Krizise garamazdan. AIW-e garşy göreş üçin çykdajylary köpeldýän ýurtlaryň arasynda Gyrgyzystan hem bar

Halkara maliýeleşdirmegiň azalmagy, adam hukuklarynyň çäklendirilmegi we öňüni almak üçin ýeterlik maýa goýumlary AIW-e garşy göreşde soňky onýyllyklaryň gazananlaryna howp salýar. Birleşen Milletler Guramasynyň AIW / AIDS (UNAIDS) maksatnamasynyň täze hasabatynda aýdylýar UNAIDS-iň ýerine ýetiriji direktory Winni Byanyima häzirki ýagdaýy epidemiýa garşy global tagallalar başlaly bäri iň agyr AIW krizisi diýip atlandyrýar Guramanyň habaryna görä, 2025-nji ýylda birnäçe ýurtdan halkara ösüş kömeginiň mukdary 23% azaldy, bu bolsa rekord derejesinde iň pes azalma boldy. Netijeleri AIW ýokaşan ýurtlarda eýýäm duýulýar Şeýlelik bilen, 2024-2025-nji ýyllar aralygynda iň gowşak sebitlerde AIW barlagy 22% azaldy. Birnäçe ýurtda prezerwatiwleri maliýeleşdirmek 90% -den gowrak azaldy we 62 ýurtda täsir etmezden öň profilaktika (PrEP) ulanylyşy 38% azaldy Şol bir wagtyň özünde, soňky 25 ýylda halkara jemgyýetçiligi ep-esli üstünlik gazandy AIDS bilen baglanyşykly sebäplerden ölüm 56% azaldy - 2010-njy ýylda 1,3 milliondan 2025-nji ýylda 570 müňe çenli. Şol döwürde täze AIW infeksiýalarynyň sany 43% azaldy we 1,2 million boldy Häzirki wagtda AIW ýokaşan 40,9 million adamdan 32 milliondan gowragy wirusa garşy bejergi alýar Şeýle-de bolsa, takmynan dokuz million adam zerur bejergisiz galýar Hünärmenler deňsiz ösüş barada alada edýärler. Käbir sebitlerde görkezijiler gowulaşýarka, Gündogar Europeewropada we Merkezi Aziýada, Eastakyn Gündogarda, Demirgazyk Afrikada we Latyn Amerikasynda täze ýokanç keselleriň sany artýar Şeýle hem hasabatda adam hukuklaryna çäklendirmeleriň artýandygy bellenilýär. 2025-nji ýylda ýene iki ýurt bir jynsly gatnaşyklary jenaýat jogapkärçiligine çekdi we 2026-njy ýylda bir döwlet olar üçin jezalary köpeltdi. UNAIDS, şeýle çäreleriň gowşak toparlara synag we bejergi almagyny kynlaşdyrýar diýip hasaplaýar Şol bir wagtyň özünde, gurama oňyn tendensiýalary hem belläp geçýär. AIW maksatnamalary üçin içerki maliýeleşdirmegiň paýy 2010-njy ýylda 28% -den 2024-nji ýylda 52% -e çenli ýokarlandy. 2025-nji ýylyň başyndan bäri 54-den gowrak ştat bu maksatlar üçin öz çykdajylaryny artdyrmagy maksat edinýär Bularyň arasynda Gyrgyzystan, Gazagystan, Täjigistan, Özbegistan, Azerbaýjan, Belarus, Jorjiýa we Moldowa bar UNAIDS 2030-njy ýylda AIW we SPID keselini ýok etmek maksadyna ýetip boljakdygyny, ýöne durnukly maliýeleşdirmegi, adam hukuklaryny goramagy we öňüni alyş we bejergä elýeterliligi talap edýär Baş sahypadaky suratly surat: WHO / A. Zaidi