýärler. Men ýeke özüm ýöräp barýaryn Tunlukda bir ýigidiň içine girýärin, ol meniň ýaşym. Deminiň aşagynda sesini çykarýar, näme diýýänine düşünemok, sözler tebigy ýaly. Ötünç soraýaryn we kimdigini we nireden gelendigini soraýaryn. Ol Tatarstanyň Kazandan. Azerbaýjanda soraýaryn, näçe ýaşyňyzda? Diýýär, üýtgeşik, men düşünýärin, ýagny on iki diýýär. Şeýle hem ol menden näçe ýaşyňyzdadygyny soraýar. Menem öz dilimde on iki diýýärin. Öý salgylarymyzy ýazýarys we biri-birimize hat berýäris. Az salym gürleşenden soň, Wolodýa bilen Saşa gelip meni tapýarlar, menem ony terk edýärin. Kellämde Aýýu dagy, Rim-Koş ýolunda duşan Uçýan suw, Artekden akýan we Gara deňze akýan derýanyň sowuk suwy - bu toponimler we birneme öň gürleşen tatar oglunyň dilinden asyl sözler arasynda baglanyşyk gurmaga synanyşýaryn Her pursat gyzykly, manyly we ýatdan çykmajak Artekli günlerimiz gutarýar. Çemodanlarymyzy tertibe saldyk. Tarimi gaty gowy görýärdim we bir gapda goýdum. Syýahat sumkamdaky aýdym-saz bäsleşiginde gazanan ýeňşimiň iki diplomy bilen, dürli agaçlardan we gyrymsy agaçlardan, Krymyň ýadygärlik sowgatlaryndan we nyşanlaryndan alyp, guradylan ýapraklarymyň arasynda, Bakuw şäherine gaýdyp barmaly Ertir irden awtobuslar bilen doldurylar we her tarapa gider. Iň soňky, aýdym aýdýan duşuşygymyz bar. Aýralykdan öň oglanlar we gyzlar biri-birini mähirli gujaklaýarlar, soň bolsa tegelek emele getirýäris we ilkinji günden bäri öwrenen "Artekiň kasamy" aýdymyny aýdýarys. Cheaňagyndan gözýaş dökýän gyz ýok. Bu setirleri ýazýaryn we şol aýdymyň sözlerini dilimizde aýdýaryn: Gur Artek feýerwerk Ol ses çykarýar we hezil edýär Gatheredygnan kasam edeliň Çagalar, bu kasam gutarnykly: Men şu gün Artekli Dostýana, hatar-hatar Diňläň, bu kasamyň nähili bolandygyny görüň Bu aç-açan we ýönekeýdi: Men şu gün Artekli Men şu gün Artekli