Rafael Huseýnow müňlerçe adamyň arasynda tapawutlanýan sesi ýazýar

Bahram ussat bolmanka Abu Nasr Farabi (870-951) -den müň ýyl geçipdi we bu syýahatda ýüzlerçe däl, müňlerçe ussa gelip, ömrüni geçdi. Taryhda köp sanly ussat suratkeşleriň arasynda seýrek duş gelýänleriň atlary ýadyna düşdi, hatda şol atlar ýeterlikdi welin, nyrhyň ýanyna baranyňyzda şol bahasyna ýetip bolmajaklaryň ady tar bilen bir hatarda beýikligi ýokarlandyrdy we bu meýdançada meşhur bolmak, sungat işgärleriniň ýokary derejesine çykmak mümkin däldigine düşündiňiz Birnäçe wagtdan soň, Bahram tara bolan meýlini ýitirenden soň, tara diňe bir saz guraly hökmünde däl-de, eýsem ömürboýy dosty, hemişelik ýoldaşy hökmünde seredip başlanda, oňa tarzanyň iň gowularynyň hataryna girmek umydynyň turba arzuwydygy hemmelerden has düşnükli boldy Iň bärkisi, bu hakykaty bilýärdi, sebäbi gözüni açanda diňe öýlerinde tar görmedi, eýsem tar gürleşmelerini hem eşitdi Şeýle-de bolsa, bularyň hemmesini gowy bilip, tar oýnamak we birinji hatara çykmagyň kyndygyna göz ýetiren Bahram, tardan başga söýginiň bolmajakdygyna karar berdi Sebäbi onuň üçin isleg bilkastlaýyn ýokaşan söýgi bolupdy we aşyk bolan adam meni iň gowy ýa-da aşyklaryň ortaça bolaryn öýdýärmi ?! Her bir söýgülisi özüni aşyklaryň iň gowusy hasaplamaýar, ýöne iň bolmanda hiç kimiň öňküsi ýaly ýiti söýmändigine ynanýar Bahram Mansurow ömrüniň manysyny göz öňünde tutup, meýdan bilen syýahatyna başlanda, öýlerine gelenleriň arasynda bolan Sadykjan we Mirza Farajdan soň, hemişe gözüniň öňünde duran Gurban Pirýowdan soň geçmişini taşlap, bir wagtlar zehinli tarzan hökmünde meşhur boljagyny göz öňüne getirýärdi. Şeýle-de bolsa, onuň islegi ne meşhurlyk, ne-de saýlananlaryň arasynda bolmakdy. Heartüregini özüne çekip, rahatlyk tapmak üçin Tar-a ýapyşdy. Tardan çykyp bilmedi, sebäbi bu söýgi oňa ylahy ylham hökmünde berildi Reb hiç hili soralmaýan söýgini, janyny aýaman söýgi goýmaz. Bu baýrak, ömrüniň dowamynda Tara wepaly we Tara wepaly hyzmat eden Bahram Mansurowa berildi Her adam ýaly, ömrüni ýaşap, gitdi. Ol gitdi, meýdan galypdy we ady wasp edilen meýdan bilen jübütlenipdi we ady hemişe milletiň hatyrasyna ýazylypdy Suratkeşleriň we döredijilik adamlarynyň şahsy durmuşy we maşgala durmuşy hemişe gyzyklanma, jedel, gybat we gepleşikler döretdi Köplenç "hudo .nik ärleri aýallaryndan aýrylyşmaýarlar, maşgala durmuşy şowsuz bolýar, şonuň üçin daşarda rahatlyk gözleýärler" - bu pikir hiç hili subutnama mätäç däl hakykata öwrüldi. Bu hakykatmy ýa-da ýalanmy? Ideashli pikirler ýaly, bu ideýa üçin-de, oňa garşy-da onlarça mysal getirip bolar. Wayöne her niçigem bolsa, birinjisi hemişe hakykata has ýakyn görünýär. Galyberse-de, döredijilik adamlary köplenç has düşnüksiz, has sabyrsyz, has düşnüksiz, adaty adam gatnaşyklarynda has ýiti. Olary eşitmek üçin, olar üçin durmuş ýoldaşy bolmak kynçylygyny başdan geçirmek üçin aýallardan has köp höweslendiriş, has paýhas, has köp yhlas we has mähir gerek. Sansyz aladalar bilen örtülen her bir aýal muny başaryp bilmez. Bu inkär edip bolmajak zat. Şeýle-de bolsa, wepalylygy, erjelligi we söýgüsi bilen tapawutlanýan, ärleriniň zehinini çuňňur duýýan we bu sebäpli köp zatlardan mahrum bolmaga taýyn aýal-gyzlaryň barlygy we barlygy gowy zat, şeýlelik bilen diňe maşgalalaryna däl, eýsem adamlara-da hyzmat edýär. Durmuş olar bilen has gowudyr Aslynda, dili bilýän we aýdýan zatlaryndan öň sözlere düşünýän adamlar bilen ýaşamaly dälmi? Diňe köp çaga dogurýan we ulalýan aýallara "gahryman ene" diýilmeli däldir. Ömrüni kesip, ertir üçin zerur bolan, gizlinlikde agyrylaryny başdan geçirýän ärleriniň durmuşyna goşýan aýallar, käte içerde aglamagy başarýarlar, öz aladaly pursatlary, gynançly pursatlary we siňdirip biljek islegleri sebäpli är-aýallaryna has köp zat döretmäge, has höwes bilen işlemäge mümkinçilik berýän aýallar gahryman hasaplanmalydyrlar "Diňe men däl, Azerbaýjanyň ähli halky, ähli saz öwrenijiler Bahramyň oýnamagyny gowy görýärler. Hatda beýleki ýurtlardan" sag bol "diýip hat ýazýarlar. Oňa ruhlandyrýarlar. Meniň pikirimçe, bularyň hemmesiniň sebäbi Munawwar Hanum. Munawwar Hanum ony öwüsýän şemallardan goraýar. mizrab gaty kyn. " Goý, bu sözlerim geljekde geljek nesilleriň durmuşynda we öýünde ýadygärlik bolsun Aýalyndan razy bolmasa, bagtsyz bolsa, ganigarany hiç wagt dogry oýnap bilmez. Tar inçejikligi gowy görýär, flirt etmegi gowy görýär. Instrumentshli gurallar şuňa meňzeýär Öýden çykanda gan dökülýän ýere barsa, beýle oýnap bilmezdi. Bahram elmydama gowy oýnady we gowy oýnar. Munahwar Hanum ýanynda bolsa, Bahram ýaş galar Bular ýatdan çykmajak aýdymçymyz avawar Kalantarliniň sözleri. 1978-nji ýylda taýýarlan radio programmamda çykyş edenimde mugallym Bahram hakda aýtdy Ol muny hem dogry, hem takyk aýtdy Bahram mugallym bilen duşuşanda, Munawwar Hanum ondan has ýaşdy, owadandy, elindäki gül ýaly ussatlygy - derman. Bahram şol döwürde opera solisti bolup, hatda Hormatly Aýdymçy hem däldi. Munawvar Hanimajanyň maşgalasy we çagasy bardy. Şeýle-de bolsa, bir gün ol ýekeje tar bilen öýden çykdy Hanym Munawwar gowy lukman bolup biler. Bu netije bermedi. Köp wagt geçmänkä, ulaldygyça dürli kesellerden ejir çeken adamsyna hyzmat etmek üçin bilimine we lukmançylyk endiklerine mätäçdi Ol ýazuw maşynkasynda ýazmagy, surata düşmegi, dürli magnitafonlaryň diline düşünmegi öwrendi Aşhanada işleýärdi, eşik ýuwýardy, çagalaryna seredýärdi. Ol adamsynyň aladasyny etdi. Ol gazetleriň we magazinesurnallaryň içinden aýlandy. Radio we telewideniýede aýdym-saz programmalaryna we konsertlere tomaşa etdi. Şäherdäki afişalar bilen gyzyklandy. Haçan-da adamsy hakda ýekeje söz ýa-da öwgi sözüni eşidende, ony depderde oňat belläpdir. Bahramyň dürli ýerlerde we dürli ýyllarda düşüren suratlaryny ýygnap başlady Syllar geçdi we yzly-yzyna ajaýyp albomlar döredildi, aňyrsynda köp zähmet çekildi. Bu albomlarda Bahram Mansurowyň terjimehaly öz beýanyny tapdy Bahram Mansurowyň gurallary, dürli suratkeşler bilen söhbetdeşlikler, seýrek sesler we çykyşlar öýdäki lentalarda ýygnaldy Doly hukukly öý muzeýi döredildi Näme üçindir, mydama Munawwar Hanumyň bu zatlaryň hemmesini aýdym-saz taryhymyza hyzmat etmekden has kyn pursatlarynda adamsyna teselli bermek üçin etdi diýip pikir edýärdim Käwagt agşamlar oturyp, süýji ýatlamalardan we owadan suratlardan doly albomlaryna göz aýlaýardylar. Bahram ussasynyň kökü çişdi. Her gezek bu resminamalara, bu ýazgylara seredende, ömrüni biderek ýaşamaýandygyny duýýardy. Iň kynçylykly pursatynda, ol kanagatlandy we iň ýadaw, rahatlygy we rahatlygy kalbyna ýaýrady "Mina, meni şu ýere getiriň" -diýdi Munuň özi hanym Munawwar üçin ýeterlikdi. Iň oňat sylag hökmünde, ähli zähmetiňiz üçin iň gowy töleg Bu 1980-nji ýyllaryň başyndaky ýat. Agşam bir gezek Bahram mugallymynyň ýanyna bardym. Telewizorda ýazyldy. Ol entek çykmady. Hanym Munawwaryň öňünde bir topar kitap we sowet we daşary ýurtly alymlaryň dürli gazet-magazinesurnallardan kesilen sap ylmy we meşhur makalalary ýygnandygyny, okaýandygyny we bellik edýändigini gördüm Bu makalalaryň, kitaplaryň hiç biri-de aýdym-saz hakda däldi. Bu makalalar ýürek keselleri hakda "Bahramda üç gezek ýürek agyry bardy. Lukmanlara ýüregimi gyzdyryp bilemok. Everythingagdaýyň erbetleşmezligi üçin hemme zady bilmek isleýärin - bu ýagdaýyň erbetleşmezligi üçin. Bu kitaplaryň köpüsini okadym, indi ýürek keselini bilýän adamlarym maslahat soraýarlar. Ilkinji ýürek keselinden soň Bahram düýbünden ruhdan düşdi. Içim gysdy "Haý Mina, lukmanlar meni göçürmäge ýol bermezler. Woundöne ýaraly ýüregim bilen nädip oýnap bilerin? " Soň kanadaly alymyň makalasyny okadym. Tersine, hereket ýürek keselinden soň ýüregiň çalt dikelmegine kömek edýär diýip ýazdy Bahramy konserte çagyrdylar. Lukmanlar: "Ölmek isleýärsiňizmi?" - diýdiler. Bahrama okan makalam hakda aýtdym: "Oýna, gorkma, hiç zat bolmaz, tersine, gowy" Öýden çykanda çaga ýaly begendi Ol gitdi, ýüregimi iýmek üçin galdym. Eldara ýygy-ýygydan jaň etmegi tabşyrdym (Eldar Mansurow häzirki wagtda iň moda kompozitorlarymyzyň biri bolan Azerbaýjanyň Halk suratkeşi, Bahram Ustadyň ýeten sungat belentliklerini görse nähili bagtly bolardy! - R.H.) Eje, kakamyň sesi gaty gowy, ol şeýle bir höwes bilen oýnaýar welin, syrkaw diýmersiň Oturdym-da, bagtdan aglap başladym "-diýdi Hanym Munawwar - bu yhlasly aýalda süýji keseli bardy. Bahramli ýaşlygynda keseliniň agyr günlerini, duýdansyz tutgaýlaryny gizlemäge synanyşdy we hiç kime aýtman ýoluna gitmäge mümkinçilik berdi. Gan şekeri birden ýokarlananda-da, koma gorkusy dörände-de, hassahana gitmek islemedi. Emma lukmanlar hem onuň dilini öwrendiler. Diýmek: "Mugallym Bahramy ýeke goýmak isleýärsiňizmi?" - diýdiler Halfarym ýürekden hassahana barýardy. Ol çydap bilmedi. Birnäçe günden soň, Hisagdaýy birneme gowulaşan badyna öýüne gaýdyp, Bahramy şäherine gaýdyp geldi Mugamli Ojakda, çukuryň öňünde önüp-ösen Bahramyň iň möhüm hyzmatlaryndan biri, köp asyrlyk däp-dessury we gural çalmak usulyny dowam etdirmekdi Sadykjan şeýle oýnady, Mirza Faraj şeýle oýnady, Gurban Pirimow şeýle oýnady, Bahram şol guraly çaldy Bahram sungaty köpri. Mugamymyzyň geçmişi bilen şu gününiň arasyndaky köpri. Diňe oýnamak stili sebäpli däl. Uzak wagtdan bäri unudylan şeýle mugham bölümlerini we burçlaryny ýerine ýetirdi. Köne golýazmalarda we aýdym-saz taryhy kitaplarynda mugham bölüminiň adyny öň eşitmedim. Iň ökde we tejribeli aýdymçylara, tarzana we sazandalara ýüzlendim. Olar gysdylar. Mugallym Bahrama aýtdym, ol oýnap başlady. Ol köp zady düşündirdi. Şeýle janly klassikiň barlygynda gaýta-gaýta begenip bilmedim Bu 1978-nji ýyl. 11-nji asyryň gündogaryndaky meşhur akyldar we söz ussady Baba Tahyr Üryany gözleýärdim. Pars dilindäki orta asyr çeşmesinde "Şur" mugamynda bu şahyryň adyna ýüzlenýän mugham bölüminiň bardygyny gördüm. Çeşmeleri yzarladym. Baba Tahyr hem sazanda bolupdyr. Onuň owadan sesi bardy we deprek çalýardy. Döreden mugham bölüminde özüniň ajaýyp dubitlerini aýdýardy. Jabbar Garyağdıoglunyň mamamlarymyz hakda golýazmasynda aýdymçylarymyzyň XIX asyrda bu şahany öwrenýändiklerini gördüm. Bu nähili boldy? Sekiz ýüz ýyl bäri dilden dile, ýatdan ýadyňa geçen mugham şahasy ýitip gitdi, biz ondan ýüz öwürmelimi? Bahramyň ussady bolmagy gowy zat. "Baba Tahyr" diýen badyma, ol tar alyp, şol bölümi oýnap başlady. Biz ony ýazga geçirdik we ýazga geçirdik. 1979-njy ýylda ilkinji gezek bu bellik Baba Tahyra bagyşlanan dissertasiýamyň tezisiniň ahyrynda peýda boldy Ussat Bahramyň hatyrasynda şeýle ýatdan çykarylan mugham budlary näçe ýaşady! Gyzyklanyşymyzça, näçe köp sorasak, bu "gül bagy" şonça-da açyldy (Iň erbet tarapy, köplenç seýrek adamlara zerur soraglary bermäge haýal) 1967-nji ýylda Pari Parisden Bakuw şäherine "zergär" gelip, Bahram Mansurowda gözleýän "altynyny" tapdy. Halkara deňeşdirme aýdym-saz gözlegleri we resminamalar institutynyň müdiri Alain Danielu şol wagt: "Mansurowyň çykyşy üýtgeşikdir. Mugamyň çykyşy UNESKO-nyň görkezmeleri boýunça ýazga alynmaly we dünýä ýaýradylmaly" -diýdi Bu isleg 1975-nji ýylda amala aşdy. Gollandiýanyň "Philips" kompaniýasy Bahram Mansurowyň ýerine ýetiren azerbaýjanly mugamlaryny çykardy. Şol kitabyň nusgalary Bakuda geldi Şol günler begendik we buýsanýardyk. Sebäbi bu ilkinji tolkun boldy (Indi, Hudaýa şükür, onlarça azerbaýjan aýdym-saz CD-si dünýäde aýlanýar) Men olary gutlamak üçin öýlerine bardym. "Sag bol" -diýdi. Bu sowuklyk meni geň galdyrdy. Hanym Munawwar: "Näçe günden bäri şol şaha çykmazdan ozal ýere gaçýar. Sebäbini bilemok. Soraýaryn, ol jogap berenok". Jenap Bahram: "Men Danieluga hat ýazmak we nägileligimi bildirmek isleýärin. Şol bir wagtyň özünde-de mesele gutardy öýdýärin, şondan soň näme edip bolar?" Bu şaha serediň " Men seretdim. Örän owadan. Ortada mugallym Bahramyň reňkli suraty bar. Gyralarynda dürli milli saz gurallarymyzyň suratlary bar. Ol barmagyny serhetdäki tar şekiline goýdy: "Azerbaýjan tarçasynyň şahasy boşadyldy. Men azerbaýjanly mujumy oýnadym, olar alyp, maňa şu ýerde Eýran tarunyň şekilini berdiler ..." Bahram Ustad ömrüniň dowamynda yhlasy we yhlasy boldy Bahram Mansurow operada 1932-nji ýyldan bäri işleýär. Elli ýyldan gowrak wagt bäri, spektaklda oýnamalydan bir sagat öň (teatrdan az) teatra gelýärdi. Binanyň howasyny alyp, maşk etmek üçin muny etdi. Alsoöne spektaklyň başynda özlerini gana we derden geçirýän aktýorlar, aýdymçylar we sazandalar hem bar. Muny özi aýdardy we gaty zeýrenerdi (ýaşlar we häzirki nesliň ýerine ýetirijileri Ussadyň ýarym asyrdan gowrak wagt bäri dowam edip gelýän düzgün-nyzam endiklerini kabul etseler erbet bolmaz) Operamyzyň iň tejribeli solisti bolan Bahram, teatrda işlän ýyllarynda onlarça Leýlin, Majnu, Aslin, Karam, Şah Ismaýil, Arabzangini sahna çykardy. Olaryň hemmesi bilen ýeke-ýekeden işleşdi, bilýän zatlaryny sahylyk bilen öwretdi. Ustad Bahramyň tapan we ajaýyp sungata getiren bu aýdymçylaryň köpüsi häzirki wagtda hormatly atlara eýe bolup, iň meşhur ýerine ýetirijilerimizdir. Ömri gutaranda-da täze aýdymçylar, operanyň täze solistleri Mugallym Bahramyň sahy öýüne gelýärdiler, 10, 20, 30 ýyl mundan ozal bu öýde 10-njy, 20-nji, 30-njy täze Leýli we täze Majnun türgenleşige başlarlar "Gözümiň ýadynda" mugallym Bahramyň ýagty ýüzi, "gulagymyň ýadynda" ene, mähirli sesi Düýn suwa çümüp barýarkam, doňan wagtyň suwlaryny örtýän buz gatlaklaryndan aýlanyp ýören ýaly, öz ýaşymdan geçýärin, mugallym Bahramyň çagalyk günlerine ýetýärin, uzak günleriň dumanlary ýuwaş-ýuwaşdan dargap başlaýar, öň görmedik tanyş ýüzlerimi görýärin Öýlerine diňe meşhur aýdymçylar däl, eýsem şahyrlar we gazalkanlar hem gelýärdi. Mirza Abdulhalig Yusufusif, Agadaş Muniri, Buzownali Azer, Alabbas Muznib Maşadi Süleýmanyň hemişelik söhbetdeşleri boldy. Kiçijik Bahram doganlary bilen bilelikde bu eziz myhmanlaryň gelmegine garaşdy, gepleşiklerini diňledi we olaryň hersinden bir söz öwrendi 18-nji Şura mekdebinde okaýan ýyllarynda Bahram eýýäm bir ansambl ýasapdy. Agasaf Bakikhanow, Maharram Haşimow, Süleýman Mammadow şol ansamblda çykyş edýärdi, köplenç "Salyanski kazarmasynda" - esgerleriň öňünde konsert berýärdi "1930-njy ýylda meni doktor Ionesiýanyň orkestrine kabul etdiler. Şol döwürde bu orkestr Azerbaýjan konsert birleşiginiň orkestri bolupdy. 1930-njy ýylyň ahyrynda meni radio komitetine alyp gitdiler. Şol ýerde Musulman Magomaýew meni diňledi we hakyna tutdy. Aýdymçylar üçin ýekelikde we üçlükde oýnadym Bizem kömek etdik. Şol orkestrde Amrulla Mammadbeýli, Hosrow Mälikow, Said Rüstamow, Hafiz Mirzaliýew bilen bilelikde oýnadyk. Men belligi bilmedim Şubertiň ýörişini oýnadyk. Muny eşiden badyma ýat tutdum. Sahypa sazynyň ýerine tomaşaçy sahypanyň sazyny çalýaryn öýdüp biler ýaly, "Yeni olol" gazetini öňümde goýdum Şol orkestrde bäş-alty aý oýnadym. Şol döwürde "Dom oborony" (häzirki Filarmoniýa - R.H.), "Rotefane" seýilgähinde (häzirki Nizami seýilgähi - R.H.) konsertler berdik 1932-nji ýylyň ahyrynda Musulman Magomaýew meni Opera teatryna alyp gitdi " Emma mugallym Bahramyň Opera teatryna meýli öňküsi ýalydy. 1922-nji ýylda Tagiýew teatrynda ilkinji gezek opera spektaklyny gördi. Daýzasynyň oglanlary teatra gidýärdiler, ol ýüz öwürmedi, olara goşuldy "Biz seni alyp bilmeris, sen henizem kiçijik" diýseler-de, Bahram iki aýagyny bir aýakgabyna ýapdy we nämüçindir şol agşam bilet almazdan rugsat berdiler. Sarabski Majnuny okaýardy, Leýli bolsa Sona Hajyýewa "Spektakl başlanda, taruň owadan sesini gördüm. Heartüregimde özüme, taruň sesi bu ýerden nähili gowy çykýar diýdim! Bu ýerde hem oýnap bilerinmi?" Bu uçgun boldy, ýöne opera we tara bolan söýgüsini çuňlaşdyran bir waka hem boldy 1924-nji ýylda häzirki Gurjak teatrynyň binasynda iki günlük konsert yglan edildi. Tbilisiden çagyrylan Gurban Pirimow we Bala Malikýan Ionesiýanyň orkestri bilen oýnar. Bahram gaty kynçylyk bilen bilet tapýar we şol konserte tomaşa edýär. Bu diňe konsert däl. Iki sany meşhur stil biri-birine ýüz tutdy. Bu dürli saz mekdepleriniň, dürli aýdym-saz däpleriniň bäsleşigi we sungatda birinji orny Zal Gurbani we Balanyň muşdaklaryndan doly - men bu ýerde sporty tötänleýin däl-de, bilgeşleýin däl-de, bilgeşleýin ýada salýan bir söz ulanýaryn, sebäbi bu duşuşyk diňe bir tagamlaryň we sungat söýgüsiniň gapma-garşylygy bolman, eýsem uly höwesler, milli buýsanç, ermeni we türk "Gurban Pirýowyň Bala Malikýany nädip ussatlyk bilen ýeňendigini görenimden soň, tara bolan höwesim hasam artdy. Bu tara has berk durmalydygyma söz berdim, söýgim şu tara." Mugallym Bahram "meniň söýgim" ýa-da "islegim" diýmedi, "söýgim" diýdi we muny aýdanda, hekaýalarymyzy hökman ýadymda sakladym Rowaýata öwrülen, ylahy, beýik söýgi hakda ertekilerimiz Hakykatdanam, Bahram mugallymynyň tara bolan söýgüsini we adaty söýgi bilen bu söýgi sebäpli biziň tara eden hyzmatyny beýan etmek kyn Ilki başda iki soraga jogap gözleýändigimi ýazdym: "Bahram Ustad Tar-a näme berdi, Tar oňa näme berdi?" Aslynda, birinji soraga jogap gözlänimden soň, ikinji soraga jogap hem aýan boldy diýip pikir edýärin Wayöne, her niçigem bolsa, ondan soranymda, ol: "Tar maňa köp bagt berdi" diýdi Ondan has takyk nädip aýdyp bilersiňiz ?! Jenap Bahram gadymy kagyzlar bilen hemişe gyzyklanypdyr we bu gyzyklanma ýaşlykdan başlapdyr Jenap Bahramyň özüne çekiji ýüzi bar arhiwindäki awtograflar, ýazga geçirilen söhbetdeşlikler, gurallar we daşary ýurtly sazandalaryň we sungat söýüjileriniň hatlary isleýşi ýaly boldy we bu köne stil ölenden birnäçe aý soň dünýäniň dürli ýurtlaryndan köp hat aldy Bahram mugallymynyň daşary ýurtly tanyşlarynyň arasynda aragatnaşygy tötänleýin däl, bir ýa-da iki harp bilen gutarman, üznüksiz gatnaşyklara öwrülenler bar. Berliniň Gamboldt uniwersitetiniň aýdym-saz etnologiýasy bölüminiň müdiri, filosofiýa ylymlarynyň doktory ürürgen Elsner hem şolaryň biri. Elsner we Bahram Samarkantda, Bakuwda bolsa ussanyň öýünde duşuşdy. Genurgen Elsneriň bu söhbetdeşligi lentada galýar: "Bahram Mansurowyň öýünde birnäçe sagat bäri myhman bolduk. Men onuň ýakymly sazyny diňleýärin. Bu ýere gelmezimden ozal hem onuň bilen duşuşmaga sabyrsyzlyk bilen garaşýardym. Nowöne indi, çykyşynda köp mugam we katsif diňlänimden soň, stiliň ajaýyp sungatyna we beýleki ajaýyp oýunlaryna haýran galýaryn. Mansurow bu ajaýyp effekti barmaklary bilen gazandyrýar we gury täsir bilen ýene-de bu ýere gelmeli. " Meşhur Wengriýaly kompozitor we aýdym-saz teoristi Istwan Ryç ussany ýada salmasa, dynç alyş bolmazdy. Şeýle hem Bakuwdaky Bahram Milegrgilde bolupdy we gidensoň özüne haýran galan Mansurow fleýta we magnitafon alyp gitdi. 1976-njy ýylyň ahyrynda Täze ýyl gutlagynda şeýle ýazdy: "Size köp ajaýyp ýyllar arzuw edýärin. Her pursat meniň ýanymda, şu sagat meniň otagymda ýaňlanýar." 1977-nji ýylyň 9-njy fewralynda "Nepsabadşak" gazetinde çap edilen makalada aşakdaky setirler bar: "Tarzan Bahram Mansurow diňe bir oýnamagy bilen däl, eýsem taýýarlan ajaýyp azerbaýjan tagamlary hem meni haýran galdyrdy." Hakykatdanam, nahar bişirmek, nahar bişirmek zehini, aşhana ussatlygy mugallym Bahramyň görip bolýan häsiýetleriniň hataryndady. Hatda Munawwar Hanum hem öz başarnygy bilen bäsleşip bilmedi we adamsynyň aç-açan artykmaçdygyny bilip, Bahram her gezek "Nahary şu gün özüm bişirerin" diýende, söz bermedi. Käwagtlar öňki Fioletowyň - häzirki Abdulkarim Alizade köçesindäki radio ýazgy öýüniň ýanyndan geçenimde, mugallym Bahramy hökman ýada salýaryn. Geçmişde radio gepleşikleri gönüden-göni şu ýerden ýaýlyma berilýärdi, jenap Bahram käwagt birnäçe konsertde oýnamaly bolany üçin ertirden agşama çenli studiýada galypdy, şonuň üçin şol günler taýynlyk görüp, ertiriň piti asdy, günortan pitiniň ysyny aldy, jenap Bahramyň sazanda dostlary bilen nahar edinen studiýasyna gitdi we indiki konsertini oýnap başlady Jenap Bahramyň tagamlarynyň tagamy henizem meniň aýagymda, ýöne iň esasysy, jenap Bahramyň şol tagamlary nädip bişirýändigi hakda uly höwes bilen gürleşendikleri ýadymda Umuman aýdanyňda, jenap Bahram hemişe ýüregiň mazmuny bilen durmuşyň lezzetlerinden lezzet almaga synanyşýardy, ýöne arzuwlarynyň biri daşary ýurtlara syýahat etmek we dünýäniň dürli ýurtlaryny görmekdi Kakasynyň ilkinji gezek Europeewropada gezelenç edendigi üçin buýsanç bilen gürleşerdi Bu, 20-nji asyryň ahyrynda bolan söhbetdeşlikdi Bahram maňa Maşadi Süleýmanyň Şweýsariýada düşüren suratlaryny görkezdi we kakasynyň köp ýeriniň bardygyny aýtdy Maşadi Süleýman syýasy gurşawyň üýtgeýändigini, iru-giç ähli baýlygyň ýok boljakdygyna göz ýetirýär, şonuň üçinem bu ýeri özi satýar, ýekeje bag saklaýar we pullary Europeanewropa syýahatlaryna sarp edýär Maşadi şol syýahatlaryň lezzetleri, ogly Bahramyň suratlary bilen galypdy Bular rewolýusiýadan öňki hekaýalardy, ýöne olar köp ýurtlardan we köp dillerde mugallym Bahrama hat iberdiler. Elbetde, mugallym Bahram şol dilleriň hemmesini bilmeýärdi, hatda olaryň hiç birini-de bilmeýärdi. Hanym Munawwar terjimeçiler tapdy, şol hatlary terjime etdi, Bahram üçin okady, mugallym diňledi, ýüregi açyldy: "Mugamyň hormatyna serediň ... Dünýä oňa baş egýär!" Bahram mugallymyny dünýäniň näçe ýurduna çagyrdylar we oňa wiza iberdiler. Şahsy çakylyklar bardy we dürli simpoziumlara, konferensiýalara, sungat festiwallaryna we aýdym-saz ýaryşlaryna çagyryldy. Çakylyklaryň möhüm sebäplerinden biri, Bahramyň aýdym-sazlaryny mümkin boldugyça daşary ýurtlarda görmek, eşitmek we ýazga almak isleýän we bu baý suratkeşden öwrenmek isleýänleriň köp bolmagydy Bahram mugallymynyň maddy ukyby hem gowy boldy, bu syýahatlar maşgala býudjetine erbet täsir etmez - belki tersine. Emma bu çakylyklaryň biriniň amala aşandygyny görmedim. Iki ýa-da üç aý mundan ozal iberilen çakylyk hatlary bir ýerde gijikdirilip, Bahram işini bitireninden soň sowgat berildi, ýa-da görüp bilersiňiz, geliň, Bagdada syýahatynyň öňüsyrasynda gyssagly Lankaran şäherine gezelenje iberildiler, ýa-da mugallymyň gahary gelip, doýupdy Uzyn hekaýa, ýürekde isleg pese gaçdy, bu syýahatlar mugallym Bahram üçin arzuw bolup galdy. Ol alynmady. Ol gidip bilmedi Soň saglyk problemalary ýüze çykdy, saglyk pese gaçdy, indi ne lukmanlar, ne-de Munawwar daşary ýurda gitmäge rugsat bermedi Üç ýürek keselinden ejir çeken ýürek bilen uçara münmek maslahat berilmedi, howany üýtgetmek ýa-da uzak syýahat etmek düýbünden maslahat berilmedi. Aslynda beýle köp oýnamak hem mümkin däldi, ýürege artykmaç ýükdi, agyrydy "Gör, maňa indi ýürek gerek, ol çişip başlaýar" Jenap Bahram muny aýtjak boldy, ýöne ýüregi tekizlemek niýeti ýokdy: "Munawvar bu işiň aladasyny edýär, meniňki tar oýnamak" 1980-nji ýyllar - eýýäm geçen asyryň, soňky müňýyllygyň ýyllary Ikimiz bar. Jenap Bahram iň gowy görýän "Mahur-hindi" roluny ýerine ýetirýär Men Dikinsona meňzeýärin - näme üçin şu wagta çenli üns bermedim? Oýun edýär, wagtal-wagtal setiri silkýär, ýakymly bir ses döredilýär we şol aralykda ussanyň bu sese gynançly, ýeňil ses goşýandygyny görýärin. Uzakdan, uzakdan bolşy ýaly, naryň sesi tar sesi bilen garyşýar Ok, jenap Bahram sahnada, telewideniýede, radioda oýnanda - sizden uzakda bolanda muny ele almak kyn. Diňe şeýle, ýüzbe-ýüz, ony duýmak üçin tar demini duýmak üçin ýeterlik ýakyn bolmaly Gynandyryjy agşam. Mugallym Bahram bilen ikimiz bar. Ussat "Mahur-hindi" oýnaýar Ynha - Husü Hajyýew köçesiniň bäşinji gatynda mugallym Bahramyň kwartirasynda baky we baky zähmet, adamzadyň degişliligi we paýhasy hakda gürrüň edilýär Gynanç getirýän hem bolsa, şu agşam we bu sazyň dowam edýänçä dowam etmegini isleýärin Aşakdaky dört gatdan, 1984-nji ýyldaky Bakuwyň demir çyrasy, köp adamly köçesi, agşam çalt hereket edýän awtoulaglaryň sesi 1985-nji ýylyň maý aýynda Bahram mugallym bilen hoşlaşmak üçin ýygnandyk Wagt ýürekgysgynç gynançly söz aýtdy. Başga bir eziz adamy, medeniýetimiziň janly taryhy bolan ajaýyp şahsyýeti, köprüsi adamy, dinimiziň iň hüşgär we ygtybarly hossarlaryndan biri bolan ýokary derejeli suratkeşi ýitirdim. Bir salymda wagtyň sowuk ýüzi ussat Bahramy geçmişe öwürdi Bahram mugallymy içindedir we men hiç haçan yza gaýdyp bilmerin Şol döwre, şol günlere barýan ýeke-täk ýol ýatlamalar arkaly bolup biler we men ýene-de gaýdyp gelýärin - ýatdan çykmajak täsirlerim we ýatlamalarym aý şöhlesi ýaly süzülýär Mugallym Bahramyň sesi: "Bu setiri görýärsiňiz". Ol agtygy kiçijik Bahram Mansurowa görkezýär: "ol ýamany dadyp görýär we sokýar. Men öýden çykmaga mejbur bolýaryn - ony alýar, taruň kökünden onuň işidigini bilýärin. Biraz ulalsyn. Men oňa menden has gowy oýnar ýaly öwrederin. Bu täze gurallar bilen däl-de, öz gurallarymyz bilen." Kiçijik Bahram Mansurow akmak däldi Ikinji Bahram ýokdy Ustad Bahram, ogly bolan Mansurow dinastiýasynyň Diňe beýik deprekçisi hökmünde ýatda saklandy Diňe Mansurow nesli däl, eýsem, "aruzyň agramynda", "atalaryň ýolunda" aýdyşy ýaly, şol stilde oýnaýan Azerbaýjan tarzanynyň Ogly we Diňe tarzany ýaly! Historyhtimal, bu taryhyň we beýik sungatyň logikasydyr - diňe bir ussat bar! Alonealňyzlyk bilen däl-de, diňe eksklýuziwlik bilen! Uzak wagt bäri Husyu Hajyýew köçesindäki şol tanyş binada we kwartirada dürli adamlar ýaşaýar. Hatda köçede köne ady ýok - Azerbaýjan şaýoly Ömrüniň onýyllyklarynyň dowamynda milletiň öňki elitalarynyň ruhy bu köçä özüne iň ýokary at berdi Bagtyň bolşy ýaly, işden öýe barýan ýolum her agşam şol ýerden geçýär. Her gezek şaýoluň ujuna ýetenimizde, ýa-da svetofor "dur" diýýär, maşyny saklaýarys, ýa-da ýol açyk bolsa-da, hökmany suratda çepe öwrülýärin we geçip barýan tanyş, ýakyn binamyzyň ýokarky gatyndaky penjirelere seredýärin Bir wagtlar bu binada azerbaýjanly tanymal stilist we mugham bilijisi Bahram Mansurow ýaşaýardy. On ýyllap onlarça ýyllap özüne çekmek we çekmek bilen bu ýere näçe adam çekilerdi! Bu adrese ilkinji gezek gelenler telefona jogap berip, jaýy nädip tapmalydygyny soranlarynda, Bahram Ustad muny açyklamak üçin binanyň sanyny goşdy. aşakda surat studiýasy bar, öňünden geçip, howla giriň Hasandirde, dükanyň penjiresinde jenap Bahramyň üstünlikli suraty asylan we salgysy möhüm ýer hasaplanýan beýle ussahana ýok. Emma Azerbaýjan Tarzanyň iň gowy sungat işgärlerinden biri bolan Halk aýdymçysy Bahram Ustad bar! Indi - 115 ýaşynda, 116 ýaşyndaka henizem şol ýerde we geljek onýyllyklaryň dowamynda hemişe şol ýerde bolar Ömrüniň dowamynda milli aýdym-sazymyza söýgi, fanatizm we yhlas bilen hyzmat eden bu bahasyna ýetip bolmajak hudo! Nikiň ozal ýaşaýan binasyna gaýdyp gelmegini we her gün şol binada bolmagyny isleýärin! Ussat Bahramyň relýefiniň şol binadan geçip barýarka diwardan bize seretmegini arzuw edýärin. Mundan başga-da, bu isleg ýüregimden geçip barýarka, men diňe ol hakda däl, meniň üçin gaty eziz we ýatdan çykmajak Bahram hakda pikir etmeýärin. Beýik sazandalarymyzyň, ýazyjylarymyzyň we alymlarymyzyň köpüsi häzirki Azerbaýjanyň adyny göterýän bu şaýolda hatara düzülen binalarda ýaşaýardy. Indi diwarlarda ýadygärlik nyşanlary bar. Şeýle-de bolsa, ajaýyp döredijiligi we ýagty durmuşy bilen bu ünsi doly derejede alýandyklaryna garamazdan, köpler garaşýarlar. Azerbaýjany barlygy we dünýä inderen zatlary, relýefleri we ýadygärlik nyşanlary bilen has owadan we has owadan eden şol deňeşdirip bolmajak adamlaryň, goňşularyna, binalaryna gaýdyp gelmegini we Bakuwyň ähli köçelerinden we şaýollaryndan tapawutly muzeý prospektine, Kitap prospektine öwrülmegini arzuw edýär. Şeýle etmek bilen, ikimizem minnetdar bolmaly ýatlamalarymyza bergimizi üzýäris we bu şaýoldan ýöränlere her gün milletiň ýagty we ölmez-ýitmez şahsyýetleri bilen salamlaşmaga mümkinçilik beriň. Gynansagam, ýaşlaryň köpüsi olaryň köpüsinden bihabar. Häzirki döwrümizde, kitaplara bolan gyzyklanma sowadylandan soň, iň bolmanda bu tagtalardaky setirleri okarlar we milletimizi beýik etmek üçin janyny pida eden ýatdan çykmajak adamlary tanarlar Bahram Ustadyň sazy - bilijiniň güýji, ýüreginiň urmagy, ömrüniň dowamynda we häzirki wagtda müňlerçe aýdymyň arasynda tapawutlanýan duýgularyň ýylylygy - hiç haçan köne ýaly iň uzakdaky hatlara seretmäň, setirleriň arasynda we aňyrsynda üns bermedik manylaryňyzy gözläň Şol köne, ýöne könelmedik hatlaryň her biri ýürek urgusynda size geler, entek eşitmedik köp paýhasyňyzy açar, sarsmaz umyt bilen ýaşamagyň syrlaryny pyşyrdap, iň bulaşyk ýagdaýlarda-da sabyr eder