Emeli intellektiň ulanylmagy nebit we gaz ýatagynda-da zerur - Söhbetdeşlik

Professor Galib Efendiýew: "Intellektual nebit ýatagy" ulgamlaryny ösdürmekde dolandyryş prosesleriniň aýratynlyklaryny ylmy esasda öwrenmek möhümdir. " Ylym we bilim ministrliginiň Geologiýa institutynyň müdiri, ANAS-yň degişli agzasy, professor Galib Efendiýew nebit we gaz guýularyny burawlamak boýunça meşhur alym. Ylmy gözlegleri, buraw işleriniň dowamynda iň oňat karar bermek, buraw işinde geologiki-tehnologiki we geofiziki gözlegleriň toplumyna esaslanýan geologiki çatryklary öwrenmek, gaýalary ýok etmek prosesi we gaýany ýok ediji guralyň işi, nebit önümçiligini güýçlendirmek üçin dürli geologiki-tehniki çäreleriň deňeşdirme netijeliligini seljermek we ş.m. ugurlary öz içine alýar. 2026-njy ýylyň maýy alymyň 80 ýyllygydy. Anniversaryubileýiň öňüsyrasynda ANAS-yň habarçysy Galib Efendiýew bilen häzirki zaman tehnologiki kynçylyklar, nebit-gaz pudagynda emeli intellektiň ulanylmagy, ylym bilen önümçiligiň bitewiligini üpjün etmek, şeýle hem alymyň köp ýyllyk ylmy işiniň iň möhüm netijeleri barada söhbet etdik. Modern.az onuň bilen söhbetdeşlik hödürleýär: Hormatly jenap Galib, nebit we gaz guýularyny burawlamak pudagynda belli alym hökmünde esasy ylmy mekdebi döretdiňiz. Yzyna seretseň, ylmy işiňde iň möhüm üstünlik näme we Azerbaýjanyň nebit pudagyna täsir eden iň üstünlikli programmalaryň haýsysyny mysal getirip bilersiňiz? Sag boluň. Hakykatdanam, bu soraga jogap bermek meniň üçin aňsat däl. Yzymyza seretseň, ýarym asyrdan gowrak dowam eden ylmy işimiň dürli döwürleri, başdan geçiren kynçylyklarymyz we gazanan netijelerimiz ýadymyza düşýär. Ylmy karýeramyň iň ýatdan çykmajak pursatlarynyň biri, ylmy ýolbaşçym bilen yzygiderli duşuşmak üçin Moskwa baryp görmek, laboratoriýa synaglaryna gatnaşmak we şol gözlegleriň netijelerini ylmy makala görnüşinde ilkinji gezek çap etmek boldy. Şol döwür geljekdäki ylmy işlerimiň esasyny düzdi Amaly ähmiýetli ilkinji işlerimiziň biri, Günbatar Sibirdäki iki nebit ýatagynda guýy burawlanda ýokarky aralyklarda kesilen baltalary ulanmak boýunça beren tekliplerimiz boldy. Daş aýratynlyklaryny göz öňünde tutýan bu teklipler buraw işleriniň netijeliligini ýokarlandyrmaga hyzmat etdi we soňra önümçilikde oňyn netijelerini görkezdi. Şol taslamalar ylmy gözlegleri hakyky önümçilik meselelerini çözmäge gönükdirmegiň möhümdigini görkezdi Azerbaýjan nebit senagaty üçin möhüm hasaplaýan netijelerimiň biri, guýy burawlamak wagtynda iň oňat karar bermegi üpjün edýän programma üpjünçiligini döretmek we ulanmak. Bu işler şol döwürde işleýän buraw işleri bölümleri bilen baglaşylan şertnamalaryň çäginde geçirildi. Biziň döreden usulyýetlerimiz we programma üpjünçiliginiň çözgütleri buraw işini has netijeli dolandyrmaga we tehniki we ykdysady görkezijileri gowulaşdyrmaga mümkinçilik berdi Elbetde, bu gün ylmy işlerimizi häzirki ileri tutulýan ugurlarda dowam etdirýäris. Soňky ýyllarda dürli taslamalaryň çäginde buraw işlerini optimizirlemek, geologiki we tehnologiki maglumatlary seljermek, çylşyrymly geologiki şertleri çaklamak we häzirki zaman sanly tehnologiýalary ulanmak ugurlarynda gözlegler geçirýäris Azerbaýjanyň prezidenti Ylham Alyýew ANAS-yň 80 ýyllyk dabarasynda eden çykyşynda Garabagda we Gündogar Zangezurda giň gerimli geologiki gözlegleriň geçirilýändigini aýtdy we azerbaýjan alymlaryny bu işe işjeň gatnaşmaga çagyrdy. Siziň pikiriňizçe, bu sebitlerde geçirilen geologiki gözlegler ýurduň ylym we senagatyny ösdürmek üçin nähili täze perspektiwalary açýar? Şübhesiz, bu ylmy we strategiki nukdaýnazardan gaty möhüm we geljegi uly mesele. Garabag we Gündogar Zangezur ýaly täze geologiki gözleg zolaklarynda geçirilen işler diňe bir bar bolan çeşmeleri öwrenmek bilen çäklenmän, şol bir wagtyň özünde ýurduň mineral-çig mal bazasyny kesgitlemek we gaýtadan gözden geçirmek meselesinde-de möhüm ähmiýete eýe. Bu amalda, geologlardan başga-da dürli ugurlar boýunça alymlaryň we hünärmenleriň bilelikdäki işi uly rol oýnaýar Şeýle gözlegler sebitiň geologiki gurluşyny has çuňňur öwrenmäge, potensial mineral ýataklaryny tapmaga we olaryň senagat sikline gatnaşmagyna mümkinçilik döreder. Şol bir wagtyň özünde, buraw tehnologiýalary, geofiziki gözleg usullary we sanly modellemek ýaly häzirki zaman ylmy çemeleşmeleriň ulanylmagy bu ugurda has takyk we täsirli netijeleri üpjün eder Umuman aýdanymda, Garabagda we Gündogar Zangezurda geçirilen geologiki gözlegleriň innowasion ylmy netijeleri almak, täze ýataklary kesgitlemek we ýakyn wagtda ykdysady sikl bilen baglanyşykly şertleri döredjekdigine ynanýaryn. Bu amal, azerbaýjan ylmyny amaly taýdan ulanmagyň mümkinçiliklerini giňelder, şeýle hem ylym bilen senagatyň arasyndaky integrasiýany we ylmy netijeleriň täjirleşdirilmegini güýçlendirer ANAS-yň 80 ýyllygyna bagyşlanan çärede eden çykyşynda ýurduň prezidenti Ylham Alyýewiň Garabagyň we Gündogar Zangezuryň baý tebigy baýlyk potensialyna ünsi çekip, sebitde altyn, kümüş, mis we dürli polimetal ýataklarynyň bardygyny we olaryň açylmagy, gözleg we ekspluatasiýa ýurda uly ykdysady peýdalar getirjekdigi tötänden däldir Şunuň bilen baglylykda, azerbaýjan alymlarynyň bu ugurlarda geçirilen gözleglere işjeň gatnaşmagy diňe bir täze ylmy bilimleri almaga däl, eýsem ýurtda geologiýa, geofizika, geohimiýa we mineral gözleg ugurlaryndaky ylmy mekdepleriň ösmegine hem goşant goşar. Şol bir wagtyň özünde, alnan netijeler häzirki zaman maglumat bazalaryny döretmäge, geologiki kartalary täzelemäge we tebigy baýlyklardan netijeli peýdalanmak strategiýalaryny düzmäge hyzmat eder. Bu bolsa öz gezeginde sebitiň durmuş-ykdysady ösüşini çaltlaşdyrar we Azerbaýjanyň mineral baýlyk potensialyny halkara derejesinde has doly görkezmek we maýa goýumlarynyň özüne çekijiligini ýokarlandyrmak üçin amatly esas döreder Häzirki wagtda Azerbaýjanda buraw işlerini we kararlary kabul etmekde emeli intellektiň we sanly tehnologiýalaryň ulanylmagy haýsy etapda we bu kontekstde azerbaýjan ylmynyň öňünde durýan strategiki meseleler haýsylar? Ilki bilen, Prezident Ylham Alyýewiň soňky ýyllarda eden çykyşynda sanly üýtgeşmeleriň, innowasiýalaryň we emeli intellekt tehnologiýalarynyň ýurduň geljekdäki ösüşinde aýgytly rol oýnajakdygyny belläsim gelýär. Şunuň bilen baglylykda, Azerbaýjan Respublikasynyň Prezidentiniň 2025-nji ýylyň 19-njy martynda çykaran karary bilen tassyklanan "Azerbaýjan Respublikasynyň 2025-2028-nji ýyllar üçin emeli intellekt strategiýasy" aýratyn ähmiýete eýe Nebit we gaz pudagynyň bu etapdan aýrylyp bilinmejekdigine ynanýaryn. Häzirki wagtda buraw işlerini dolandyrmakda we karar bermekde sanly tehnologiýalary ulanmak boýunça käbir ädimler ädilen hem bolsa, emeli intellekt esasly çözgütleriň mümkinçiliklerinden has giňişleýin peýdalanmaly. Azerbaýjan ylmynyň öňünde durýan strategiki meseleleriň biri geologiki we tehnologiki maglumatlary gaýtadan işlemek üçin akylly ulgamlary döretmek, buraw töwekgelçiligini öňünden çaklamak, önümçilik proseslerini optimizirlemek we bu ugurda ýokary hünärli işgärleri taýýarlamakdyr. Ylmy edaralaryň, uniwersitetleriň we önümçilik guramalarynyň arasyndaky hyzmatdaşlygy güýçlendirmek bu ugurda möhüm netijeleri gazanmaga mümkinçilik berer Anotherene bir mesele, "intellektual nebit-gaz ýatagy" we "akylly nebit ýatagy", buraw guýulary we nebit-gaz ýataklaryny ekspluatirlemek boýunça ähli amallaryň awtomatiki gözegçilik ulgamlary we bu amallary üznüksiz optimizasiýa arkaly amala aşyrylmagyny aňladýar. Bu çemeleşmäniň çäginde esasy maksat real wagt gözegçiligi, derňew we tehnologiki amallary has netijeli dolandyrmakdyr. Munuň üçin ýatagyň geologiki modelinden başga-da, buraw we nebit çykarmak prosesleriniň dolandyryş modelleriniň gurluşygy ulgamyň möhüm bölegi hökmünde çykyş edýär. Şeýle modeller dürli maglumatlar akymlarynyň birleşmegine esaslanýar we kararlary has habarly etmäge mümkinçilik berýär Umuman aýdylanda, bu çemeleşme düýbünden täze ulgamyň - "akylly düşek" düşünjesiniň döremegine getirýär. Bu adalganyň dürli ýurtlarda we kompaniýalarda dürli atlar bilen aňladylýandygyna garamazdan, aslynda şol bir maksada gulluk edýändigini we häzirki zaman nebit-gaz pudagynda sanly üýtgeşmeleriň esasy ugurlaryndan birini düzýändigini bellemelidiris Şeýlelik bilen, “akylly nebit ýatagy” ýa-da “geljegiň nebit-gaz ýatagy” ýaly düşünjeler bilen birlikde sanly ýatak bu ugurda aýratyn düşünje bolup durýar. "intellektual guýy" düşünjesi hem ulanylýar. Bu çemeleşme, aýratyn guýularyň derejesinde proseslere has takyk gözegçilik etmek we gözegçilik mümkinçiliklerini giňeltmek üçin hyzmat edýär Häzirki wagtda doly awtomatlaşdyrylan dolandyryş ulgamlary esasynda nebit we gaz önümçiligini guramak gaty çylşyrymly mesele bolup galýar. Munuň esasy sebäbi, modelleriň we ulgamyň dürli böleklerinde bar bolan tehnologiki çylşyrymlylyklar we näbellilik faktorlary. Bu faktorlar has çeýe we uýgunlaşdyrylan çemeleşmeleri talap edýän karar bermek işine alyp barýar "Intellektual düşek" düşünjesi, emeli intellekt usullaryny we çemeleşmelerini ulanyp, düşekdäki tehnologiki prosesleri has netijeli dolandyrmaga esaslanýar. Bu, maglumatlary gaýtadan işlemek, çaklamak we optimizasiýa mümkinçiliklerini giňeltmek arkaly nebit we gaz önümçiliginde täze dolandyryş modelini döretmäge mümkinçilik berýär Bar bolan gözlegleriň seljermesi, "intellektual düşek" ulgamynyň birnäçe esasy ýörelgelere eýermezden mümkin däldigini görkezýär. Bu ýörelgeler kriteriýalary dogry saýlamagy, amatly optimizasiýa usullaryny kesgitlemegi, ýeterlik modelleri ösdürmegi, şeýle hem täsirli dolandyryş mehanizmini döretmegi öz içine alýar Akylly nebit we gaz tehnologiýalarynyň häzirki zaman ugurlary "akylly guýy" düşünjesi, guýulary öwrenmegiň täze usullary, öndürijilik gatlaklaryny "akylly" modellemek, buraw işlerini dolandyrmak, nebit we gaz ýataklarynyň ösüşini kadalaşdyrmak, şeýle hem suw howdany häsiýetleriniň matematiki we geologiki modellerini ösdürmek ýaly ugurlary öz içine alýar. Bu çemeleşmeler önümçilik proseslerini has çeýe, takyk we netijeli dolandyrmak üçin hyzmat edýär Azerbaýjanyň geologiýa ylmynyň öňünde durýan esasy meseleler we ileri tutulýan ugurlar barada aýdylanda bolsa, meýdan işleriniň gidişinde önümçiligiň bahasynyň ýokarlanýandygyny we uglewodorod baýlyklarynyň hil görkezijileriniň wagtyň geçmegi bilen azalýandygyny bellemelidiris. Şol sebäpli "akylly (intellektual) meýdan" ulgamlaryny işläp düzmek we ulanmak döwründe nebit we gaz çykarýan kärhanalarda dolandyryş prosesleriniň aýratynlyklaryny ylmy esasda öwrenmek möhümdir Şeýle ulgamlaryň emele gelmegi üçin geologiki gurşawyň aýratynlyklaryny, tehnologiki prosesleriň dinamikasyny we ykdysady netijelilik kriteriýalaryny göz öňünde tutmaly çylşyrymly çemeleşme zerurdyr. Şu nukdaýnazardan uly göwrümli ylmy gözlegler geçirmek we netijeleri birleşdirmek zerur Şol bir wagtyň özünde, çylşyrymly meseleleriň netijeli çözülmegi üçin dürli ugurlara wekilçilik edýän hünärmenleriň tagallalaryny birleşdirmek ýerliklidir. Muňa geologlar, geofizikler, meýdan ösüş hünärmenleri, buraw inersenerleri, programmirleme we sanly tehnologiýalar boýunça hünärmenler, şeýle hem ykdysady we matematiki modellemek boýunça hünärmenler girýär. Şeýle köp ugurly hyzmatdaşlyk awtomatiki dolandyryş we karar bermek ulgamlaryny has netijeli gurmaga mümkinçilik berýär Jenap Galib, şu gün Azerbaýjanda ylym bilen senagatyň, esasanam nebit pudagynyň arasyndaky hyzmatdaşlygyň ýagdaýyna nähili baha berýärsiňiz? Siziň pikiriňizçe, ylmy netijeleri önümçilige, ylymyň täjirleşdirilmegine has çalt geçirmek üçin haýsy mehanizmler döredilmeli? Bu ugurdaky ylmy işleriň netijeliligini ýokarlandyrmak üçin önümçilik pudagynyň hakyky zerurlyklaryna we tehnologiki kynçylyklaryna esaslanyp gözleg ugurlary döredilmelidir. Başga sözler bilen aýdylanda, her gözlegiň başlangyç nokady belli bir amaly meseläniň kesgitlenmegi we ahyrky maksat önümçilik gurşawynda ulanylyp bilinjek bu meseläniň çözgüdini işläp düzmek bolmaly. Şol bir wagtyň özünde, ylmy netijeleri has çalt durmuşa geçirmek üçin ylym bilen senagatyň arasyndaky institusional hyzmatdaşlyk mehanizmlerini güýçlendirmek möhümdir. Bu hyzmatdaşlygyň çäginde bilelikdäki gözleg maksatnamalary, synag taslamalary we amaly maksatly işler aýratyn rol oýnamalydyr Ylmy netijeleriň täjirleşdirilmegi we nebit kompaniýalary bilen bilelikdäki taslamalar esasynda hyzmatdaşlyk gurlanda has netijeli üpjün edilip bilinjekdigini belläsim gelýär. Bu hem ylmy potensialy güýçlendirmek, hem-de senagat netijeliligini ýokarlandyrmak üçin hyzmat edýär Mundan başga-da, ylmy netijeleri täjirleşdirmek üçin tehnologiýa geçirmek merkezleriň, innowasiýa ofisleriniň we senagat hyzmatdaşlygy platformalarynyň işjeňligini giňeltmek möhümdir. Şular ýaly guramalar ylmy ideýanyň laboratoriýa tapgyryndan patentlemek, prototip ýazmak, synag we täjirleşdirmek ýaly ähli etaplarda utgaşdyryjy rol oýnaýarlar. Dünýäniň ösen ýurtlarynyň tejribesi uniwersitetleriň, gözleg institutlarynyň we senagat kärhanalarynyň arasynda döredilen durnukly innowasiýa ekosistemasynyň täze tehnologiýalaryň has çalt ulanylmagy we goşmaça gymmaty bolan önümleriň emele gelmegi üçin şert döredýändigini görkezýär Şol bir wagtyň özünde, ylmy taslamalary maliýeleşdirmegiň mehanizmlerinde amaly gönükdirilen çemeleşmäni döretmeli. Döwlet, ylym gaznalary we senagat tarapyndan bilelikde maliýeleşdirilýän grant maksatnamalary gözlegleriň hakyky ykdysady netijelere itergi berip biler. Esasanam nebit we gaz pudagynda sanlaşdyrmak, emeli intellekt, geologiki modellemek, daşky gurşawyň howpsuzlygy we energiýa netijeliligi ýaly ileri tutulýan ugurlarda ylmy gözlegleri goldamak, bu pudagyň bäsdeşlige ukyplylygyny ýokarlandyrar we ýurduň ylmy potensialynyň ykdysady ösüşe has işjeň goşulmagyny üpjün eder Köp ýyllaryň dowamynda onlarça ýaş gözlegçiniň hem ylym ýolbaşçysy, hem mugallym hökmünde ösmeginde rol oýnadyňyz. Häzirki döwürde ýaş alymlaryň esasy ylma bolan gyzyklanmasyny ýokarlandyrmak we olary senagata gönükdirilen innowasiýa gözleglerine çekmek üçin haýsy ädimleri möhüm hasaplaýarsyňyz? Meniň pikirimçe, ýaş gözlegçileriň kemala gelmeginiň iň möhüm tapgyry uniwersitet döwründen başlaýar. Ylmy gyzyklanma we bilim prosesinde potensialy bolan talyplary saýlamak, olary ylmy çärelere çekmek, bilelikdäki makalalaryň üstünde işlemek, konferensiýalarda çykyş etmek we dürli grant taslamalaryna gatnaşmak olaryň ösmegi, bilimleri we başarnyklaryny ýokarlandyrmak üçin esasy şertleriň biridir. Bu teoretiki bilimleriň güýçlenmegine we ylmy pikirlenişiň döremegine çynlakaý täsir edýär Häzirki döwürde ýaş alymlaryň düýpli ylymlara bolan gyzyklanmasyny artdyrmakdan başga-da, olaryň pudaga gönükdirilen gözleglere goşulyşmagy hem möhüm ähmiýete eýe. Muny öz ugrumyzda üpjün etmegiň iň täsirli usullaryndan biri, ýaş hünärmenleri göni buraw desgalaryna, iş meýdanlaryna we buraw guýularyna gönüden-göni getirmekdir. Hakyky önümçilik gurşawyny şol ýerde görýändikleri, prosesiň gidişine we ýüze çykyp biläýjek tehniki meselelere syn etmegi teoretiki bilimler bilen amaly arasyndaky baglanyşygy güýçlendirýär Şol bir wagtyň özünde, bu ugurda ýaş hünärmenleriň halkara tejribesi bilen tanyşmagy möhüm rol oýnaýar. Tejribe alyşmak maksady bilen dürli uniwersitetlere we ylmy merkezlere iberilmegi olaryň dünýägaraýşyny giňeldýär we täze ylmy çemeleşmeler bilen tanyşmaga mümkinçilik berýär. Şeýle alyş-çalyş maksatnamalary diňe bir ylmy işgärleri taýýarlamagyň hilini ýokarlandyrmak bilen çäklenmän, milli ylymyň halkara ylmy gurşawa goşulmagyny çaltlaşdyrýar we ylmy hyzmatdaşlygy güýçlendirýär Şol bir wagtyň özünde, ylmy gözleg institutlary bilen senagat kärhanalarynyň arasynda uzak möhletleýin bilelikdäki meýilnamalary işläp düzmek gaty möhümdir diýip pikir edýärin. Şeýle maksatnamalaryň çäginde ýaş gözlegçiler hakyky önümçilik meseleleriniň üstünde işleýärler, amaly endiklere eýe bolýarlar we alnan netijeleriň gönüden-göni ulanylmagyna goşant goşýarlar Umuman aýdanymda, häzirki döwrüň talaplaryna laýyk gelýän ýokary hilli bilim ýokary hünärli ylmy işgärleri we ýaş alymlary taýýarlamakda aýgytly rol oýnaýar diýip hasaplaýaryn. Şol bir wagtyň özünde, bu prosesde teoretiki bilimler, amaly tejribe we halkara hyzmatdaşlygy paralel ösdürilmeli Nargiz Kahramanowa, ANAS Prezidiumynyň Jemgyýetçilik bilen aragatnaşyk, metbugat we maglumat bölüminiň elektron maglumat bölüminiň başlygy