NATO Ankara sammitine - Dos. Dr. Mustafa Çırakly

7-8-nji iýulda Ankarada geçiriljek NATO sammiti ýakynlaşdygyça, täze döwürde bileleşigiň haýsy temalara ünsi jemlejekdigi gözler tebigy ýagdaýda ýüze çykýar Geçen hepde bu sütünde Kipr meselesiniň sammitiň lobbilerinde we diplomatik gatnaşyklarynda gün tertibine gelip biljekdigini belledim. Adadaky ýagdaý NATO bilen Europeanewropa Bileleşiginiň arasynda institusional hyzmatdaşlygyň ösmegine päsgel berýän bolsa-da, Türkiýäniň EUB goranyş gurluşlary bilen gatnaşyklaryny we bu ugurda integrasiýa mümkinçiliklerini çäklendirýär Recentlyakynda Başkent uniwersiteti we Konrad Adenauer gaznasy bilen hyzmatdaşlykda Stambulda geçirilen 18-nji Stambul Howpsuzlyk Maslahatynda çekişmeleri yzarlamaga mümkinçilik tapdym we diplomatik we howpsuzlyk toparlaryndan ýokary derejeli şahsyýetleri ýygnadym. Häzirki wakalardan başga-da, konferensiýa NATO sammitiniň has giň meýilnamasy barada möhüm maglumatlary berdi Emergüze çykýan umumy surat: Ankaradaky sammit, NATO üçin adaty ýygnak däl. Başga sözler bilen aýdylanda, Euroewro-Atlantik sebitiniň bir wagtyň özünde birnäçe howpsuzlyk krizisine duçar bolýan döwründe, Ankarada beriljek habarlaryň diňe bir NATO-nyň içindäki deňagramlylyga däl, eýsem sebitleýin howpsuzlyk arhitekturasyna-da täsir etmegine garaşylýar Içerki deňagramlylyk kontekstinde esasy mowzuklaryň biri goranyş ýüküni paýlaşmak; Europeanewropaly ýaranlar goranmak üçin has köp býudjet bölüp berýärler we howpsuzlyk üçin ABŞ-a garaşlylygy azaldýarlar. Häzirki wagtda Trump administrasiýasy bu meselede ýiti äheň ulanýar, ýöne mazmun taýdan Europeanewropanyň paýtagtlary üçin garaşylmadyk zat däl, sebäbi ABŞ-dan "Europeewropa has köp jogapkärçilik çekmeli" diýen habar täze däl. Şuňa meňzeş talaplar Obamanyň administrasiýasy döwründe we ondan ozal Buş döwründe bolupdy Şeýle-de bolsa, Ankara sammitini "ýük paýlaşmak" ady bilen beýleki sammitlerden tapawutlandyrjak zat, goranyş çykdajylaryny ýokarlandyrmak baradaky borçnamalaryň indi belli bir güýje öwrülip başlandygyny görkezer. Diýmek, bu diňe bir býudjetiň ösüşi däl; Goranmak senagatynyň infrastrukturasyna, önümçilik kuwwatyna we hakyky ukyplylygy ýokarlandyrmaga ädimler hem bolar Sebit howpsuzlygy nukdaýnazaryndan sammit esasanam Türkiye üçin aýratyn ähmiýete eýe. Bu ýerde çykyşlarda ýygy-ýygydan nygtalýan NATO-nyň "360 dereje çemeleşmesi" möhüm rol oýnaýar. Diňe gündogar tarapa we Russiýadan gelýän howplara gönükdirilen bir taraplaýyn howpsuzlyk çemeleşmesiniň ýeterlik däldigine esaslanýan bu çemeleşme, bileleşigiň günortasyndaky wakalara şol bir çynlakaý çemeleşilmelidigini görkezýär Bu pursatda Türkiye NATO-nyň çäginde aýratyn orny eýeleýär. Gara deňizden Eastakyn Gündogara çenli uzalyp gidýän geosyýasy ugurda, Ankara howpsuzlyk meselelerini ileri tutmak we bileleşigiň çäginde has köp jogapkärçilik çekmek isleýän aktýor hökmünde tapawutlanýar Bu nukdaýnazardan, Gara deňziň howpsuzlygy ünsi özüne çekýän sözbaşylardan biridir. Maslahatyň ahyrynda çap ediljek tekstde Gara deňze gönüden-göni salgylanma boljakdygy ýa-da ýokdugy barada, esasanam möhüm infrastrukturany goramakda NATO-nyň rolunyň giňeldilip bilinjekdigi, dürli gatnaşyjylar tarapyndan NATO-nyň diňe bir harby howpy däl, eýsem energiýa howpsuzlygy we deňiz transporty babatynda-da işjeň rol oýnamagyny dowam etdirjekdigini görkezýär Kipri ​​we Gündogar Ortaýer deňzini ýakyndan yzarlaýanlar üçin munuň hem ajaýyp tarapy bar: Soňky ýyllarda energiýa howpsuzlygy, deňiz söwda ýollary we sebit durnuklylygy ýaly mowzuklar NATO-nyň gün tertibinde has giň orun eýeledi we Gündogar Ortaýer deňzindäki wakalary bileleşik üçin has giň strategiki hasaplamalaryň bir bölegi etdi Mundan başga-da, Eýran, Hormuz bogazy we Gaza gepleşiklerinde ýygy-ýygydan gozgaljak mowzuklaryň arasynda. Esasanam, NATO-nyň öňki işgärleriniň günorta frontuň ünsden düşürilmeli däldigini aç-açan nygtaýandyklary, Ankara sammitiniň diňe Europeanewropanyň howpsuzlygy bilen çäklenmejekdigini görkezýär Stambulda geçiriljek konferensiýanyň “Konrad Adenauer” gaznasy bilen bilelikde gurnalmagy Germaniýadan ýokary derejede gatnaşmaga mümkinçilik berdi we Berlinden gelýän baha berişleri we habarlary ilkinji gezek eşitmäge mümkinçilik berdi. Bu pursatda, Türkiýäniň Berlini sebitdäki durnuklylygyň esasy özeni hasaplaýandygyny bellemelidiris. Şol sebäpli Europeanewropanyň howpsuzlygy taýdan ähmiýeti esasanam Germaniýa ýaly ýurtlaryň ýakyn döwürde Europeewropanyň howpsuzlyk arhitekturasynyň kemala gelmeginde aýgytly rol oýnamagyna garaşylýar. Şeýle hem paýtagt şäherleriň gün tertibinde möhüm rol oýnaýar Mundan başga-da, Türkiýäniň goranyş senagatynyň önümçilik kuwwaty, NATO-daky harby agramy we Gara deňizden Gündogar Ortaýer deňzine çenli uzalyp gidýän geostrategiki ýerleşişi indi Europeewropanyň howpsuzlyk meýilnamasynda has anyk göz öňünde tutulýar Elbetde, bilesigelijilik temalarynyň biri, Trumpyň Stambulda geçiriljek NATO sammitine gatnaşyp-gatnaşmazlygydy. Umumy pikir, soýuzdaşlaryň arasynda her mesele boýunça ylalaşyk bolmasa-da, esasy mesele aragatnaşyk we maslahat bermekdir. NATO-nyň ozal çynlakaý krizisleri başdan geçirendigini, mysal üçin Yrak söweşinde bölünişikleriň bolandygyny, ýöne wagtyň geçmegi bilen dolandyrylyp bilinjekdigini we "şowsuzlyk" ssenarileriniň Ankarada çynlakaý ähtimallyk hasaplanmaýandygyny aýtdy. Muňa garamazdan, sammitiň diýseň dartgynly we köp gatlakly gün tertibi bilen geçirilmegine garaşylýar Gysgaça aýdylanda, Ankaradaky bileleşik üçin täze sahypa açylmaz; Şeýle-de bolsa, sammitiň geljek döwrüň ileri tutulýan ugurlary barada möhüm habarlar berjekdigini aýtmak bolar