Niýazi Kızylyürek: Kitap: “Yzlara meňzeýän nätanyşlar”

Niyazi Kızılyürek Makalanyň ady journalisturnalist-ýazyjy orgorgos Frangosyň kitabynyň ady. Frangos “Biziň ýaly nätanyşlar” atly kitabynda Kipr türk şahyrlarynyň we ýazyjylarynyň eserlerinden saýlanan mysallary gözden geçirýär we olary grek dilli okyjylar üçin elýeterli edýär. Şeýlelikde, bu iki jemgyýetiň arasynda medeni köpri gurmaga kömek edýär. Bu ýurduň şeýle gözleglere gaty mätäçdigi äşgär, sebäbi adamyzda uzak wagtlap aragatnaşyk ýok. 1950-nji ýyllarda başlanan we ondan soňky onýyllyklarda dowam eden etniki çaknyşyklaryň Kipr Grek we Kipr türk jemgyýetleriniň durmuşyň ähli ugurlarynda biri-birine garşy çykýandygy mälimdir. Bu döwürde hyzmatdaşlyk we medeni we beýleki ugurlardaky aragatnaşyklar düýbünden bes edilýär we jemgyýetler biri-birine garşy durýarlar Türkiye 1974-nji ýylda Kipri ​​geografiki we demografiki taýdan iki bölege bölensoň, iki jemgyýetiň arasynda köp ýyllap aragatnaşyk gurulmady. Dawa-jenjel, ynamsyzlyk we beýlekisinden gorkmak medeniýeti agdyklyk etdi. Gorky ýigrenji güýçlendirýärdi. Raýat hukuklary aktiwisti Martin Luther Kingiň meşhur çykyşlarynyň birinde aýdyşy ýaly: "Adamlar biri-birinden gorkýandyklary üçin birek-biregi ýigrenýärler. Adamlar biri-birini tanamaýandyklary üçin biri-birinden gorkýarlar." Adamlar aragatnaşyk saklamaýandyklary üçin biri-birini tanamaýarlar. " Taraplaryň arasynda aragatnaşyk bolmazlygy, konfliktiň dowam etmegini isleýänleriň elindäki möhüm ýarag. Dawa-jenjeliň dili diňe bir gepleşik üçin ýapyk bolman, öňünden "beýlekisini" hem aýyrýar. Konflikt logikasyna görä, adamlar birmeňzeş topar hökmünde başgalara garşy bolmaly. Başga biriniň agyrysyna we kynçylyklaryna duýgurlygy görkezseler, "dönük" diýilýär Hakykat, gapma-garşylykly çemeleşmeler we milletçilik meýilleri medeniýet pudagynda-da öz beýanyny tapdy. Aslynda, taryhyň sahnasynda milletçiligiň we millet-döwletleriň döremegi bilen medeniýet "milli maksatlara" hyzmat etmekde möhüm rol oýnady. Stefan Zweigiň aýdyşy ýaly milletçilik we millet-döwletler gumanizmi ýok etmek bilen medeniýeti millileşdirdi. Şeýle-de bolsa, medeniýet ýene-de milletparazlyga esaslanýan medeniýete garşy çykýar. Sebäbi medeniýet, esasanam sungat, duýgudaşlyk arkaly ähliumumy gymmatlyklara ýetmek ukybyny özünde jemleýär. Ukrainaly ýazyjy Andreý Kurkowyň aýdyşy ýaly "asmandan başga ähli adamlar üçin açyk, döwlet serhetleri kesilmeýän, serhetlere bölünmedik ýeke-täk giňişlik medeni giňişlikdir." Hakykatdanam, medeniýetler arasyndaky gepleşik duýgudaşlyk üçin giňişlik açýar we aragatnaşykdaky päsgelçilikleri aýyrýar. Öndürýän medeniýetimiz demokratik we öz içine alyjy bolýança ... Medeniýetiň möhüm bölegi bolan sungat, ähliumumy aragatnaşyk kanallaryny açýar we umumy giňişlikleri döretmäge kömek edýär, sebäbi etnik gelip çykyşyna garamazdan adamlaryň umumy ekzistensial aladalaryna degýär. Çeper eserleriň iň möhüm aýratynlyklaryndan biri, şahsyýetleriň we halklaryň arasynda duýgudaşlyk duýgusyny ösdürmek mümkinçiliginiň bolmagydyr Orgorgos Frangos Kipr türk jemgyýetinde öndürilen käbir edebiýat eserlerini gözden geçirip, Kipr grekleriniň bilimlerine hödürlemek bilen medeniýetler arasyndaky gepleşiklere möhüm goşant goşýar Frangos, "Biziň ýaly nätanyş" diýip atlandyrýan Kipr türk ýazyjylary bilen Kipr grek ýazyjylarynyň arasynda möhüm meňzeşlikleriň bardygyny aýdýar. Bu ýerde geň galdyryjy zat ýok. Galyberse-de, şol bir ýurtdan, şol bir toprakdan we şol bir geografiýadan gelen ýazyjylar hakda aýdýarys. Şeýle-de bolsa, Frangosyň bilişi ýaly, her bir edebi eseriň ýüze çykan şertlerine mahsus aýratynlyklary bar Şol sebäpli 1974-nji ýyldan soň Kipr türkleriniň öndüren sungat eserleri Kipr grekleriniň eserlerinden birneme tapawutlanýar. Mysal üçin, 1974-nji ýyldan soň Kipriň grek edebiýatynda nostalgiýa agdyklyk edýär. Gunurduň ýarysyndan ýarag bilen kowulan Kipr grekleriniň küýseýän eserleri öndürýändigi düşnüklidir. Şeýle-de bolsa, Kipr türkleriniň nukdaýnazaryndan seretsek, 1974-nji ýyla çenli nostalgiýa duýup biljek "bagt asyry" ýok. Şonuň üçin 1974-nji ýyldan soň Kipr türk edebiýaty "häzirki" esasda geljege seredýän edebiýatdyr Şahsyýet we watan ugrundaky göreş Esasan 1974-nji ýyla çenli milletçi goşgular ýazan Kipr türk sungat işgärleri 1974-nji ýyldan soň başgaça ugradylar. Eserleri 1974-nji ýylda döreden döwrüniň "häzirki zamany" ýa-da ruhy bilen tapawutlanýar. Bölünen ýurtda üzňelikde ýaşap, Kipriň türk türklerine garşy synanyşmak we Kipr türklerine garşy medeni uruş Kipr türkleriniň ýitmegine alada döredýär. Bu alada Taryhy gözleglerde, syýasat we edebiýat ugurlarynda öz beýanyny tapdy Ilkinji estetiki hereket "74 nesil" ady bilen tanalýan ýazyjylardan we şahyrlardan gelýär. "74 nesil" Kipriň goşgulary bilen bölünmegine, militarizme we şowinizme garşy çykýar we iki jemgyýetiň parahatçylykly ýaşamagyny goldaýan eserler döredýär. Bu şahyrlaryň 'Kipr merkezleri' diýlip atlandyrylmagy tötänden däldir. "74 nesil" diňe bir Neşe ashaşyn, Mehmet ashaşyn, Filiz Nalöven we Hakyk üüçel ýaly 1974-nji ýyldan soň ýüze çykan şahyrlary däl, eýsem Fikret Demirağ ýaly özlerinden has uly şahyrlary hem öz içine alýar. Sebäbi sorag edilýän zat goşgularyň manysy Bu nesliň şahyrlary Kipriň hemişelik bölünmegini maksat edinýän resmi türk syýasatyna reaksiýa bildirenlerinde, "Kipr" esasynda "biz" düşünjesini ösdürmäge synanyşdylar. Olaryň pikiriçe, Kipr ähli ýaşaýjylaryň umumy watanydyr. Şeýle bolmaly. Goşgularynda Kipr grekleriniň gynançlaryny çuňňur duýgudaşlyk bilen beýan edýärler. Ilkibaşda Türkiýedäki progressiw magazinesurnallarda neşir edilen bu goşgular Kipr türkleriniň ünsüni özüne çekdi we tolgundyrdy. Bu nesliň çeper eserleriniň milletçi we separatist toparlar tarapyndan reaksiýa görkezendigi we ýazyjylarynyň kemsidilmegi hiç kime geň galdyrmaz Adanyň iki ýarysy gaýa bilen bölünip aýrylanda, Kipr grekleri bilen Kipr türkleriniň hatda nol aragatnaşyk sebäpli biri-birine hat ibermäge-de rugsat berilmedik şertde iki jemgyýetiň ýazyjylarynyň arasynda ilkinji goşgy terjimeleri şahyr Mehmet ashaşynyň başlangyjy bilen bolup geçdi. Kipr grek şahyrlary bilen özara terjimeler şol döwürde parahatçylygy söýýänleriň arasynda agzybirlik ruhuny döretdi. Kipr türk jemgyýetinde militaristik gurşawyň dem alýan atmosferasyndaky parahatçylyk çärelerinde okalýan bu goşgular jemgyýetiň köp gatlaklarynda geň galdyryjy we gyzyklanma döredýär. Resmi ideologiýany we separatistik taryhy wakalary tankytlaýan şahyrlar, öz goşgularynda-da, Kipr grekleri bilen hyzmatdaşlykda-da wagtal-wagtal basyşlara we howplara sezewar bolýarlar Şahyrlaryň şahsyýet göreşi '74 nesliň şahyrlary şahsyýet we watan ýaly düşünjeleri ara alyp maslahatlaşmak üçin açdylar. Türk milletçiliginiň Kipr türklerini "Kipr türkleri" diýip atlandyrmak we Kipri ​​Türkiýäniň "gyzy watany" diýip gurmak baradaky etno-kesgitleýji çemeleşmesine garşy gozgalaň turuzdylar. Şahsyýetleriň jemgyýetçilik, medeni we syýasy şertler bilen emele gelýändigini, hemişe üýtgemäge açykdygyny, tebigy kategoriýanyň we üýtgemeýän "düýp manysynyň" ýokdugyny göz öňünde tutsak, şahsyýetler baradaky çekişmeleriň ideologiki we syýasy ölçegleri bar. Bu çekişmelere sebäp bolýan esasy faktor, gegemoniýa we garşylykly gegemoniýa itergi. Şu nukdaýnazardan häzirki gegemoniýanyň dowam etmegini isleýänler başga bir gegemoniýanyň döremegine çalyşýanlar bilen ýüzbe-ýüz bolýarlar. Zygmunt Baumanyň aýdyşy ýaly "şahsyýet ara alnyp maslahatlaşylýan ýerde gapma-garşylyk bar. Sebäbi söweş ýa-da göreş şahsyýetiň tebigy öýi. Şahsyýet göreş gurşawynda döreýär we söweş sesleri bes edilende uklap galýar we dymýar." Kipr türk şahyrlarynyň şahsyýet göreşi, Baumanyň aýdyşy ýaly, gapma-garşylyk atmosferasynda bolup geçdi. Bu söweş Kipr türkleriniň ýerli we territorial aýratynlyklaryny, olaryň "Kiprdigini" we watanynyň "gyz watany" däl-de, eýsem tutuş Kipr, durmuşyň ähli ugurlaryny tankytlaýan türk milletçiligine garşy göreşýän söweşdir Bu göreşde möhüm öwrülişik 1987-nji ýylda Londonda geçirilen "Kipr türk edebiýatynda şahsyýet" atly konferensiýa boldy. Men hem '74 nesliň şahyrlary tarapyndan gurnalan we çykyş eden bu konferensiýa gatnaşdym. Maslahat uly täsir galdyrdy. Soňra türk we iňlis dillerinde kitap hökmünde neşir edilen konferensiýa makalalary Kipr türkleri tarapyndan uly gyzyklanma bilen garşylandy. Denktaş reimeimi bu başlangyçdan gaty biynjalyk bolýar we oňa berk garşylyk görkezýär. Çykyş edenleriň hemmesi diýen ýaly dönük diýlip yglan edilýär Emma hakykat, türk milletçiligi bu medeni söweşde ýeňilen tarapa öwrüldi. Kipr türkleri özlerini "Kipr" diýip kesgitlemäge we tutuş Kipri ​​öz watany hasaplamaga başladylar. 1990-njy ýyllaryň ahyrynda we 2000-nji ýyllaryň başynda Kiprli türkleriň separatist Denktaş reimeimine garşy gozgalaňynyň aňyrsynda uzak proses bar we sungat işgärleri bu prosesiň esasy aktýorlarynyň arasynda aýratyn orun eýeleýärler Orgorgos Frangos tarapyndan uly üns bilen taýýarlanan bu kitap Kipr grek okyjylary bilen şol şahyrlaryň we ýazyjylaryň eserleriniň käbir mysallaryny özünde jemleýär. Şeýlelik bilen, iki jemgyýetiň arasynda bar bolan ýat boşlugy Käbir ýapylmagyna goşant goşýar