Milli ruh bilen şahsyýetiň we ussatlygyň mysaly - Mir Jelal Paşaýew

Pikirler, mazmun we çeper-estetika nukdaýnazaryndan azerbaýjan edebiýatynyň ösmeginde we baýlaşdyrylmagynda ajaýyp söz ussady Mir Jelalyň işi) aýratyn orny eýeleýär. Mir Jelalyň döredijiligi, 20-nji asyryň 30-njy ýyllaryndan soň azerbaýjan prozasynyň çeper ugruny kesgitlemekde möhüm rol oýnaýar. Galamyndan döredijiligiň baý mysallary azerbaýjan halkynyň dürli sosial we taryhy etaplarda, başdan geçiren taryhy wakalarynda we proseslerinde psihologiki we ruhy tejribelerini öwrenmek üçin gymmatly çeper çeşmedir. Köp sanly eserleri sungatyň baky nusgalary hökmünde edebi taryhymyzy we çeper söz baýlygymyzy baýlaşdyrdy Görnükli ýazyjy we bahasyna ýetip bolmajak alym Mir Jelal, bütin kalby bilen milli ideallara eýe adamdy. Şahsy durmuşynda öz halkynyň pajygaly durmuşyny ýaşap, ýazyjy bu betbagtçylyklary edebi eserinde ajaýyp şöhlelendirip, sebäp bolan sebäpleri tankytlaýar we paş edýär we bagtly gelejek arzuw edýär. Sowet döwrüniň iň täsirli ýazyjylaryndan we alymlaryndan biri bolsa-da, milli mazmun Mir Jelalyň ylmy we çeper döredijiliginde esasy orny eýeleýärdi we stiliniň özenini düzýärdi. Meşhur ýazyjynyň milli ideologiýa bilen ýazyjy bolmagy, döreden gahrymanlarynyň ruhy, ruhy, ideýalary, ahlagy we gymmatlyklary, watana, halka, ýurda, diline, dinine we ynanjyna öz beýanyny tapdy. Watany çuňňur söýýän beýik ýazyjy, "Dirilen adam", "Açyk kitap", "Deňdeşlerim", "olumumuz Haýanadir", "Ynsanperwerlik filosofiýasy", "Erik agajy", "Erik agajy", "Wakalar we beýleki agaçlar" romanlarynda watany we halky, geljegi üçin jogapkärçiligi we tutuş ýurt ykbalyny söýýär. "Kamtarow maşgalasy", "Lukman Urysimow", "Bostan ogurusu", "Täze toý üçin edep düzgünleri", "Özüňe göwnüňiz ýetenok", "Daşarky nägilelik", "Duşuşyk guru" we beýik ýazyjymyzyň ýazan beýleki eserleri satiranyň we degişmäniň iň üstünlikli mysallaryny döredýär, möhüm meseleleriň we mowzuklaryň köpüsini tankytlaýar we paş edýär. Mir Jelal Paşaýew şekilleri döretmek bilen bir hatarda, milletden gelip çykýan häsiýetleri görkezmek maksadyny goýdy we iň adaty we ýatdan çykmajak adam keşplerini döretmegi başardy Milleti bilen barlygy bilen baglanyşykly ägirt uly edebiýatdy we ideologiýa tarapyndan talap edilýän adam şekillerini döretmek bilen bir hatarda milli häsiýetlere duýgur garaýyş görkezdi. Şahsy terjimehalyna ýakynlygy bilen tapawutlanýan, hakyky ussatlyk bilen döredilen, 20-nji asyryň 17-20-nji ýyllarynda Azerbaýjanda bolup geçen we ýazyja uly şöhrat getiren Baharyň keşbi, ýazyjy tarapyndan döredilen “Baharyň keşbi” (1938-nji ýyl). dünýä edebiýatynda döredilen çagalaryň şekilleriniň arasynda. göçürmesi. Subtekst we metafora şekilleri ussatlyk bilen ulanýan görnükli ýazyjy Mir Jelal "gadagan duýgulary" beýan etmegi we "Manigitiň Manifestosy" ýaly uly we kiçi eserleriň köpüsinde milli şahsyýeti üýtgeden Sowet maşynynyň negatiw taraplaryny tankytlamagy başardy Sowet sosial-taryhy ösüşiniň milli syýasaty we oňa ýetiren zyýany görnükli ýazyjynyň eserinde anyk we batyrgaý şöhlelendirildi we paş edildi. Specificazyjy anyk pikirlerini üstünlikli görkezmek bilen, jemgyýet üçin çynlakaý howp döredýän adam gahrymanlaryny, şeýle hem döwrüň gahrymanlarynyň doly panoramasyny görkezýän milli duýgulary we wepalylygy bolan adamlaryň keşplerini döretmegi başardy. Üns berseňiz, ýazyjynyň seljerýän we býurokratiýa, administratiw we ş.m. ýaly belli bir sosial-taryhy şertlerde psihologiki we ahlak taýdan deformasiýa hökmünde görkezýän "Galdiýewizm" filosofiýasy we häsiýeti, "durmuş gurnaýjylary bilen duşuşmak" we maşgala durmuşynyň ähli meselelerini dolandyrmakdan we dolandyrmakdan lezzet alýan sosial-psihologiki hassalar, hatda durmuş-durmuş meselelerini dolandyrmakdan we dolandyrmakdan lezzet alýan sosial-psihologiki hassalar, hatda durmuş-durmuş meselelerini dolandyrmakdan we dolandyrmakdan lezzet alýan sosial-psihologiki hassalar. döwrüň ideologiki ösüşi. "Täze toý edep düzgünleri" -de ýazyjy "Köne düzgünler ýazgarylmaly!" milli özüni alyp barşyň, häsiýetiň, däp-dessurlaryň, hatda ene diliň gödek sözlerine rehimsiz we kör söweş tagallalaryny ot bilen paş edýär we tankytlaýar. Umuman "Allah" ýerine "Tebigat" sözüni ulanyp, "Hudaý senden razy bolsun", "Tebigatyň gizlin güýçleri" sözüni ulanyp, şeýle hem milli däp-dessurlara garşy özüni alyp barşyň "täze sypaýçylyk düzgünleri" hökmünde ýazyjynyň ýigrenjini milli ruh bilen garşy aldy, täze döredilen Sowet jemgyýetiniň täze modasy "täze toý" diýlip atlandyrylýan korrupsiýa. "tutmak" düşünilýär. Umuman aýdanyňda, hemişe estetiki idealyna wepaly bolan suratkeş, Sowet jemgyýetiniň sosial deformasiýasy bolan ideologiki robotizme tankydy garaýardy we ony çeperçilik derejesine çykarmagy başardy Mir Jelalyň "Hakykatyň ýüzüne göni seredýän eser" (Acad. M. Jafar) romanynda Mir Jalalyň "Açyk Kitab" (1941) romanynda awtor Geldiýewiň keşbini üstünlikli döredip, "Eger ýykylmasaň, ýykyljak bolsaň, ädim ätjek bolsaň, ädim ätjek bolsaň ... Geldiýew we onuň ýaly adamlaryň barlygy aslynda "ýokary adam". döretmegiň ýerine, "kämillik adamy" döreden anyk ideologiýa tarapyndan ýüze çykan sosial we ahlak taýdan kemçilikleri we maýyplygy görkezýär we tankytlaýar. Authorazyjynyň pikiriçe, Kamtarow maşgalasy, Anket Anketow, Gadir, Karim Geldiýew ýaly "ideorobotlar", çuňňur adamlar we maşgalalar bar bolan jemgyýetiň özi, bilim we bilim gymmatlyklary we ideologiki talaplar tarapyndan döredilýär. Aslynda Mir Jalal döwrebap jemgyýetiň bilim maşynynyň döreden, döwülen, administratiw, duýgur, duýgusyz, başarnyksyz adam tarapyndan döredilen "sowet görnüşine" tankydy garaýşyny beýan edýär, Geldiýew ýaly adamlaryň barlygyny jemgyýet üçin çynlakaý howp hasaplaýar we şeýle adamlary öndürýän Sowet jemgyýetiniň özüni "zalymlaryň enesi" hasaplaýar Writerazyjynyň milli ruhy, milli durmuşy we milli ruhy, azerbaýjan häsiýeti bolan eserlerinde doly çeper keşpleri tapýar we Azerbaýjanyň pozisiýasyny aýdyň görkezýär. Totalitar Sowet re regimeiminiň milli, anti-assimilýasiýa aýratynlyklary Sona ana ("Manigitiň Manifesti"), Gadir ("Dirilen adam"), Wahid ("Açyk kitap"), Garry mugallym ("Bagt hakda") we beýik söz ussady tarapyndan döredilen beýleki milli gahrymanlaryň nukdaýnazaryndan ret edildi. Döwürde terbiýelenen we terbiýelenen Karim Geldiýewiň keşbinde ýazyjy Sowet döwrüniň elhenç jemgyýetçilik-syýasy güýjüni hödürledi, bu adamlary döreden we hemme ýerde özleriniň pes pikirlerine, aýdylmadyk çykyşlaryna we pikirlerine ýokary baha berýän, ýolbaşçylara çuňňur, çuňňur sosial "möjekler", Kardi Geldiýew we Gadir Gurdy. Mir Jelal çeperçiligi bilen bu negatiw tendensiýany, zyýanly terbiýäni "1937-nji ýylyň patologiýasyny" ýüze çykaran we jemgyýet üçin çynlakaý duýduryş hökmünde görkezdi. Biziň pikirimizçe, beýik ýazyjy döredijilik işinde sowetizmiň talaplaryna laýyk gelýän ideologiki meseleleri gozgady, ýöne fonda özüniň milletçilik faktoryny öňe sürdi. Bu nukdaýnazardan, milli duýgudaş ýazyjymyz eserleriniň aşaky böleginde kosmopolit Sowet häsiýetini ýok etmek bilen milli adamyň häsiýetine ýokary baha berýändigini açdy Realizmiň beýik gözlegçilerinden biri we beýik edebiýat alymy hökmünde giň meşhurlyk gazanan, satirik we gülkünç prozanyň ösmeginde uly hyzmat eden Mir Jalal, "Iclas Kurusu", "Hakim Hurrisow", "Anket Anketow" we beýleki eserleri bilen çeper prozada gülkiniň baýlaşmagyna goşant goşdy. Adyndan ideýasyna, şekillerinden başlap diline çenli iň inçe görnüşde jemgyýetçilik-tankydy gülkini döreden kuwwatly suratkeş, çynlakaý sosial ähmiýetli meseleleri görkezýärdi. Özboluşly çynlakaýlygy bilen tanalýan "Manaş adamyň Manifesti" eserinde jenap jereniň deregine bir tutawaç tutup, göwresiniň ysyny, musk-atyryň ýerine "turş gatyk" ysyny alýan sahna, sosial we tankydy mazmunly tebigy gülkiniň we gülkiniň mysalydyr. Bu mysalda, Azerbaýjanyň baýlygyna göz aýlaýan basyp alyjy güýçleriň erbet niýetleri ýazyjynyň gülküsi bilen tankyt edildi we paş edildi. Güýçli ýazyjy basybalyjylary iň ýönekeý halkyň watançylygy we tutanýerliligi öňünde ajy we utançly galdyrýar. Misteriň sürüjiniň üstünden gülmegi we Sonanyň aýalynyň bazardan tutanýerliligi garyplyga sebäp bolýar we körlige höküm edilendigine garamazdan, ol watançylygyň, hüşgärligiň, gaýduwsyzlygyň we daşary ýurtlularyň ýigrenjiniň beýanydyr. Ondan iň soňky we iň gymmatly mirasy bolan "Yusufusif-Züleýka" halysyny satyn almak isleýän daşary ýurtlulara "Itiň içine ataryn, ýa-da satmaryn" diýýän Sona ene, her niçigem bolsa, azerbaýjanly eneleriň umumylaşdyrylan we şöhratly keşbi hökmünde daşary ýurt okkupasiýasyna garşy durýan hakyky watançy şahsyýet hökmünde janlanýar. Biziň pikirimizçe, ýazyjy haly bilen “Yusufusuf-Züleýha” diýip atlandyrdy, bu ajaýyp äht, milletiň milli we ahlak gymmatlyklaryny we mirasyny goramak baradaky ajaýyp ähti, wepalylygy we goragy aňladýar Ene dilini gowy bilýän we baýlygyna bil baglaýan hudo .nik, gaty ýönekeý, gysga, doly we täsirli dili bar. Beýik watançy ýazyjy, ylmy işinde mydama milletparazlyk we azerbaýjanlyk faktoryna eýerýärdi, halkyň milli gymmatlyklarynyň ýatdan çykarylýan döwründe, beýik azerbaýjan şahyry Fuzuli we ene dilinde döredilen eserleriniň şahyrana güýji barada gürledi we sözlerinde we sözlerinde ene diline bolan söýgi duýgularyny beýan etmek bilen halkyna mertebe bilen hyzmat etdi Mir Jelal tüýs ýürekden söýülýän, okalýan we täsiri hemişe duýulýan hudo .nik. Onuň çeperçiligi çeper derňewden başga-da baý we hünärlidir, takyk we inkär edip bolmajak derejede tassyklanar ýaly. Ussat ýazyjy ukyby we çeperçiligi bilen Mirza Jelil mekdebini ösdüren beýik ýazyjymyz Mir Jelal hem azerbaýjançylyga üstünlikli hyzmat edip, azerbaýjan halkynyň milli we ahlak gymmatlyklaryny hemişe ýokary tutýardy. Azerbaýjan halkyna tükeniksiz söýgi ornaşdyrýan we ýaýradýan eserleri, täze nesil tarapyndan azerbaýjanizmiň açyk kitaby hökmünde söýüler we okalýar Filologiýa ylymlarynyň doktory, Nakhivan mugallymlar institutynyň dosenti