Milli azatlykdan ýeňişe çenli: häzirki Azerbaýjan, Heýdar Alyýewiň syýasatynyň baýramçylygy - ANALIZ

Azerbaýjan halkynyň köp asyrlyk taryhynda ähmiýeti belli bir döwür bilen çäklenmän, tutuş halkyň geljegini kesgitleýän şeýle ykbaly wakalar bar. 15-nji iýun - Milli azat ediş güni şeýle taryhy wakalaryň biridir. Bu gün diňe bir syýasy güýjüň çalyşýan senesi däl. Bu gün Azerbaýjan döwletliliginiň halas edilen, garaşsyzlygymyz goralan, halkyň geljekki ykbaly kesgitlenen we häzirki Azerbaýjanyň düýbi tutulan gün Häzirki wagtda Milli azat ediş gününi belleýän Azerbaýjan 1993-nji ýyldaky Azerbaýjandan düýpgöter tapawutlanýar. Şol döwürde ýurt bölünmek, raýat urşuna çekilmek we hatda garaşsyzlygyny ýitirmek howpy bilen ýüzbe-ýüz bolupdy. Häzirki wagtda Azerbaýjan territorial bitewiligini we özygtyýarlylygyny doly üpjün eden, Garabagy basyp alyşlykdan azat eden, sebitiň öňdebaryjy döwletine öwrüldi we halkara gatnaşyklar ulgamynda öz pikirini aýdýan güýçli ýurt Bu beýik ýoluň başlangyjy, 1993-nji ýylyň iýun aýynda, milli lider Heýdar Aliýewiň halkyň islegi bilen syýasy häkimiýete gaýdyp gelmegi bilen başlandy Heýdar Alyýew hadysasy: häzirki Azerbaýjany esaslandyryjy Azerbaýjanyň häzirki taryhyny Heýdar Alyýewiň şahsyýetinden başga göz öňüne getirmek mümkin däl. Sebäbi soňky ýarym asyryň dowamynda ýurdumyzyň ösüş taryhynyň iň möhüm sahypalary onuň ady bilen baglanyşykly 1969-njy ýylda Azerbaýjanyň Kommunistik partiýasynyň Merkezi komitetiniň birinji sekretary wezipesine saýlanan Heýdar Aliýew gysga wagtyň içinde respublikada düýpgöter üýtgeşmeler gazandy. Şol döwürde Azerbaýjan sosial-ykdysady nukdaýnazardan öňki SSSR-iň yzagalak respublikalarynyň biri hasaplanýardy. Senagat önümçiligi pes derejede boldy, oba hojalygynda çynlakaý meseleler bardy we milli işgärler potensialy ýeterlik derejede döredilmedi Heýdar Alyýewiň ýolbaşçylygynda durmuşa geçirilýän maksatly syýasatyň netijesinde Azerbaýjan bileleşigiň iň çalt ösýän respublikalarynyň birine öwrüldi. Industrialüzlerçe täze senagat kärhanalary guruldy, maşyn gurluşygy, nebithimiýa, energiýa we beýleki pudaklar çalt ösdi. Sumgait, Ganja, Mingachewir, Şirwan we beýleki şäherlerde täze önümçilik desgalary döredildi Beýik Lider milli işgärleri taýýarlamak meselesine aýratyn üns berdi. Müňlerçe ýaş azerbaýjanlylaryň SSSR-iň iň abraýly uniwersitetlerinde okamagy üçin şertler döredildi. Soňra garaşsyz Azerbaýjanyň syýasy, ykdysady we harby elitasyny düzýän adamlaryň aglaba köplügi şol döwürde taýýarlanan işgärlerdi Heýdar Alyýewiň öňdengörüjilik syýasatynyň möhüm ugurlaryndan biri milli harby işgärleri taýýarlamakdy. 1971-nji ýylda Jamşid Nakhiwanskiniň adyndaky Harby mekdebiň döredilmegi geljekki Azerbaýjan goşunynyň hünärmen ofiserleriniň toparyny döretmekde möhüm rol oýnady. Watançylyk urşunda gahrymançylyk görkezen ofiserleriň köpüsiniň şol mekdebiň okuwçylarydygy tötänden däldir Bu döwür, azerbaýjan halkynyň milli öz-özüne düşünmegini güýçlendirmek, döwletlilik ideýasynyň döremegi we geljekki garaşsyzlygyň syýasy we jemgyýetçilik esaslaryny döretmek meselesinde-de möhüm ähmiýete eýe boldy Garaşsyzlygyň ilkinji ýyllary: bulam-bujarlyk, anarhiýa we döwletlilik krizisi Azerbaýjan 1991-nji ýylda döwlet garaşsyzlygyny gaýtadan dikeltse-de, ýurt gaty çylşyrymly şertlerde işläp başlady. Ermenistanyň harby agressiýasy giňelýärdi, ýerler basyp alyndy, ykdysadyýet ysmazdy we döwlet dolandyryşy gowşaýardy 1992-nji ýylda häkimiýete gelen APC-Musawat hökümeti, bar bolan meseleleri çözmegiň ýerine ýagdaýy hasam agyrlaşdyrdy. Syýasy populizm, hünär dolandyryşynyň ýoklugy, häkimiýetlerdäki gapma-garşylyklar we başdan geçirilýän kararlar ýurdy çuňňur krizise saldy Hut şol döwürde Azerbaýjanyň strategiki taýdan möhüm sebitleri basyp alyndy. Şuşanyň we Laçiniň ýitmegi Garabag söweşinde agyr netijelere sebäp boldy. Soňra Kalbajar basyp aldy. Azerbaýjan halkara arenasynda gowşady we içerki güýç krizisi hasam çuňlaşdy Differenturduň dürli sebitlerinde aýralyk meýilleri ösýärdi. Günorta sebitde bikanun edara döretmek synanyşygy boldy. Demirgazyk sebitde howply hadysalar hem ýüze çykdy. Medaragly garakçylar döwlet edarasyna boýun egmeýärler, aslynda ýurtda goşa güýç döredildi 1993-nji ýylyň tomsunda Azerbaýjan raýat urşunyň bosagasyna ýetdi. Döwlet garaşsyzlygyny ýitirmek howpy hakyky boldy Adamlaryň halas bolmaga we milli halas bolmaga çagyryşy Şeýle agyr ýagdaýda Azerbaýjanyň halky Heýdar Alyýewiň häkimiýete gaýdyp gelmeginiň ýoluny gördi 1993 9-njy iýunda Heýdar Aliýew halkyň haýyşy boýunça Nakhiwandan Bakuda geldi. 15-nji iýunda Azerbaýjanyň Sovietokary Sowetiniň başlygy wezipesine saýlandy Bu sene soňra Milli Mejlisiň karary bilen Milli azat ediş güni diýlip yglan edildi Heýdar Alyýewiň häkimiýete gaýdyp gelmegi bilen gysga wagtyň içinde ýurtda durnuklylygy üpjün etmek üçin möhüm ädimler ädildi. Gra civildan çaknyşygynyň öňüni aldy, separatist güýçler zyýansyzlandyryldy, döwlet dolandyryşy dikeldildi Milli lider soňraky döwri ýatlady we şeýle diýdi: "Azerbaýjany dargamakdan, weýran bolmakdan we garaşsyzlygy ýitirmekden halas etmeli boldy. Men ömrümi we işlerimi şoňa bagyşladym." Hut şol döwürde garaşsyz Azerbaýjanyň geljekdäki ösüş strategiýasy kesgitlenildi "Asyryň şertnamasy" we ykdysady garaşsyzlygyň esaslary 1993-nji ýylda häkimiýete gaýdyp gelen Heýdar Alyýew, öňünde durýan esasy meseleleriň biriniň ýurduň ykdysady howpsuzlygyny üpjün etmekdigine gowy düşünýärdi. Sebäbi garaşsyzlygyny täzeden alan Azerbaýjan diňe bir harby we syýasy howplara däl, eýsem çuňňur ykdysady krizise-de sezewar boldy. Önümçilik sebitleri togtadyldy, inflýasiýa çaltlaşdy we döwlet býudjeti çynlakaý meseleler bilen ýüzbe-ýüz boldy. Şeýle ýagdaýda döwletiň garaşsyzlygyny goramak üçin güýçli ykdysady esas döredilmelidi Haýdar Aliýewiň öňdengörüjiligi netijesinde işlenip düzülen täze nebit strategiýasy, Azerbaýjanyň geljekdäki ösüşiniň esasyny düzdi. 1994-nji ýylyň 20-nji sentýabrynda dünýäniň öňdebaryjy energiýa kompaniýalary bilen gol çekilen "Asyryň şertnamasy" diňe bir ykdysady taslama däldi. Bu şertnama Azerbaýjanyň geosyýasy saýlawlaryny, ykdysady garaşsyzlygy we milli bähbitlere esaslanýan ösüş modelini öz içine aldy Şol döwürde käbir daşary ýurt we içerki toparlar Azerbaýjanyň garaşsyz energiýa syýasatyna şübheli garaýardylar. Şeýle-de bolsa, Haýdar Alyýewiň aýgytly pozisiýasynyň netijesinde biziň ýurdumyz energiýa çeşmelerine halkara derejesinde özygtyýarly hukuklaryny tassyklady. Hut şu şertnamadan soň Azerbaýjana milliardlarça dollarlyk maýa goýumlary çekildi, ykdysady durnuklylyk döredildi we geljekdäki ösüş üçin berk maliýe binýady döredildi "Asyryň şertnamasy" -nyň iň möhüm netijelerinden biri, Azerbaýjanyň halkara ähmiýetiniň ýokarlanmagy boldy. Ondan soňky ýyllarda Baku-Tbilisi-Jeýhan, Baku-Tbilisi-Erzurum we beýleki strategiki taslamalar Azerbaýjanyň diňe bir energiýa öndürijisi bolman, eýsem global energiýa howpsuzlygynyň esasy gatnaşyjylarynyň birine öwrülmegini üpjün etdi. Häzirki wagtda Azerbaýjanyň Europeewropanyň energiýa howpsuzlygyndaky roly Haýdar Aliýew tarapyndan kesgitlenen energiýa strategiýasyna esaslanýar Hukuk döwlet gurluşy we milli ösüş modeli Milli azat edişden soň ýurduň öňünde durýan iň möhüm meseleleriň biri döwlet edaralarynyň döredilmegi we kanuny döwlet gurluşygynyň tamamlanmagydy. Sebäbi ýyllar boýy başdan geçirilen bulam-bujarlyk we anarhiýa döwlet mehanizmleriniň gowşakdygyny açyk görkezdi Heýdar Alyýew döwlet gurluşygyny diňe bir administratiw dolandyryşyň dikeldilmegi däl-de, eýsem milli ösüşiň esasy şerti hasaplady. Onuň ýolbaşçylygynda döwlet häkimiýetiniň ähli pudaklarynyň işini kadalaşdyrýan hukuk binýady döredildi, täze dolandyryş ulgamy döredildi we häzirki zaman döwlet edaralarynyň düýbi tutuldy 1995-nji ýylda kabul edilen ilkinji milli konstitusiýa garaşsyz Azerbaýjanyň hukuk we syýasy ösüşinde täze tapgyr açdy. Konstitusiýa ýurduň demokratik, hukuk we dünýewi döwlet hökmünde ösüşiniň ugruny kesgitledi we adam syýasatynyň esasy ileri tutulýan ugurlarynyň biri hökmünde adam hukuklarynyň we azatlyklarynyň goralmagyny kesgitledi Kazyýet özgertmeleri, bazar ykdysadyýetine geçiş, hususylaşdyryş maksatnamalary we telekeçiligi ösdürmek ugrunda ädilen ädimler ýurduň uzak möhletleýin ösüş modeliniň esasyny düzdi. Heýdar Alyýewiň döreden ösüş modeli durnuklylyk, milli bähbitler we döwletlilik ýörelgelerine esaslandy. Bu model, soňky ýyllarda Azerbaýjanyň durnukly ösüşini üpjün edýän esasy faktor boldy Heýdar Alyýewiň iň uly arzuwy Garabagyň erkinligi Garabag meselesi milli lider Heýdar Alyýewiň syýasy işjeňliginde aýratyn orun tutdy. Garabag meselesine diňe bir territorial mesele hökmünde däl-de, eýsem milli buýsanç, taryhy adalat we döwletlilik meselesi hökmünde baha berdi 1990-njy ýyllaryň kyn şertlerinde Azerbaýjanyň mümkinçilikleri çäkli bolsa-da, Heýdar Alyýew hiç haçan basyp alyş hakykaty bilen ylalaşmady. Azerbaýjanyň topraklarynyň düýbünden erkindigini birnäçe gezek yglan etdi ediler we ýurduň territorial bitewiligi dikeldiler Emma Beýik Lider emosional çemeleşmeden uzakdady. Garabagyň azat edilmegi üçin ilki bilen güýçli döwletiň döredilmelidigine gowy düşünýärdi. Şonuň üçin güýçli ykdysadyýetiň döredilmegi, syýasy durnuklylygy üpjün etmek we häzirki zaman goşunynyň emele gelmegi onuň syýasatynyň merkezinde boldy Göçürilen adamlar bilen duşuşyklarynda aýdan pikirleri millionlarça adama umyt çeşmesi boldy. Bu sözler diňe bir syýasy çykyş däldi, eýsem geljekdäki ýeňiş üçin hasaplanan döwlet strategiýasynyň aýrylmaz bölegi. Ondan soňky wakalar Heýdar Alyýewiň Garabag baradaky strategiki garaýşynyň düýbünden dogrydygyny, Azerbaýjanyň bolsa kesgitlän ugry sebäpli taryhy ýeňiş gazanandygyny görkezdi Prezident Ylham Alyýewiň we Heýdar Alyýewiň işiniň täze tapgyry 2003-nji ýyldan bäri Prezident Ylham Alyýewiň ýolbaşçylygynda Heýdar Alyýewiň syýasy ugry hil taýdan täze tapgyra gadam basdy. Döwlet baştutany, Beýik Lider tarapyndan häzirki döwrüň talaplaryna laýyklykda kesgitlenen strategiki ugry ösdürdi we Azerbaýjanyň ykdysady, syýasy we harby güýjüni ep-esli ýokarlandyrdy Bu döwürde ýurduň jemi içerki önümi birnäçe esse ýokarlandy, strategiki walýuta ätiýaçlyklary emele geldi we Azerbaýjan sebitdäki iň güýçli ykdysadyýete öwrüldi. Şol bir wagtyň özünde energiýa syýasaty täze tapgyra çykdy. TANAP, TAP we Günorta gaz koridory taslamalary, umuman alanyňda, halkara energiýa bazarlarynda Azerbaýjanyň roluny hasam güýçlendirdi Prezident Ylham Alyýewiň syýasatynyň möhüm ugurlaryndan biri goşun gurmakdy. Goranmak pudagyna bölünip berlen serişdeler köpeldi, iň döwrebap ýaraglar we tehnologiýalar satyn alyndy we hünärli dolandyryş dolandyryş ulgamy döredildi. Hut şu syýasat soňra Azerbaýjanyň harby artykmaçlygynyň esasyny düzdi 44 günlük Watançylyk urşy: taryhy adalaty dikeltmek 2020-nji ýylda bolup geçen Watançylyk urşy, Azerbaýjanyň taryhynyň iň şöhratly sahypalaryndan biridir. Bu söweş diňe bir harby operasiýa bolman, eýsem halkara hukugynyň we taryhy adalatyň dikeldilmeginiň kepili boldy Prezident, Baş serkerde Ilham Aliýewiň ýolbaşçylygynda Azerbaýjan goşuny bary-ýogy 44 günüň içinde Ermenistan tarapyndan gurlan goranyş ulgamyny ýok etdi. Basyp alnan ýerler azat edildi, Azerbaýjanyň territorial bitewiligi esasan dikeldildi Bu ýeňiş diňe harby artykmaçlyga esaslanmady. Döwlet gurluşyk syýasaty, ykdysady ösüş, milli jebislik we hünär diplomatiýasy bu ýerde möhüm rol oýnady. Şuşanyň azat edilmegi harby we ahlak nukdaýnazaryndan söweşiň iň ýokary nokady boldy Watançylyk urşy Heýdar Alyýew tarapyndan esaslandyrylan güýçli döwlet düşünjesiniň doly esaslandyrylandygyny subut etdi Özbaşdaklygy we täze hakykatlary doly dikeltmek 2023-nji ýylyň sentýabr aýynda ýerine ýetirilen ýerli terrorçylyga garşy çäreler Azerbaýjanyň garaşsyzlygynyň taryhynda täze tapgyryň başlangyjy boldy. Munuň bilen ýurduň tutuş çäginde konstitusiýa gurluşy dikeldildi we döwletiň özygtyýarlylygy doly üpjün edildi Bu waka diňe bir harby üstünlik däldi. Bu Azerbaýjan döwletiniň kuwwatynyň, syýasy erkiniň we halkara hukugyna esaslanýan pozisiýasynyň baýramydy. Sebitde köp ýyl bäri bar bolan gapma-garşylyk faktory ýitdi we Azerbaýjan täze geosyýasy hakykatlaryň esasy awtory boldy Häzirki wagtda sebitde aragatnaşyk, ykdysady hyzmatdaşlyk we parahatçylyk gün tertibi bilen baglanyşykly esasy başlangyçlar Azerbaýjan tarapyndan öňe sürüldi. Bu, ýurdumyzyň sebitleýin ýolbaşçy pozisiýasynyň has-da berkidilendigini görkezýär Garabagda we Gündogar Zangezurda täze durmuş: Uly gaýdyp gelmekden täze ösüş modeline Watançylyk söweşinde Azerbaýjanyň taryhy ýeňşi we indiki döwürde döwletiň özygtyýarlylygynyň doly kepilligi harby we syýasy netijeler bilen çäklenmeýär. Häzirki wagtda Garabagda we Gündogar Zangezurda geçirilen giň gerimli dikeldiş we dikeldiş işleri Azerbaýjanyň ösüşiniň täze tapgyrynyň esasy ugurlaryndan birine öwrüldi. Prezident Ylham Alyýewiň birnäçe gezek belläp geçişi ýaly, basyp alyşdan boşadylan ýerler ýurduň iň uly gurluşyk meýdançasydyr Otuz ýyl töweregi basyp alyş döwründe şäherler, obalar, taryhy we dini ýadygärlikler, sosial infrastruktura Ermenistan tarapyndan tas weýran boldy. Azerbaýjan gysga wagtyň içinde bu sebitlerde görlüp-eşidilmedik dikeldiş maksatnamasyna başlady. Bu programmanyň gerimi we gerimi diňe bir sebit üçin däl, eýsem tutuş postsowet giňişligi üçin seýrek mysallaryň biri hasaplanýar Şu gün Karabakda we Gündogar Zangezurda halkara adaty awtoulag ýollary, tuneller, köprüler, demir ýol liniýalary, howa menzilleri, elektrik stansiýalary, suw howdanlary we beýleki möhüm infrastruktura taslamalary durmuşa geçirilýär. Fuzuli, Zangilan we Laçin halkara howa menzilleriniň işe girizilmegi sebitiň ykdysady integrasiýasy we ulag elýeterliligi taýdan möhüm ähmiýete eýe Şol bir wagtyň özünde Azerbaýjan azat edilen ýerlerde dikeldiş işlerini alyp barmak bilen çäklenmän, täze ösüş modelini emele getirýär. "Akylly şäher" we "akylly oba" düşünjeleri esasynda gurlan şäherçeler häzirki zaman tehnologiýalarynyň ulanylmagy, daşky gurşawyň durnuklylygy we ýokary ýaşaýyş derejesi bilen häsiýetlendirilýär. Agali obasy bu düşünjäniň üstünlikli nusgasyna öwrüldi “Uly gaýdyp gelmek” maksatnamasy diňe göçürilenleriň dogduk topraklaryna dolanmagy bilen çäklenmän, eýsem taryhy adalaty dikeltmek we milli jebisligi berkitmek meselesinde-de aýratyn ähmiýete eýe. Birnäçe ýyl bäri watanyna ymtylýan adamlaryň gaýdyp gelmegi Azerbaýjanyň garaşsyzlygynyň taryhynda täze sahypa açýar Garabagyň we Gündogar Zangezuryň durkunyň täzelenmegi hem ýurduň ykdysady ösüş strategiýasynyň möhüm bölegidir. Sebitiň baý tebigy baýlyklary, oba hojalygynyň potensialy, syýahatçylyk mümkinçilikleri we ulag-logistika artykmaçlyklary ýakyn ýyllarda Azerbaýjanyň ykdysady ösüşine ep-esli goşant goşar Heýdar Alyýewiň syýasatyny bellemek Azerbaýjanyň soňky otuz ýylda ösüş ýoly, Haýdar Aliýew tarapyndan kesgitlenen döwletçilik strategiýasynyň şu gün gazanylan ähli üstünlikleriň esasyny düzýändigini görkezýär. Milli azat edişden soň durmuşa geçirilýän syýasatyň esasy maksady, ilkinji nobatda, döwleti goramak, durnuklylygy üpjün etmek we milli bähbitlere esaslanýan ösüş modelini döretmekdi 1993-nji ýylda Azerbaýjan dargamak howpy bilen ýüzbe-ýüz bolupdy. Ykdysady çökgünlik, syýasy durnuksyzlyk, harby şowsuzlyklar we separatistik meýiller ýurduň geljegine çynlakaý howp saldy. Heýdar Alyýewiň häkimiýete gaýdyp gelmegi bilen bu howplaryň öňüni aldy, döwlet edaralary dikeldildi we Azerbaýjanyň geljekdäki ösüş kursy kesgitlenildi Ondan soňky ýyllarda ykdysady garaşsyzlygy üpjün etmek, kanuny döwlet gurmak, milli raýdaşlygy berkitmek we halkara abraýyny ýokarlandyrmak ugrunda durmuşa geçirilýän syýasat Azerbaýjanyň sebitde öňdebaryjy döwlet bolmagyny üpjün etdi. Prezident Ylham Alyýewiň ýolbaşçylygynda bu kurs täze tapgyra çykdy we ýurduň öňünde durýan taryhy meseleleri durmuşa geçirmek mümkin boldy 2020eňiş 2020-nji ýylda ýeňiş gazandy, 2023-nji ýylda özygtyýarlylygyň doly kepilligi we Garabagda geçirilen uly göwrümli gurluşyk işleri Haýdar Aliýew tarapyndan kesgitlenen strategiki çyzygyň wagt synagyndan üstünlikli geçendigini ýene bir gezek subut etdi. Häzirki Azerbaýjan döwletçilik pelsepesiniň we öňdengörüjilik syýasatynyň janly beýanydyr Milli azat edişden oryeňişiň we özygtyýarlylygyň iň ýokary derejesine çenli Häzirki wagtda Azerbaýjan taryhynyň iň güýçli döwürlerini başdan geçirýär. Oururdumyz ykdysady, syýasy we harby nukdaýnazardan sebitiň öňdebaryjy döwletine öwrüldi we halkara gatnaşyklar ulgamynda sesli aktýor hökmünde çykyş edýär. Sebitleýin bitewiligiň we özygtyýarlylygyň doly dikeldilmegi, Garabagdaky durmuşyň täzeden dikeldilmegi, halkara abraýynyň ýokarlanmagy we global taslamalara işjeň gatnaşmak Azerbaýjanyň soňky onýyllykda gazanan iň uly üstünlikleri Bularyň hemmesi 15-nji iýunyň diňe bir senenama güni däldigini görkezýär. Bu taryh Azerbaýjanyň halas edilmeginiň, döwletliligini goramagynyň, garaşsyzlygynyň we geljekdäki üstünlikleriniň esasyny düzýär. Milli azatlyk bilen başlanan ýol häzirki wagtda oryeňiş, özygtyýarlylyk we ösüş taryhy bilen dowam edýär Häzirki zaman garaşsyz Azerbaýjan, territorial bitewiligini we özygtyýarlylygyny doly üpjün eden ýeňiji döwlet hökmünde Heýdar Alyýewiň syýasy mirasynyň iň uly baýramçylygy we Prezident Ylham Alyýewiň bu strategiki ugry üstünlikli dowam etdirmeginiň ajaýyp netijesidir. Azerbaýjanyň şu günki güýji we geljege bolan ynam bu syýasy ugruň güýjünden gelip çykýar