Müň ölüm hakda erteki - "Labyrinth"

Esmira ISMAYILOWA Filologiýa ylymlarynyň doktory, doktor "Wagtyň özi, wagty ýok, birine ýa-da bir zada garaşmak üçin wagty ýa-da sabyry ýok ..." Iterazyjy, deputat Ymamwerdi Ismaýilowyň "Labyrinth" - bir ölüm hakda hekaýa awtoryň mifopoetiki stilde ýazan soňky eserlerinden iň gyzyklysy. Bu hekaýany "Owlak we garawul" -yň dowamy diýip hem atlandyryp bolar. Hekaýadaky gahrymanyň, hekaýadaky gahrymanlaryň adynyň ýokdugy we ýeriň salgysyz bolmagy gaty gizlin, jenaýat manylaryny, SOS signalynyň sesini görkezýär. Şeýle hem, Kyýamat gününiň uzak däldigini duýdurýar Writerazyjy Anaryň "Otlydan giden adam", "Araba" arzuwy bilen dünýäni terk eden Elçiniň şahyry, "Patriarhyň ýykylmagy" filminde Markesiň imperatory, "Labyrintdäki general" filminde Simon Boliwar, "Synag" filminde Franz Kafkanyň Josephusup, Leo Tolstoýyň Iwan I, Iwan Iliň ölümi "Küşt" romany we ş.m. simmetrik meňzeşlik, sazlaşyk bu gahrymanlaryň ýalňyz we näbelli ölümleriniň arasynda duýulýar. Sözleriň, reňkleriň we ölümiň dymmagy bilen döredilen sazlaşyk. Bu ölümleriň hemmesiniň reňki sary, gurap barýan günüň getiren sarylygy, ýeke ölen adamyň ýüzüne ölüm gorkusy we adam hereketleriniň nyşany bolan ak-gara reňkler hem bu sarylyk bilen birneme garyşýar "Ir bilen hyzmatkärlerimiň biri günüň şöhlesine oýandy we tirseginde boldy. Diwara örülip, ​​gözlerini ýalpyldadýan we birden yza çekilen mylaýym şöhlelere seredip, ýanýan günüň hem batýandygyny pikir etdi: wagt we wada bar". Hekaýa, filosofiki ýüküni şu wagt ýaýradylan we wada berýän psihologiki pikirlerden, ömrüniň soňky sagatlarynda ýalňyzlyga höküm edilen adamyň duýgularyndan, sarsgynlaryndan we öz-özüne hasabatlaryndan alýar. Hekaýanyň esasy setiri we baş gahrymany ölüm. Bolýan zatlaryň hemmesi onuň töwereginde aýlanýar. Ölüm writerazyjy adamyň bir günlük görgülerini, psihologiki sarsgynlaryny we geçmişdäki ýatlamalaryny ussatlyk bilen görkezýär. Ymamwerdi okyjyny ölümiň bu labyrintinden alýar. Ölümiň agyrysy şeýle bir tebigy welin, çybyk ýaly bedene ýapyşyp, çyzyklardan bökýär. Seni titredýär, agyrýar Ölüm temasy elmydama dünýä edebiýatynda iň ýygy-ýygydan aýdylýan mowzuklaryň biri bolupdy. Köplenç sentimentalizmiň we romantizmiň edebi ugurlarda agdyklyk eden döwürlerinde döredilen eserleriň edebi gahrymanlarynyň soňy ölüm boldy. Aýşil we Şekspiriň betbagtçylyklarynyň täsiri gahrymanlarynyň ölüminde-de boldy Writerazyjy Ymamwerdi Ismaýilowyň hekaýasynyň gahrymany, Azraýil gapyny kakmasa-da öljekdigini duýýar. Ölümden gaça durmak üçin bir pursat hökmünde telewizorda görýän lukmanyna baryp, derdini aýdýar. Obsesif! .. Ine, bu ejir çekýän kesel: "Mende köp arz-şikaýat bar ... Pikir etmekden, şol bir hereketleri gaýtalamakdan bizar bolýaryn, gaty gaharym gelýär. Köplenç gorkýaryn, gorkýaryn. Umytsyzlyk adamy köp sarsgynlara sezewar edýär. Näme görsemem, nämäni başdan geçirsemem, günäkär hasaplaýaryn, özümi bulaşdyrýan ýa-da ýok. huşsuzlyk ýalpyldawuk. Men köp zady ýatdan çykarýaryn, ýene pikirlenmäge synanyşýaryn, näme etmeli, nirä gitmeli, rahatlyk üçin däl-de, azajyk süýji uky üçin Nireden? Aslynda, lukmana beren soragynyň jogabyny bilýär. Bu kesel, birnäçe ýyllap dowam eden ýalňyz gijeleriň çal ümsümliginden, adamlara mätäçligiň we söýginiň ýoklugyndan ýüze çykdy. Muny gowy bilşi ýaly, lukman tarapyndan bellenen dermanlar onuň gözünde bir teňňe hem çykmaýar, retsepti seretmän ýyrtýar we zibil taşlaýar. Lukmanyň öňünde eden çykyşynda, hereketlerinden dörän gizlin gorky gizlenýär: "Ellerimi ýuwýaryn, arassalanmaýar öýdýärin, hemme zat kellämde hapa bolup galýar ..." Bu hapa adamzat durmuşyna goşulan haram, henizem arassalanmaýar. Ölüm gorkusy bilen garylan bu gorky, hemmämiz üçin agyryny dowam etdirýär! Durmuşda tötänlik barmy? Belli filosofiki kanunyň aýdyşy ýaly, ähli tötänlikler zerurlykdan döreýär? "Gynansagam, onuň ýaşaýan ýerinde dogluş öýi we dabaralar zaly bilelikde guruldy. Bu iki binany biri-birinden başga guran bolsalar, pidamyň beren ömri uzaldardy ýa-da maňlaýymdaky ýazgy täzeden ýazylardy ?!" Çaga öýi bilen Ymamwerdi Ysmaýylow, dabaraly jaýyň şol bir köçede gurlandygyny aýdyp, dogluşyň we ölümiň gaş ýaly ýakyndygyny, habardar boluň, Adamyň çagasydygyny ýatladýar I. Ismaýilowyň gahrymany kim, ol nähili, haýsy hünäri bar, durmuşyny nädip ýaşady? Bu zatlar okyja näbelli bolup galsa-da, bilinýän zat: "Ol çagalaryny ulaltdy we olary aýryp, hiç kime minnetdarlyk bildirmän iň soňky taýýarlyklaryny etdi: ölen güni, ýuwulmagy, kepeniň bahasy, üç-ýedi, kyrk, mazaryň aýrylmagy - köp pul ýygnady, temmäki we güjükler bilen baglanşykly bir ýazgyda goýdy. zähmet. ýaşaýandygyny we pul ýesiri däldigini görkezýär: "Pul bir mesele, şeýtanyň häsiýeti bar, adamyň gursagyna göçýär we çalt galyndy we gurçuk bolýar, bir elinden tutýar we taýagy urýar ... Eliň hapa bolandygyny aýdýarlar, ýöne adamlaryň içleri we niýetleri ondanam erbetdir. Ysmaýylow beýnimizi sarsdyrmak we ajy hakykata düşünmek üçin hemmämiziň bilýän, ýöne ýerine ýetirmeýän durmuş hakykaty bilen başymyza urýar: öwezini dolmak üçin pul harçlaýar ... " Writerazyjynyň gahrymany ölüm bilen ýüzbe-ýüz bolanda, iň uly agyrynyň ýalňyzlykdygyna düşünýär. "Onelalňyzlyk - durmuşyň güýz wadasy, hemme zat gulagynyň düýbüne sary reňkde öwrülen ýaly. Zalym durmuş ýörelgesi: töweregiňizde köp adam bar, ýöne ýalňyzsyňyz. Onelalňyzlyk agyr, köp kynçylyklara gapy açýar ..." Bu awtoryň adamzadyň soňy we adamzadyň ýok edilmegi barada okyja ýetirmek isleýän başga bir habary Writerazyjy Ymamwerdi Ysmaýylowyň "Gyş bilen näçe adam kesilýär we tomus kesilýär ..." habarynda näme gizlenýär? "Singleeke-täk durmuş ýoly - ýekeje möwsüm howasy ýaly - bu gün nädip başdan geçirip hezil edip bilersiňiz, ýöne düýn gizlenip bilmeýärsiňiz we ertir hakda pikir edip bilmeýärsiňiz. Ertir näme boljagyny we näme boljagyny bilmeýänligimiz gowy zat ..." Şeýlelik bilen awtor şu gün ertir umydy bilen ýitirýändigimizi habar berýär "... Haýran galýaryn, Taňrynyň bendesiniň gözýaşlary ýüregiň haýsy çeşmesinden akýar? Bu barada bir gezek pikir edip gördüňizmi? Belki-de ýok. Sebäbi bu adamyň ölüminiň aýagynda özüne berýän soragy:" Gözýaşlar owadan ýa-da hapa bolup biler: ýagdaýyna seredýär ... "Dönüklik we ýalan, ar alyş we ýigrenç, puşmanlyk hem akýan gözýaşlary hapalaýar "Labyrinth" gahrymany, ýazyjy Elçin Husenbeýliniň keşbiniň köp tarapynda "Vida" -da lukmana meňzeýär. Lukmanyň ölüminden öň agaç ekmek we Gippokrat kasamyny ýerine ýetirmek bilen ermeni ofiserine kömek etmek islegi, iş dünýäsiniň arassalygynyň alamatydyr. I. Ismaýilowyň gahrymany bu duýgulardan mahrum däl. Bilmeýän gül satýan çaga bolan rehimdarlygy, içki dünýäsine ýagtylyk bermäge we ony tanamaga kömek edýär. Gül satýan oglan bilen alyp barýan gepleşigine üns bereliň: "...- Şu gün näçesini satdyň, balam, näçesi galdy? "Bäş" eşidip, ýuwutdy: bu garyp adam näme satar, näme gazanar, garnyny nädip gyzdyrar, öýüne näme alyp barar? Oňa rehim etdi, galan gülleri sanady we ähli pullary berdi. "Gül üçin pul tölese-de, gül berip biljek adam ýoklugy sebäpli, gülleri almaýar, sebäbi maksady gül satyn almak däl-de, kömegine mätäç adamy begendirmek, ýüregini bu duýgudan dörän kanagat bilen duýýar. bütin ömri başga bir jandaryň jany üçin! "hemişe ony gynaýar "Hemme zadyň gymmaty bar, ýöne ähli sebäplere sebäp bolan adamzat her pursatda gymmatyny we meşhurlygyny ýitirýär." Näme üçin? - soraga jogap tekstiň aşaky gatlagynda, esasy manylary filosofiki düşündirmekde ýerleşýär Durmuş dürli reňkli wakalara baý welin, Adamyň çagasy açgözlik bilen tutýar we demi agzyndan çykýança ynanmak islemeýär, höwürtgesine göteren baýlygy elinden galar. Ölüm gorkusyndan az adam bilýär. Diri we ölen ýaly ýaşaýan adamlar gaty köp: "Ölümiň seni aljagyny ýa-da ölümiň seni diri saklajakdygyny bilýärsiňmi ?!" Writerazyjyny alada goýýan zat, adamzat diňe eşidýän ak sesine üns bermän, tabytyň arkasyna goýup, jesedi jaýlan badyna hapa dünýäsine gaýdyp gelýär. "Jynaza dabarasynda hemmeler gynançly we gynançly, çuňňur düýşlere çümdi. Her kim gynanýar, gonamçylykdan çykan ýaly dünýä ölüminden zeýrenýär, her kimiň gursagynda wagşy ýylan çykýar. Roadsollar kesilýär, her kim öz Kiblasyna geçýär. Kim näme ýitirýär, näme gazanýar: aýlaw şaýat, wagt kazy ..." Her kim öz wezipesini ýerine ýetirmek üçin bu dünýä geldi. "Bir adam guýy gazýar we suw berýär, ýagtylyk paýlaýar we sylagçy bolýar, beýlekisi öz dünýäsinde guýy gazýar, sumka ýasaýar we jaý ýykýar. Şeýle adam hemme kişä göz aýlaýar, ýöne Hudaýyň beýikdigine düşünmeýär, hemmelerden ýokary we hemme zady görýär." Hudaýyň görýänini görýän we hasaba alýan adamdygy gowy zat - bu hekaýadan başga bir habar! "Labyrinth" gahrymany näme üçin soňky pursatlarynda ejesini ýada salýar we ölümden öň onuň bilen gürleşýär? Bu soraglara jogap bermek gaty kyn. Bir ýerde okapdym, eneler çagalaryna diňe dirikä däl, ölenden soňam baglanyşýarlar. Çaga dünýä inende, göbek ene bilen çaganyň arasynda kesilýär. Kakamyň we ejemiň soňky günlerini we soňky sözlerini ýadymda. Durmuş bilen ölümiň arasynda söweşenlerinde, ejelerini görendiklerini we gürleşendiklerini aýtdylar, oýananlarynda ejelerine jaň etdiler. Ymamwerdi Ismaýilowyň “Labyrinth” gahrymany ejesi bilen ölüm bilen ýakyn aragatnaşykda bolandygyny hem ýatlaýar: “Ejesiniň sary-pyrryldakly elleri, çukury daňýan barmaklary, dokaýan gizlin aýlawlary, ýumşak aýdym aýdýan gowşak aýdymlary, uzak wagtlap ýakýan otlary we päk gyz çagalarynyň aladasyz sesleri bilen geldi. jyňňyrdaýar, ses ýok, ses ýok, gyzzyrmasy möjek ýaly ýaýraýar: Eje, sen nirede, nirede? Writerazyjy gahrymanynyň zähmetsöýer kakadygyny ýazsa-da, iň soňky demine çenli çagalary üçin işleýär, hemmesini üpjün edýär we ahyrynda pensiýa çykýar we hatda jaýlanyş çykdajylaryny hem goýmaýar. Bu adam özi üçin däl-de, çagalary üçin ýaşady. "Adam şuňa meňzeýär, dyzyny egmän, pile içindäki gurçuk ýaly gije-gündiz işleýär, ykbalyň halysyny sütem bilen dokýar, bogun zyňýar, nagyş döredýär. Hemme zady soňlady öýdýärin, hemmesini etdi, ýöne yzyna öwrülip, ​​durmuşyň käbir sapaklarynyň gaçandygyny, tertip bir ýerde bozulandygyny görýär. Bu ýat aýlawlarynyň gözüniň üstünde, aýagynyň aşagynda, nirededigini, wada berlendigini, tapawutlaryň ýok bolandygyny bilmeýär ... " "Labyrinth", ýatdan çykarylýan milli-ruhy, ahlak gymmatlyklarymyzda, ýitip barýan milli ýadymyzda ýazylan ak diýip hem atlandyryp bolar. Näme üçin garry çagalary ýeke galmaly, ykbal umydynda galmaly, näme üçin ýatdan çykarylmaly? Galyberse-de, 40-50 ýyl mundan ozal beýle däldi. Adamlar näme üçin beýle çalt üýtgediler, garrylary ykbal umydyna, wagtyň geçmegine, ölümiň gabawyna goýmak beýle adaty bir zat boldy - Ymamwerdi Ismaýilowyň "Labyrinth" -den jemgyýete duýduryşy oýlandyryjy - ene-ataňyzyň aladasyny ediň. Watan, yhlas, hormat, wy consciencedan olardan başlaýar! Hekaýany okanymda, "Garrylar köne atlaryna mündüler" diýen sözleri ýene bir gezek ýada saldym we şol adamlary küýseýärdim. Ymamwerdi Ismaýilowyň gahrymany hem şol adamlary küýseýär: "Gan döken, nesil duşmanlygyny kesen, kök uran we peýdaly, sözleýişde paýhasly, amalda dogruçyl we ýiti dyzlary bolan adamlar nädip ýitirim boldular? ..." Çingiz Aýtmatow bu adamlaryň "Asyra deň bir gün", "undredüz ýyllyk kynçylykda" bellikleri, "Ideal" filminde Isa Mughanna, "Ganhor güni" Yususif Samadoglu, "Myhmanhana otagynda" Anar we Kamal Abdulla "Tamamlanmadyk golýazma" -da ýitirim bolandygyny habar berdi. Wagt geldi, wagt geldi: "Indi her bir öý tüssesi öz bacasyndan çykýar, eger bar bolsa ... Hiç kim dem alyp, öz odundan gaçyp bilmez. Ony öçürmegiň deregine, oňa ýetip-ýetip bolmajakdygyna ýa-da ýokdugyna garamazdan, ony her tarapdan urýar we dowzahyň gazanyna zyňyp, oda teselli tapýan ýaly ody öçürýär " Heartürek erbet zat ... "Çagalygymda ak kagyzda reňkli galam bilen ýüregi çekenimde, ejem gelip meniň ýanyma geldi, begenip:" Özüňi şu ýere çekdiň, balam! Sen gury ýürek däl, beýle şekilsiz ýürek! .. "Soňra özüni erbet duýdy we soň hemme zadyň hakykatdanam ýürekden başlanýandygyna düşündi. Heartürek bolmasa ruh ýok, ýaşaýyş ýok. Durmuşyň, duýgularyň, söýginiň we ähli görgüleriň agyrýan baky ýeri ýürekdir! .. "" Labyrinth "gahrymanynyň hem ony terk etmeýän dosty we söhbetdeşi bar - ýüregi "Durmuşymyň manysy, barlygym we durmuşym ýokdy meniň söýgim gutardy Eşidýärsiňmi, doňduň, weýran bolduň, maňa düşünýärsiňmi? .. - Sözleri boş we döşüni doldurýar, ýalta bolýar, ökünýär. - Ot bilen suwuň arasynda näme edýärsiňiz ?! Sen hemmeler ýaly bu durmuşyň akymyna goşulýarsyň, zalym aý. Näme üçin çemçe bilen başga bir gazany garyşdyrmaýarsyň? Agzyňy ýapyp, dowzaha gitseň has gowy! Wagtym gelende, belki, meniň üçin gabyr gazarlar we jaýlarlar, meni daşarda goýmazlar ... Bagtsyz, diri wagtymam bu durmuşda ýer tapmadym ... Dünýäni gözden geçirdiň, kim saňa mätäç, barlygyňy ýa-da ýoklugyňy näme üýtgeder ?! Durmuş tomaşa, ýöne seniň ýaly aktýor bolmasa. Rollar bölünýär, hatda "we beýlekiler" dälsiňiz! Kimdir birine mätäç bolmazlyk, agyrynyň özünden has uly agyrydyr. Ölüm bilen ýeke bolanda, çagalygy baradaky ýatlamalar kömege gelýär. Şol ýyllaryň degişmesini - agyry bilen däl-de, lezzet bilen alýar! Agramymyň we üstünligimiň şu ýerde galmalydygyny aýdyp, ot ýakan ýyllarynda hemme zat arassa, owadan we bigünädi Hekaýada bir söz meniň ünsümi çekdi. Bu söz maňa asyrlaryň ýaňlanmagy, beýik Gorgudyň duýduryşy hökmünde geldi: "Maňlaýyň ýazylmagy maňlaýyň daşynda däl, geçip barýanlaryň hemmesi ony okap biler!" Bize üstünlik bolsun, Rebbim! .. "Her gapyny açýan adama ýüregiňi açma!" Daňyň beýany, erteki sahnasy bilen hekaýanyň soňlanmagy we gijäniň elhenç garaňkylygy köp mowzuklaryň açarydyr. Şol köçedäki doglan we jaýlanan jaý ýaly. Gahrymanyň ölümi kyssanyň iň ýokary nokady. Bellemeli zat, bu ölüm garaňkyda, gije bolup geçdi. Gudratygüýçli Hudaý hem adalatly Hudaýdyr, guluny ölüm labyrintinde ýeke goýmaýar, kalbyna ýagtylyk suwy ýaly guýýar. Metjitden namaz okamagyň sesi bilen sözüň şahadyny okaýar, rehimdarlygy bilen ruhuny sürtýär we hakykat dünýäsine alyp barýar. Ol henizem gözýaş dökýär: "Öň doldurylan bulutlar gözler dolanda gözýaşlaryny boşadýar, beýik asmanyň duzly, açyk miweleri ýaralanan janyndan ember bilen örtülen ýaly." Eseriň çeperçilik aýratynlyklary barada aýdylanda bolsa, kyssanyň gaty oýnawaç dilde, ertekiler we eposlar dilinde ýazylandygyny we halk döredijiligine we halk sözlerine baýdygyny aýdyp bileris. Hekaýadaky köp sözlem nakyllary ýada salýar. Şolaryň arasynda ýazyjynyň hyýalynyň önümi bolan öň eşidenlerimiz bar: "Agyrlyk Arlini, utançsyz agyry çüýrär!" Hakyky bagt şeýle sagdyn ruh bilen ýaşamakdyr we hiç bir bereket onuň ornuny tutup bilmez. Erbet ölüm iň soňky girdeji! .. Şeýle hem giren gapyňyzdan, daga çykan basgançaklaryňyzdan çykyp bilmelisiňiz ... theöne günäni paýlaşmagyň wagty gelende, Hudaýyň halkynyň hiç biri günäkär bolmak islemeýär ... Durmuşyň öz formulasy we matematiki tablisasy bar: ýygnaň, çykyň, uruň, bölüň - bular akylly bir adam üçin durmuşyň ritmleri, diňe bilýän bolsaňyz, bilýän bolsaňyz, bilýänsiňiz eýýäm giç. sarsdyrylan bolsa. "Serediň, toýunda kim oýnaýar, doglan gününde aglaýan ..." Ol körlüginden utandy! .. Bir adam bar - içinde hurma ösdürýär, bir adam bar - tiken ... "feeter aýagyňyzyň aşagyndan gaçanda nirä gaçarsyňyz ?!" Olar howlukmaç, ýetişmedik toba ýürek bermeýärler! Ot-çöpüň ýanyna bar, ot-çöpüň ýanyna gel - bu haýwanyň durmuşydy ... Ot bilen otuň arasyndaky tapawudy bilmeýän adamyň ýaşamagyna näme zerur?!. Hiçk ony merjen ýaly kemsidýär, kynçylygy çagasyndan has köp: göriplik, gahar, ýigrenç, şübhe ... "Bilýän zatlaryňyzyň hemmesi hakykat däl, edýän işleriňiziň hemmesi hakykaty gözlemek däl - zyýan getirer ..." Iterazyjy Ymamwerdi Ismaýilowyň "Labyrinth" eseri häzirki zaman edebiýatymyzyň "Obsessiw" eseri. Forgottenatdan çykarylan we ýatdan çykarylýan pursatlara, milli ahlak gymmatlyklarymyza we bu ugurdaky boşluklara ýagtylyk berýär. Şol boşluklara: ene-atanyň hukuklary Hudaýyň hukugy bolsa, näme üçin olary garrylyk döwründe ýeke goýup, zerur däl ýük hökmünde garrylar öýlerine taşlaýarys we ölüm labyrintine iterýäris? Galyberse-de, şol günden başlap hemmämiz üçin bar. Şu nukdaýnazardan seredeniňde, "Labyrinth" "Bir ölüm hakda hekaýa" däl-de, "Müň ölüm hakda hekaýa". Tigir şeýle aýlansa, belki million Gijäniň ýüregini oýanýan doga çagyryşy, Hudaýyň çagyryşydyr