Mekdeplerde medeniýet öwredişini näme üýtgeder? - Pozisiýa

Prezident Ylham Alyýew tarapyndan tassyklanan "Azerbaýjan medeniýeti - 2040" konsepsiýasy ýurtda medeni syýasatyň täze tapgyryny kesgitleýän strategiki resminama hökmünde tapawutlanýar. Bu düşünjede, jemgyýetiň durmuşynda medeniýetiň ornuny güýçlendirmekden başga-da, onuň bilim ulgamyna has çuňňur integrasiýasy ileri tutulýan ugurlaryň biri hökmünde kesgitlenýär. Resminama, medeniýeti bilimiň aýrylmaz bölegine öwürmegi, bu ugurda okuw kitaplaryny taýýarlamagy we geljekde medeniýet bilen baglanyşykly aýratyn dersiň öwredilmegini göz öňünde tutýar Milli Mejlisiň Ylym we bilim komitetiniň agzasy Mehriban Waliýewa Modern.az-a beren beýanatynda 2026-njy ýylda kabul edilen "Azerbaýjan Respublikasynyň 2040-njy ýyldaky medeni düşünjesi" ýurdumyzyň medeni syýasatynda täze tapgyryň düýbüni tutýandygyny aýtdy "Düşünjede, medeniýetiň bilimiň aýrylmaz bölegine öwrülmegi aýratyn orny eýeleýär we men bu çemeleşmäni gaty möhüm hasaplaýaryn. Häzirki wagtda medeniýet diňe bir sungat ýa-da miras meselesi däl. Medeniýet adamyň pikirlenişini, özüni alyp barşyny, aragatnaşygyny, raýat pozisiýasyny we milli şahsyýetini emele getirýän esasy faktorlardan biridir. medeni aýratynlyk barada düşünje döretmek, her bir ders şunuň ýaly dersi öwretmekden has möhümdir Deputatyň sözlerine görä, bilimdäki medeniýet düşünjesi diňe bir ýaşlara geçmişimizi öwretmek bilen çäklenmän, milli mirasa eýe bolan we dünýä we häzirki zaman pikirleri üçin açyk raýatlar hökmünde ösmegine hyzmat eder: "Şol bir wagtyň özünde, Azerbaýjanda medeniýeti goramakda, ýaýratmakda we ýaýratmakda gazanylan üstünlikleriň Prezident jenap Ylham Alyýewiň alyp barýan yzygiderli döwlet syýasatyna esaslanýandygyny bellemelidiris. Döwlet baştutanynyň ýolbaşçylygynda biziň ýurdumyzda medeni mirasy goramak, taryhy ýadygärlikleri dikeltmek, medeni guramalary döwrebaplaşdyrmak we ýaşlar neslini milli we ahlak gymmatlyklary ruhuna öwürmek boýunça möhüm taslamalar durmuşa geçirildi. Onuň ýolbaşçylyk edýän gaznasy, içerde we halkara derejede Azerbaýjanyň medeniýetini ösdürýär, ykrar etmek nukdaýnazaryndan aýratyn ähmiýete eýe Milli Mejlisiň agzasy, bilimde medeniýet düşünjesini ösdürende esasy ýörelgäniň, milli gymmatlyklarda emele gelen we şol bir wagtyň özünde dünýä tejribesi üçin açyk deňagramly çemeleşmäni üpjün etmekdigine ynanýar: "Ilki bilen, talyp öz halkynyň taryhy, edebiýaty, aýdym-sazy, binagärçiligi, däp-dessurlary, milli-ruhy gymmatlyklary we medeni mirasy bilen içgin tanyşmaly. Sebäbi milli özboluşlylyk berk binýatda emele gelýär. Emma muňa goşmaça dünýä medeniýeti bilen deňeşdirme çemeleşmesi hem möhümdir. Talyp milli medeniýetimiziň adamzat medeniýetindäki ornuny görmelidir we beýleki halklaryň medeniýetine hormat goýmagy we düşünmegi ösdürmelidir. Bu çemeleşme, milli buýsanç we ýaşlarda dünýägaraýyş döredýär. " Şol bir wagtyň özünde M.Waliýewa täze temanyň mazmunyna goşulmaly esasy ugurlary kesgitlemegiň möhümdigini aýtdy: "Mazmunda azerbaýjan dili, söz medeniýeti, özüni alyp barş medeniýeti, okamak medeniýeti, sanly medeniýet, medeni mirasy gorap saklamak we döredijilik ukyplary ýaly ugurlar hem görkezilmelidir. Okuw kitaplary we bilim maksatnamalary taýýarlanylanda, soňky ýyllarda döwlet edaralary tarapyndan durmuşa geçirilýän medeni taslamalary, Haýdar Aliýew gaznasynyň milli-medeni mirasy goramak ugrundaky işlerini we Azerbaýjanyň halkara medeni hyzmatdaşlygynyň tejribesini öwrenmek peýdaly bolardy. Bu mysallar ýaşlaryň arasynda milli mirasa eýeçilik duýgusyny hasam güýçlendirip biler " Mejlisiň hanym, häzirki wagtda bilim ulgamynda bilim bermekden başga-da şahsyýetiň emele gelmegi meselesiniň has möhümdigini belläp geçdi: "Sanly gurşawda aragatnaşyk medeniýeti, söz medeniýeti, okamak endikleri we özüni alyp baryş kadalary bilen baglanyşykly käbir meseleleriň bardygyny görýäris. Medeniýet düşünjesi bu ugurda bar bolan boşluklary dolduryp biler Bu gural bilen okuwçylar estetiki tagam, ahlakly hereket, jemgyýetçilik jogapkärçiligi, medeni aragatnaşyk we milli-ruhy gymmatlyklara hormat goýmak ýaly häsiýetlere eýe bolarlar. Educationagny, bilimdäki medeniýet düşünjesi adamyň ruhy we intellektual ösüşine hyzmat edýän platforma bolup biler. Häzirki wagtda biziň ýurdumyzda medeniýeti ösdürmek ugrunda durmuşa geçirilýän döwlet maksatnamalary, degişli döwlet edaralarynyň taslamalary, şeýle hem Haýdar Aliýew gaznasynyň başlangyçlary jemgyýetimizde medeni bilimiň giňelmegine möhüm goşant goşýar. Bilim ulgamynda medeni komponenti güýçlendirmek, bu işleriň dowamy we goşundysy bolup biler " Sözüniň ahyrynda M.Waliýewa medeniýet bilen baglanyşykly bilimleriň we endikleriň kemala gelmeginiň mekdebe çenli we başlangyç bilim döwründen başlamalydygyny aýtdy. Şol bir wagtyň özünde, düşünje her ýaş basgançagy üçin psihologiki taýdan ösdürilip we ulanylyp bilner "Bu döwürde çagalaryň milli şahsyýeti we dünýägaraýşy has işjeň emele gelýär. Şonuň üçin maksatnama ýaş aýratynlyklaryna görä tapgyrlaýyn gurulmalydyr. Medeniýet elementleri başlangyç synplarda beýleki derslere birleşdirilip, yzygiderli orta synplarda okadylyp bilner. Upperokarky synplarda medeniýetiň sanly üýtgemegi, döredijilik pudaklary, medeni diplomatiýa we medeni mirasy goramak ýaly mowzuklar has giňişleýin öwredilip bilner. Ahyrynda, "Azerbaýjanyň medeniýeti - 2040" konsepsiýasynda göz öňünde tutulan bilim bilen medeniýetiň birleşmeginiň, geljegiň raýatyny kemala getirmäge hyzmat edýän strategiki çemeleşmedigini aýdyp bilerin. Sebäbi medeniýet diňe bir geçmişiň mirasy däl, eýsem geljegiň şahsyýetini emele getirýän ruhy we intellektual baýlykdyr. Medeniýetiň geljegi ilkinji nobatda bilim ulgamynda gurulýar. Prezident jenap Ylham Alyýewiň ýolbaşçylygynda durmuşa geçirilýän döwlet syýasatynyň, birinji wise-prezident Mehriban Aliýewanyň medeni we gumanitar ugurda alyp barýan işleriniň, döwlet edaralary we Heýdar Alyýew gaznasy tarapyndan durmuşa geçirilýän möhüm taslamalaryň netijesinde Azerbaýjan medeniýetini gorap saklamak we ýaýratmak ugrunda täze üstünlikleriň gazanyljakdygyna ynanýaryn. "Azerbaýjan Respublikasynyň 2040-njy ýyldaky medeni düşünjesi" bu strategiki gözýetimiň bir bölegi hökmünde milli we ahlak gymmatlyklary bilen baglanyşykly ýokary medeniýetli we häzirki zaman dünýägaraýyşly raýatlaryň ösmegine hyzmat eder "-diýdi Milli Mejlisiň Medeniýet we ylym we bilim komitetiniň agzasy Elnara Akimowa "Azerbaýjanyň medeniýeti - 2040" düşünjesinde medeniýetiň bilimiň aýrylmaz bölegine öwrülmegi milli pikirlenmäniň strategiki täzelenmesi hökmünde garalmalydygyny aýtdy "Medeniýet sapagy diňe bir goşmaça ders bolman, çaganyň kimdigini, nireden gelendigini we haýsy gymmatlyklara esaslanýandygyny düşündirýän aň mekdebidir. Şu nukdaýnazardan seredeniňde, medeniýeti aýratyn ders hökmünde öwretmek, ýaş nesliň milli we ahlak esaslaryny güýçlendirýän we ony dünýä dünýäsinde ýitirmän ösdürýän örän möhüm ädimdir E.Akimowa öz çykyşynda dünýä tejribesine ünsi çekdi we güýçli medeni bilimi bolan ýurtlarda milli şahsyýetiň has durnuklydygyny we jemgyýetçilik gymmatlyklarynyň has berkdigini belläp geçdi: "Mysal üçin, Finlýandiýa we Japanaponiýa ýaly ýurtlarda medeni miras diňe bir taryh synpynda däl, eýsem okuwçynyň aýry-aýry integral ýa-da garaşsyz modullar görnüşinde gündelik biliminde-de ýaşaýar. Beýleki bir tarapdan, Fransiýa" medeni bilim "modelini mekdepleriň esasy ugurlarynyň birine öwürdi, çagalara milli we dünýä medeniýetini paralel öwredýär. Bu çemeleşmäniň netijesinde ýaş nesil hem köklerini ykrar edýär we globallaşýar Medeniýet temasynyň mazmuny taýýarlanylanda esasy ýörelge deňagramlylyk bolmalydyr. .Agny, bir tarapdan, azerbaýjan edebiýaty, aýdym-saz, binagärlik, halk döredijiligi we taryhy-medeni miras çuňňur we yzygiderli öwredilmelidir, beýleki tarapdan dünýä medeniýetine deňeşdirme görnüşi döredilmelidir. Diňe milli mirasa gönükdirilen bilim modeli globallaşan dünýäde ýeterlik däl we diňe dünýä medeniýetine gönükdirilen çemeleşme şahsyýetiň gowşamagyna sebäp bolup biler. Iň dogry ýol bu iki setiriň sazlaşygydyr " Deputat soňky ýyllarda mekdeplerde watançylyk söýgüsiniň, sanly sowatlylygyň we beýleki täze mazmunyň bilimlere goşulmagynyň öwgä mynasypdygyny ýatlatdy: "Şeýle-de bolsa, medeni gözlegler bu ulgamdaky has düýpli boşlugy dolduryp biler:" aň we şahsyýet boşlugy ". Başgaça aýdylanda, okuwçy diňe bir maglumat alman, eýsem gymmatlyklara düşünýän, estetiki tagamy ösdürýän we gündelik durmuşynda milli medeniýeti duýýan şahsyýet hökmünde ösýär. Bu tema çaganyň tehnologiýasydyr. ukyplary bilen ruhy dünýäsiniň arasynda köpri bolup biler " E.Akimowanyň pikiriçe, bu dersi ulanmak üçin iň amatly ýaş basgançagy orta mekdebiň aşaky synplaryndan, ýagny takmynan 3-4-nji synpdan başlaýar: "Sebäbi bu ýaş döwri çaganyň dünýägaraýşynyň emele gelýän we gymmatlyklaryň tebigy kabul edilýän möhüm tapgyrydyr. Has ýokary synplarda bu bilim çuňlaşdyrylmaly we tebigatda analitiki we deňeşdirme bolmaly Ahyrynda, medeniýetiň mowzugynyň diňe bir bilim täzeligi bolman, eýsem geljegiň raýat modelini emele getirýän strategiki ädimdigini belläsim gelýär. Güýçli medeniýete eýe bolan adamlaryň şahsyýeti hem güýçli, ýady güýçli we ertire bolan ynamy hem güýçlidir "