Bu Çaýhan Düzü nireden geldi? - Halil Karapaşaoğlu

Pür bilen Arçozyň arasyndaky ýoluň gurluşygynyň 2023-nji ýylyň 25-nji oktýabrynda Çaýhan düzlügine baryp ýetendigini, Türg gullugy Gypryzyň demirgazykdaky metbugata beren habaryna görä (“Pile-Arçoz ýoly” 2023). Öwrenen bir zadymyz bardy; “Çaýhan Düzü” diýilýän ýer bar. Pile-Arçoz ýolunyň arasyndaky ýol işinde buldozerler Birleşen Milletler Guramasynyň (BMG) Parahatçylyk güýçleriniň esgerlerine sürüldi. Gazedda ýazyjysy Cenk Mutluýakaly derňemäge geldi we Angara şäherinde Pile bilen Arçozyň arasyndaky ýol üçin tender yglan edildi. Mutluýakaly “Tender Ankaradan ... Kompaniýa hem ... Býudjet ...“ Dozer ”şu ýerden bolup biler!” diýip ýazdy. (Mutluýakali 2023). Gözleglere görä, BMG güýçleri bilen gapma-garşylyga giren guramalaryň köpüsi çözüldi. Onnar hem Angaradan ... Çaýhan Düzü operasiýasy Angara doly iş Bu gezek, 2026-njy ýylyň 15-nji aprelinde aýak we agyz keseli sebäpli Gibriýa gelen Gipriz çopanlary, Giprize gidýän we süýdüni bu sebitdäki Kipriz respublikasyna berýän Gipriz maldarlaryny gözegçilikde saklamaga gitdiler. Muny kolonial administrasiýa “täze bikanun geçiş synanyşygy” hökmünde häsiýetlendirdi. Soňra Turg esgerleri sebite gitdiler we türk baýdagyny galdyrdylar (“BMG TRNC” 2026). Çaýhan Düzü ýene-de gün tertibimizde. Gypryz adamlary Çaýhan Düzü nämedigini sorap başladylar. Bu makalanyň mowzugy Çaýhan Düzü adynyň nireden gelendigi, taryhy manysy we Turg göçüp gelen kolonializmi näme üçin bu sebite Çaýhan Düzü diýip at bermekden ybarat bolar Gipriziň demirgazygynyň Türkiýe tarapyndan kolonizasiýa edilendigine we Gipriziň demirgazygynda Türkiýäniň haýsy salgylanmalara degişlidigine düşünmän Turg we Osman taryhyny bilmeli. Oturylyan kolonializmde gurban berlen gurbanlar kolonizator tarapyndan döredilen bolsa, kolonialist jyns güýjüniň nusgasyny döretmek isleýär. Gypryzyň galan iň uly kemçiligi, kolonializm edebiýatyna, Turg we Osman taryhyna düşünmezligi. Bular ýurdy basyp alan Giprizden gelen progressiwleriň iň köp üns bermeli edebiýaty bolmaly, ýöne bu ugurda bilimimiz ýok diýen ýaly. Näme üçin Türkiýe bu sebite "Çaýhan Düzü" diýip at berdi? Çaýhan häzirki wagtda Türkiýäniň Konýa şäheriniň Ereğli etrabynda ýerleşýär. Osmanly administrasiýasy 1720-nji ýylda Türkiýede Ereğli bilen Ulukişlanyň arasynda ýerleşýän sebiti janlandyrdy. Bozulus Türkmenleriň Çaýan jemgyýetinden bu sebitde mesgen tutuldy (öörük, Karadoğan 2015, sah. 3). Çaýan, şeýle hem uly "derbent" statusy bolan şäherçedir (öörük, Karadoğan 2015, sah. 16). "Derbendler bilen azaşan, öýsüz ýa-da çarwa adamlar içerki çözgüt meselesini çözmek üçin ýer eýeçiligine öwrüldi we bu aralykda oba hojalygy üçin boş ýerler açyldy. Osman imperiýasyndaky taýpalaryň boş ýer tapmak zerurlygy sebäpli dörän harby çozuş däldi, ýöne doly guramaçylykly döwlet administrasiýasy tarapyndan göçürilen we göçüriş hereketleri "Osmanlyda, Anadoly we Rumeliýadaky ýollarda, esasanam daglyk we geçiş sebitlerinde adamlaryň howpsuzlygyny, emlägini we abraýyny üpjün etmek üçin döredilen guramalara" derbend "diýilýär we bu guramanyň jogapkär adamyna" derbendci "diýilýär. Derbend sözi pars dilinden gelip çykan goşma düşünje. s.50). Derbendsiň başga bir aýratynlygy: "Derbendler möhüm geçelgelerde ýerleşýärdi. Häzirki manyda polisiýa we endandarma güýji bolmansoň, ýollaryň we geçelgeleriň howpsuzlygyny Derbends üpjün edýärdi. Derbendleriň ýerleşýän ýerleri gözegçilik astyndady. Derbendler esasan çöllük ýerlerde az sanly nokatlar bilen döredildi" (Ersoý 2008, s. 50) Netijede, Derbeds boş ýerleri çözmek we beýan etmek üçin Osman taryhynda harby güýç bolup hyzmat edipdir. Başgaça aýdylanda, Derbends çözgüt syýasatlarynyň we döwletiň harby güýçleriniň enjamy hökmünde ulanylýar. Çaýan Turgmens, Osman döwründe derbend bolup hyzmat edipdir Çaýhan sebiti, Arçoz bilen Pile arasynda Türkiýe üçin derwezedir. Derbend, geçiş tudmag diýmekdir. Çaýan Turgmens derbend. Derbendler Osman guramasynyň täze oturymly ýerleri üçin ulanyldy. Şeýle hem harby güýçlere wekilçilik edýär. Osman taryhyny salgylanma hökmünde alanymyzda, Çaýhan Düzü diýilýän ýeriň syýasy okalmagy başga ýere geçirilýär. Turg göçüp gelen kolonializm kontekstinde, Türkiýäniň aşaky topraklary Çaýhan Düzü Bu güýçleriň giňelmegini, sebiti harby güýçler bilen goramagyny we sebitde çözgüdiň başlanmagyny aňladýar 1958-nji ýylda Turg söweş guramasy döredilen gününden bäri Türkiýe Respublikasy, Gipriziň demirgazygyndaky türk we osmanly taryhyna salgylanmak we Gipriziň demirgazygyny türkleşdirmek bilen kolonial syýasatlaryny kolonialistik isleglerini pida eden sebitlerine resmi taýdan ulanýar. Obanyň kolonial administrasiýasynyň bu sebiti Çaýhan Düzü diýip atlandyrmagy tötänden däldir. Türk baýdagynyň şol sebitdäki obanyň ýaşaýjylary tarapyndan galdyrylmagy tötänden däldir. Şol tobraglaryň aralyk sebitler däl-de, türk tobraglarydygy aýdylmagy tötänden däldir. Başdan geçirýänlerimiz, Turg göçüp gelen kolonializmiň netijeleri Makalanyň ses görnüşi: https://youtu.be/i035tlKnI68 1- "BMG TRNC territoriýasyny bufer zonasy diýip yglan etdi: Türk esgerleriniň türk baýdagy bilen beren jogaby". Yenişafak. 16-njy aprel 2026-njy ýyl 2-Ersoý, Ersan. Derbend guramasy, türklerde hasaplaşyk syýasaty. Gündogar Anadoly barlaglary. Tom: 6 Neşir: 2 3-Mutluýakali, Cenk. 2023. Pile ýoly üçin tender Ankarada hem başlandy. Täze tertip. https://www.yeniduzen.com/pile-yolunun-ihalesi-de-ankarada-cikti-20892yy.htm 4- "Çaýhan düzlügi, Pile-Arçoz ýol işleri wagtynda baryp ýetdi." Täze tertip. 2023-nji ýylyň 25-nji oktýabry 5-öörük, Doğan. Karadogan, Aýnur. 2015. Çaýan Derbendidäki demografiki tendensiýalar). Halkara Taryh Journalurnaly 7-nji tom 3-nji sany, s. 167-190