Mikaýil Jabbarow: Nebit we gaz däl pudak eýýäm ykdysadyýetimiziň öňdebaryjy güýjine öwrüldi - EKSPLUSIW SÖVIGI Wideo

Azerbaýjan Respublikasynyň Ykdysadyýet ministri Mikaýil Jabbarow jemgyýetçilik telewideniýesine (ITV) we Azerbaýjan döwlet maglumat gullugyna (AZERTAC) interwýu berdi. Söhbetdeşligi hödürleýäris Jenap Mikaýil, Azerbaýjanyň ykdysadyýetiniň ýagdaýy her bir raýaty alada goýýan mesele. Girdejilerimiz, işlerimiz, gündelik durmuşymyz we geljekdäki meýilnamalarymyz oňa baglydyr. Jemgyýetçilik telewideniýesine we Azerbaýjan döwlet maglumat gullugyna bu mesele boýunça söhbetdeşlik bermek üçin wagt sarp edeniňiz üçin sag bolsun aýdýarys Azerbaýjanda strategiki walýuta ätiýaçlyklary gaty köp we ýurduň daşarky bergi derejesi gaty pes. Bu ýurda daşarky täsirlerden we zarbalardan immunitet we durnuklylyk berýär. Beýleki tarapdan, ulanylmadyk ösüş potensialy hasaplanýar. Bu ykdysady çemeleşme orta we uzak möhletde näme wada berýär? Soraga "nireden gelýäris we nirä barýarys" diýip jogap bermek isleýärin. Maksatlarymyz barada aýdanymyzda, "ýurduň ykdysadyýetini nädip görmek isleýäris?" diýen sorag ýüze çykýar. Bu soraga jogap, bir tarapdan, ýurduň ykdysadyýetini berk maliýe binýadyna, beýleki tarapdan bolsa, dürli görnüşli görnüşde, ýagny tebigy baýlyklara däl-de, berk binýady bolan birnäçe ykdysady pudagyň öňünde görmek isleýäris, biziň üçin bu nebit we gaz ýa-da islendik pudak Başga bir tarapdan, ykdysatçy, jemgyýetçilik syýasatyny durmuşa geçirýän gurluş ýa-da raýat nukdaýnazaryndan çemeleşsek-de, her bir raýat üçin iň möhüm faktor ykdysadyýetiň täze iş ýerleri döretmek mümkinçiligidir. Bu ýerde belli bir derejede bilim we başarnyk talap edýän we abraýly durmuşa ýol açýan ykdysady mümkinçilikler hakda gürleşýäris Elbetde, bu ýerde indiki sorag, muny nädip gazanmaly? Sebäbi köp halatlarda ileri tutulýan ugur hökmünde nebit däl pudagyň ösüşi barada gürleşýäris. Emma, ​​elbetde, bu ýerde her bir ugur birinji orunda durup bilmez. Wagt faktoryny goşmak bilen güýçli we gowşak taraplarymyzy anyk seljerýäris we senagatda ýa-da hyzmatda bolsun, ýurduň ykdysadyýetinde ileri tutulýan pudaklary döretmäge esaslanýarys Ine, mümkinçiliklerimiz we çäklendirmelerimiz. Mümkinçiliklerimize degdiň. Hormatly prezidentimiz Ylham Alyýewiň ençeme ýyllap üstünlikli durmuşa geçiren syýasatlarynyň netijesinde Azerbaýjanyň berk makroykdysady we makrofiskal durnuklylygy üpjün edildi. Hawa, häzirki wagtda daşary ýurt walýutamyz we altyn ätiýaçlyklarymyz ýurduň jemi içerki önüminden (JIÖ) ýokarydyr. Soňky ýyllaryň dinamikasy, ähli daşarky sarsgynlara we krizislere garamazdan, ýurduň daşarky bergisiniň azalýandygyny we ätiýaçlyklarynyň artýandygyny görkezýär. Bu biziň umumy suratymyz Beýleki tarapdan, içerki bazarymyzyň göwrümi çäklidir. Başgaça aýdylanda, üstünlikli we dowamly ykdysady model diňe içerki bazara esaslanyp bilinmez. Bu ýerde eksporta gönükdirilen ykdysady model barada hökman gürleşmeli we eksporta gönükdirilen diňe fiziki önümleri we önümleri öndürmek we eksport etmek bilen çäklenmeli däldir. Bu, şeýle hem, ýurduň içinde hödürlenýän hyzmatlaryň eksporta gönükdirilendigini aňladýar. Muňa gowy mysal hökmünde syýahatçylyk pudagy ýa-da maliýe ýa-da beýleki hünär hyzmatlary pudagy bolup, daşary ýurda daşary ýurt walýutasynyň akymy, ýönekeý sözler bilen aýdylanda, girdeji üpjünçiligi harytlar we önümler däl-de, hyzmatlar bermek arkaly amala aşyrylýar Elbetde bu hakda gürleşeris. Bu maksatlara ýetmek üçin birnäçe elementler, ýagny döwlet we hususy maýa goýumlary, adam kapitaly we başarnyklary aýdyň we durnukly döwlet syýasaty. Sebäbi islendik ykdysadyýet bäsdeşlik bahasy we hili bilen önümleri we hyzmatlary öndürmek ukyby bilen ölçelýär. Esasanam nebit-gaz ýatagy ýaly däp-dessurlarymyz we çuňňur tejribämiz ýok ýerlerde bu birneme raýatlarymyzyň, kompaniýalarymyzyň we ykdysady aktýorlarymyzyň nou-hau, tehnologiýa ýa-da bilim we başarnyk derejesine gönüden-göni baglydyr Häzirki wagtda jemi içerki önümde nebit we gaz däl pudagyň haýsy ugurlary we ugurlary agdyklyk edýär? Nebit we gaz pudagy we ileri tutulýan ugurlar meselesini agzadyňyz. Ykdysady ösüşiň dowamlylygyny saklamak üçin adaty sebitlerden başga haýsy ugurlary güýçlendirmek zerur? Bu ugurda maýa goýumlary nähili rol oýnap biler? Şeýle-de bolsa, uly surat hakda aýdýan bolsak, nireden başlandygymyzy we şu gün nirededigimize göz aýlamak peýdalydyr 2025-nji ýylda ykdysadyýetimiziň gurluşyna we jemi içerki önümine seretsek, ýurdumyzyň ykdysadyýetiniň 71 göteriminden gowragynyň, ýagny 71,5 göteriminiň nebit däl pudagydygyny göreris. Şonuň üçin nebit-gaz pudagynyň paýy 30 göterimdenem pes. 20 ýyl ozalky döwre seretsek, bu san 45 göterime ýetmedi, 43,5-43,6 göterim töweregi boldy. Biziň barýan ýolumyzy görkezýär. Geçirilen syýasatyň üstünlikli bolandygyny görkezýär. Mentionedokarda agzap geçen bu 20 ýylda, belki-de ýadyňyzda bolsa-da, häzirki zaman ykdysady taryhymyzda ýurt gaty uly we çuňňur devalwasiýa zarbasyny başdan geçirdi Bularyň hemmesine garamazdan, ýurduň ykdysadyýetiniň gurluşy belli bir manyda üýtgedildi. Todayöne bu gün bizi kanagatlandyrýan derejedemi? Notok. Şonuň üçin "haýsy ugurlary öňdebaryjy we ileri tutulýan ugurlar hökmünde görýäris?" esasy sorag hökmünde ýüze çykýar. Bu ýerde, ozal belläp geçen ileri tutulýan ugurlary kesgitlemek öz içine alyjy prosesdir diýip pikir edýärin. Başga sözler bilen aýdylanda, ol bir ministrlik derejesinde däl-de, eýsem ýeke-täk hökümet koordinasiýasy görnüşinde, şol sanda Ykdysady Geňeşiň mehanizminde amala aşyrylýar. Häzirki wagtda biziň ýurdumyzda birnäçe ugurlary ileri tutulýan ugurlar hökmünde görýäris; Döwletiň institusional goldaw mehanizmlerini, ünsi we telekeçileri höweslendirmek bilen bu ugurlara gönükdirmäge synanyşýarys Bu ýerde, ilki bilen, nebit däl pudagy belläsim gelýär. Sebäbi haýsydyr bir ýurduň senagat potensialynyň ykdysady durnuklylygyny üpjün edýändigi hiç kim üçin syr däl. Azerbaýjan barada aýdylanda bolsa, biziň birnäçe artykmaçlygymyz bar. Olaryň köpüsi beýleki pudaklara-da ulanylyp bilner. Emma pudagyň aýratynlygy, söwdadan tapawutlylykda, uzak möhletleýin görnüşi talap edýär. Sebäbi maýa goýumlaryny yzyna gaýtarmak has uzyn. Bilimleri, başarnyklary, tehnologiýalary, in engineeringenerçiligi, önüm öndürmek, önümleri bazara çykarmak we bazara çykarmak ukybyny ösdürýär - başgaça aýdylanda, adam kapitalyna we nou-hauna bagly ugurlary ösdürýär. Azerbaýjanyň artykmaçlyklary barada aýdylanda bolsa, syýasy durnuklylyk, makroykdysady we makrofiskal durnuklylyk elementleri, senagat üçin örän amatly energiýa bahalary, infrastruktura üpjünçiligi häzirki wagtda ýurdumyzyň ýokary taraplaryny emele getirýär Nebit we gaz däl senagat barada aýdanymyzda, dag-magdan pudagynyň ösüşinde-de uly mümkinçilikleri görýäris. Munuň tebigy we taryhy sebäpleri bar. Tebigy sebäbi, ýurdumyzyň magdançylyk pudagynda möhüm ähmiýete eýe bolan geologiki çeşmelere baý bolmagydyr. Taryhy sebäbini aýdanymda, uly ýeňşimizden ozal Azerbaýjan respublikasynyň geologiki baýlyklaryndan diňe az mukdarda peýdalanýandygymyzy göz öňünde tutýaryn. Magdançylyk pudagy üçin geologiki baýlyklarymyzyň köpüsi, şol sanda altyn, mis, kümüş we ähtimal möhüm minerallar esasan azat edilen ýerlerde ýerleşýär. Bu gün, gysga wagtyň geçendigine garamazdan, bu ugurdaky netijeleri görýäris. Bu ugurda biz örän optimist we Hormatly Prezidentimiziň aprel aýynda gol çeken degişli Kararyna laýyklykda dag-magdan senagatyny we metallurgiýany ösdürmek boýunça döwlet maksatnamasynyň taýýarlanmagynyň soňky tapgyrda durýandygyny ýatladym Bu ýerde himiýa pudagyny hem belläsim gelýär. Munuň esasy sebäbi, ýurduň çig mal baýlygyna eýe bolmagydyr. Bu, tebigy nebit we gaz pudagynda bolmagymyz bilen hem baglanyşyklydyr - polietilen, polimerler, polipropilen we goşmaça önümler ýaly köp sanly gymmatly ýerler üçin baý bazamyz bar Oba hojalygyny aýtmaly däl. Bu, biziň üçin adaty bir iş görnüşidir - belläp geçişimiz ýaly, bu ýerde degişli bilimler we başarnyklar bar - bu nebit däl eksportda-da möhüm orny eýeleýär. Beýleki tarapdan, hormatly prezidentimiz tarapyndan ýakynda tassyklanan degişli döwlet maksatnamasyna laýyklykda bu ýerde döwlet tarapyndan zerur düzgünnama, maýa goýumlary we infrastruktura goldawy berilýär, şeýle hem hususy pudaga maýa goýumlary çekilýär. Azerbaýjanyň oňat howasyndan, geografiki ýerleşişinden we bar bolan söwda şertnamalaryndan peýdalanýarys we bu biziň üçin ileri tutulýan ugur bolup görünýär Hyzmat pudagy barada aýdylanda bolsa, bu ýerde transport-logistika barada bellemeli. Countryurdumyzyň ulag merkezine öwrülendigi hiç kim üçin syr däl. Munuň özi uly üstünlik. Sebäbi tebigy mekanymyz açyk deňizdir Elýeterliligimiziň fonunda, Orta Koridoryň çäginde ýa-da Demirgazyk-Günorta ýolunda bolsun, ýurdumyzy ulag merkezine öwürmek öz-özünden bolup geçmedi. Bu uzak möhletleýin syýasaty durmuşa geçirmegiň netijesidir we ýüze çykýan potensial gymmatlyklaryň köpüsi entek doly durmuşa geçirilmeli däl Syýahatçylygy eýýäm aýdypdym. Bu ugurda, jikme-jik maglumat bermezden, ýurduň ýolbaşçylarynyň degişli wezipesine görä, Azerbaýjana gelýän syýahatçylaryň sanyny köpeltmekden başlap, içerki syýahatçylyk infrastrukturasynyň ösüşine çenli meseleleri öz içine alýan çemeleşmäniň bardygyny belläp bilerin Iki ugry pudak hökmünde däl-de, eýsem esasy şertler hökmünde bellärdim. Olardan biri, sanlaşdyrmak, degişlilikde IKT we maglumat merkezleri bilen baglanyşykly ugur. Sebäbi indi sanlaşdyrmagy ykdysadyýetiň aýratyn pudagy hökmünde däl-de, eýsem üstünlikli ykdysady işjeňlik üçin zerur şert hökmünde görýäris. Beýlekisi tebigy energiýa. Muny nebit we gaz däl-de, energiýa görnüşinde aýratyn belläp geçýärin. Bu, ähli ykdysady pudaklar üçin diýen ýaly zerur şertleriň biri we şu nukdaýnazardan seredeniňde, bu pudaklary ileri tutulýan ugurlar hasaplaýarys Jenap ministr, nebit däl pudagyň we dürli pudaklaryň ösüşi barada durup geçdiňiz. Sanlar hakykatdanam gaty köp. Şol bir wagtyň özünde, bu önümleriň ýurda daşary ýurt walýutasyny, ýagny eksport potensialyny getirmek meselesi barada gürleşdiňiz. Näme we nirede has köp eksport etmek isleýäris? Hökümetde, ştatda şeýle bir nokat barmy? Bu nokada ýetdik diýeliň - bu belli bir derejä ýetendigimizi aňladýarmy? Gowy sorag. Eksporta seredenimizde, elmydama nebit we gaz däl önümleriň eksportyny aýratyn seljermäge synanyşýarys. Sebäbi nebit we gaz önümleri bilen baglanyşykly şertler gaty düşnükli we aç-açan. Exportagny, eksport edip boljak mukdar we dünýä bazarlarynda emele gelen bahasy aýdyňdyr. Ykdysady syýasat gurallary bilen iki faktora täsir etmek ukybymyz gaty çäklidir Nebit däl önümleriň eksporty barada aýdylanda bolsa, bu degişli ykdysady syýasatlara we döwlet tarapyndan ulanylýan goldaw gurallaryna gönüden-göni täsir edip biljek faktor. Ykdysady diskussiýalarda käwagt ýatdan çykarylýan üçünji blog bar - bu hyzmatlaryň eksporty. Aslynda bu gaty uly element. Munuň käbir mysallaryny öňem aýdypdym: syýahatçylyk, hünär hyzmatlary we ş.m Dinamika seredenimizde, mysal üçin, ýurduň soňky alty ýylda nebit däl eksportyny takmynan iki esse ýokarlandyrmagy başarandygyny görýäris. Şol ýyl ösüş depgini dowam edýär. Şu ýylyň dört aýynda nebit däl eksportyň mukdary 17 göterimden gowrak ýokarlandy. Bu gaty ýokary tizlik. Bu ýerde hemişe nebit däl eksportyň hiline, ýagny haýsy önümlerden ybaratdygyna ünsi jemleýäris Okarda belläp geçişim ýaly, ýurduň ykdysady durnuklylygy, ýagny esasy maksadymyz şol önümleriň görnüşini köpeltmekden gelýär. Önümleriň görnüşini köpeltmekden başga-da, eksport geografiýasyny giňeltmek meselesi hem möhüm ähmiýete eýe. Countrieshli ýurtlaryň dünýä söwdasynda, esasanam nebit däl önümlerde belli bir nyrh päsgelçiliklerini ulanýandygy hiç kim üçin syr däl. Şonuň üçin satuwlarymyzyň köpüsi erkin ýa-da artykmaç söwda şertnamalary bolan ýurtlar bilen amala aşyrylýar. Sebäbi import nyrhy bu hyzmatdaşlar bilen söwdada özara ulanylmaýar Şu gün seretsek, erkin söwda şertnamalarymyzyň diňe postsowet ýurtlary bilen bardygyny göreris. Bir tarapdan, bu nebit däl eksportymyz üçin geografiki mümkinçilik, beýleki tarapdan bolsa çäklendiriji faktor. Şoňa laýyklykda artykmaç söwda şertnamalary arkaly bu geografiýany giňeltmegi goldaýarys. Häzirki wagtda Türkiýe, Birleşen Arap Emirlikleri we Päkistan ýaly ýurtlar bilen artykmaç söwda şertnamalarynyň çäginde birnäçe önüm üçin şeýle dinamika bar we şol ýurtlara nebit däl eksportyň mukdarynyň artýandygyny görýäris Ikinji element, ýurduň bäsdeşlik esasynda öndürip we öndürip biljek önümleri bilen baglanyşykly. Bu, öňki soragyňyzda gozgalan maýa goýujylar we maýa goýumlar meselesiniň bir bölegidir. Sebäbi, adatça, maýa goýumlary diýlende, adatça hususy we esasanam göni daşary ýurt maýadarlaryny göz öňünde tutýarys. Hakykat, biziň kontekstimizde döwletiň özi gaty uly maýa goýujydyr Hususy maýadarlar barada aýdylanda bolsa, biz hususy Maýa goýumlaryny höweslendirmek gaty möhüm hasaplaýarys. Sebäbi olar diňe özleri bilen maýa getirmeýärler. Paýtagt barada aýdylanda bolsa, şu gün degen Azerbaýjanyň maliýe mümkinçiliklerinden peýdalansak, ýeterlik maýa bar. Investorsöne maýa goýujylar bilim we başarnyklary hem getirýärler. Başga bir söz bilen aýdylanda, häzirki wagtda ýurdumyzda öndürilmeýän önümleriň öndürilmegi ýa-da täze tehnologiýalaryň ulanylmagy we çykdajylaryň arzanlamagy sebäpli bar bolan önümleriň köpelmegi barada aýdýarys Elbetde, bu ýerde ýüzbe-ýüz bolýan kynçylyklarymyz bar. Sebäbi ýene-de mümkinçilikler we kynçylyklar hakda gürleşýäris. Mümkinçilikler, biziň ýurdumyzda degişli iş gurşawy, kanunçylyk we iň esasysy, ýurduň maýa goýujylar bilen iş salyşmakda uly taryhy we abraýy bar. Bu, ilkinji nobatda, "Asyryň şertnamasy" -dan gelip çykýan energiýa pudagynda işleýän ägirt uly kompaniýalar bilen baglanyşykly. Azerbaýjan gol çeken ähli şertnamalaryna hemişe wepaly boldy Şeýle hem käbir kynçylyklarymyz bar. Kynçylyklaryň biri ýurtdaky içerki bazaryň çäkli göwrümi. Şonuň üçin maýa goýujylaryň diňe bir ýurdumyzyň içerki bazarynda işlemeýändigine, şol bir wagtyň özünde bu ýerde ýerleşip, daşary bazarlara we eksport bazarlaryna hem girip biljekdigine göz ýetirmeli. Anotherene biri, maliýe elýeterliligi meselesi. Sebäbi, adatça, maýa goýum diýlende, adatça daşary ýurt maýadarynyň ýa-da kärhanasynyň özi bilen maýanyň 100 göterimini ýurda getirýändigini aňladýarys. Emma beýle däl. Aslynda, halkara tejribesi, paýdaryň özi tarapyndan goýlan maýa, umumy maýa goýumynyň diňe belli bir bölegini düzýär - takmynan 30-50 göterim aralygynda üýtgeýär. Galan serişdeler içerki maliýe bazarlaryndan karz görnüşinde çekilýär we bu maýa goýumlary munuň hasabyna edilýär. Bu ýerde, elbetde, maliýe taýdan elýeterlilik, ýagny esasanam senagat pudagy barada aýdýan bolsak, uzak möhletli karzlaryň we degişli göterim derejeleriniň esasy faktorlara öwrülmegi. Şu nukdaýnazardan seredenimizde, eksport potensialymyzyň ýokarlanmagyny hususy maýa goýumlaryny çekmek mümkinçiligi bilen hemişe ýaraşdyrýarys we şonuň üçin bu biziň üçin esasy faktorlardan biridir. Bu dinamikalara yzygiderli gözegçilik edýäris. Gowy habar, hususy maýa goýumlarynyň dinamikasynyň artýandygy Esasy düşünje barada aýdylanda bolsa, eksportyň ösmeginiň bir günüň işi däldigini kabul etmeli. Şol bir wagtyň özünde dört esasy elementiň üstünde işlemegi maksat edinýäris: önümiň hili, şol önümiň tanalmagy ýa-da markasynyň ösüşi, degişli we ygtybarly ulag baglanyşyklary bolan beýleki logistika elementleriniň ygtybarlylygy we ahyrsoňy, belläp geçişim ýaly, maliýe elýeterliligi. Sebäbi bu maliýeleşdirmek diňe bir maýa goýum tapgyrynda däl, eýsem söwda we eksport döwründe hem zerurdyr. Azerbaýjanyň söwda balansy durnukly profisit görkezýär. Başgaça aýdylanda, dünýä bazarlaryna eksport edýän önümlerimiziň bahasy, import edýän önümlerimiziň bahasyndan ýokarydyr. Bu, ýurdy milli walýutanyň walýuta hümmetini we bahalaryň durnuklylygyny goramaga oňyn goşant goşmak bilen, diýseň amatly ýagdaýda saklaýar. Sebite seretsek, köp ýurtda başdan geçirilýän ýokary inflýasiýa we ýerli walýutanyň hümmetsizlenmegi ýaly faktorlaryň söwda balansynda artykmaçlyk däl-de, defisit sebäpli ýüze çykýandygyny göreris. Şu nukdaýnazardan seredeniňde, biziň ýurdumyzyň ýeterlik derejede berk binýady bar Goldaw gurallaryny sanadyňyz. Emma goşmaça maksatlara ýetmek üçin bize başga näme itergi berip biler? Şeýle mehanizm barmy? Käbir gurallarymyzy entek doly ulanmadyk bolmagymyz mümkin, olar dürli etapda. Mysal üçin, senagat zolaklary düşünjesini ýurduň senagatyny ösdürmek we degişlilikde eksport potensialy üçin ulanýandygymyzy bilýärsiňiz. Eksporta gönükdirilen we ýöriteleşdirilen Gural Erkin Ykdysady Zolak ýaly möhüm institusional mehanizmler döwlet maýa goýumlary babatynda mysal bolup biler. Şeýle-de bolsa, döwlet maýa goýumlary diňe göni ykdysady peýdalary döredýän ugurlara gönükdirilmeýär. Munuň özi sosial infrastrukturany, howpsuzlygy we Uly gaýdyp gelmek üçin zerur bolan maýa goýumlaryny, ýol gurluşygyndan azat edilen ýerlere gaýdyp gelýän raýatlarymyz üçin ýaşaýyş jaýyna çenli öz içine alýar. Eksporty we senagat ösüşini öňe sürýän elementlere gaýdyp gelsek, bar bolan zonalary, senagat zolaklaryny we erkinleri göz öňünde tutup bileris. söwda zolagyny hemişelik gural hökmünde görýäris we ykdysady netijeliligini ýokarlandyrmagyň üstünde işleýäris. Bu maýa goýujylary çekmek arkaly amala aşyrylýar Mundan başga-da, döwlet üýtgeýän dinamika jogap hökmünde täze gurallary goşmaga synanyşýar. Az salym öň, meselem, maliýe elýeterliligi barada gürleşdik, bank karzlaryna degip geçdik. Häzirki wagtda bank karzy göterimlerine subsidiýa bermek mehanizmini giňeldýäris. Bu biziň üçin täze gural däl. Ilki bilen COVID pandemiýasy wagtynda köp ulanýardyk we netije berdi. Bu gün bu guraly täzeden giňeltmäge gaýdyp geldik. Diňe azat edilen ýerlerde ýa-da saýlanan sebitlerde däl-de, has giňden ulanylmagyny isleýäris Mentionatlap geçmek isleýän ikinji meseläm, logistika we transport çykdajylaryny kanagatlandyrmaga ýa-da azaltmaga we durnuklaşdyrmaga gönükdirilen çäreler. Häzirki wagtda olara işjeň seredýäris. Häzirki wagtda ara alnyp maslahatlaşylýan üçünji mesele entek çözülmedi, ýöne şowly bolar diýip umyt edýäris. Businesseshli kärhanalar - salgyt töleýjilerimiz - goşulan baha üçin salgyt (goşulan baha üçin) hasaplary bar. Oururdumyzyň degişli kanunçylyk mehanizmine görä, goşulan baha üçin salgyt hasaplary aýratyn, ýörite hasaplar. Şol hasaplardaky serişdeleri döwlete beýleki tölegler, esasanam sosial ätiýaçlandyryş tölegleri üçin ulanmak mümkinçiligini göz öňünde tutýarys. Bu gurallar ulanylanda, telekeçiniň goşmaça maliýe çeşmelerine bolan zerurlygy tebigy ýagdaýda azalýar ýa-da tersine, mümkinçilikleri giňelýär. Şeýle hem telekeçi ony has işjeň alyp barmaga gönükdirip biler Elýeterli we üstünlikli ulanylýan başga bir gural, maýa goýumlaryny ösdürmegiň mehanizmleridir. Bu ýerde, döwlet tarapyndan kesgitlenen ileri tutulýan ugurlara maýa goýumlary goýulsa, telekeçilere birnäçe salgyt we gümrük import ýeňillikleri berilýär. Şeýle hem, birnäçe sebitde, şol sanda basyp alyşdan azat edilen sebitlerde we Nahçiwan awtonom respublikasynda salgyt ýeňillikleriniň giň bukjasynyň ulanylýandygyny bilýärsiňiz. Şeýle hem, Azerbaýjanyň telekeçiligi ösdürmek gaznasy tarapyndan ulanylýan gurallaryň biri telekeçilere ýeňillikli karzlaryň berilmegini bellemek isleýärin. Elbetde, ony bazaryň doly isleginde üpjün edip bilmeris, ýöne bu gaty köp. Her ýyl 200 million manatdan gowrak karz berilýär. Bu karzlar iri taslamalara däl-de, kiçi we orta kärhanalara berilýär. Uly taslamalar barada aýdylanda, maýa goýujy hökmünde döwlet, azlyklaryň paýdary hökmünde öz maýa töwekgelçiligini kabul edýär we biz bu guraly işjeň ulanýarys Hususan-da, gysga we orta möhletde eksport mümkinçiligimizi ýokarlandyrmaga goşant goşjak taslamalaryň arasynda nebit däl pudak barada aýtsak, Daşkasan demir magdany zawodynyň gurluşygyny belläsim gelýär. Bu diýseň uly maýa goýum - takmynan 2 milliard manat töweregi taslama. Magdançylyk pudagyny dowam etdirsek, basyp alyşdan azat bolan sebitlerimizdäki Zod ýatagyny özleşdirmek bilen amala aşyrylan taslama hem ýüz tutup bileris. Bulardan başga-da, alýumin önümçiligini häzirki derejeden iki esse köpeltmäge gönükdirilen taslamany mysal hökmünde belläsim gelýär we beýleki taslamalaryň häzirki wagtda işjeň tapgyrda bolandygyny aýtmak mümkin Bir element bu ýerde gök energiýa bilen gönüden-göni baglanyşyklydyr. Energyurdumyzda energiýa geçişiniň diýseň üstünlikli bolandygyny bilýärsiňiz. Şeýlelik bilen, daşary ýurt maýadarlarynyň maýa goýumlary sebäpli eýýäm gurlan we işleýän iki sany uly elektrik bekedi bar. Bular Masdar tarapyndan gurlan 230 megawatt gün elektrik stansiýasy we ACWA Power tarapyndan gurlan 240 megawatt ýel elektrik stansiýasy. "Şafak" taslamasy häzirki wagtda bp, SOCAR we beýleki maýadarlaryň gatnaşmagynda azat edilen ýerlerde durmuşa geçirilýär. Içerki energiýa üpjünçiligine goşant goşmak bilen birlikde, bu taslamalar şu wagta çenli elektrik öndürmek üçin ulanylýan tebigy gazyň gaýtadan işleniş mukdaryny azaldar we şeýlelik bilen ýurduň eksport kuwwatyny giňelder. Geljekde Azerbaýjany diňe bir energiýa öndürijisi hökmünde däl, eýsem energiýa merkezi, ýagny energiýa merkezi hökmünde görýändigimizi hem belläsim gelýär. Biz bu ýerde diňe bir ýaşyl energiýa barada gürleşemzok, häzirki wagtda adaty energiýa görnüşleri, şol sanda nebit we gaz infrastrukturasy boýunça hakyky taslamalar durmuşa geçirilýär Häzirki wagtda nebit önümçiligi azalýar. Dogry, käbir geosyýasy Bu prosesiň netijesinde bahalar ýokarlanýar, ýöne bu ýokarlanmanyň wagtlaýyn, wagtlaýyn bolmagy ähtimal. Bu pudagyň, umuman, Azerbaýjan üçin möhüm ähmiýete eýedigi aýdylýar. Şonuň üçin hemmeler gyzyklanýar: nebit-gaz pudagynyň geljegi nähili? Sag boluň. Bu hakykatdanam möhüm sorag. Sebäbi, ilkinji nobatda, häzirki ykdysadyýetimizde nebit we gaz pudagy gaty uly rol oýnaýar. .Okarda belläp geçişim ýaly, bu pudak jemi içerki önümiň (JIÖ) 30 göterimini tutýar, bu gaty uly san. Beýleki tarapdan, ýurduň girdejisiniň emele gelmeginde möhüm rol oýnaýar. Munuň özi ykdysady nukdaýnazardan seredeniňde, beýleki tarapdan, onýyllyklaryň dowamynda bu ugurdan hakyky alternatiwanyň ýokdugy hem aýdyňdyr. Öz ykdysady syýasatymyzy döredenimizde, oňa şeýle çemeleşmelidiris: nebit we gaz pudagynyň ähmiýetine göz ýetirip, ösüşimizi daşary bazarlarda we dünýä bazarlarynda önümiň bahasynyň ýokary ýa-da arzan bahalary bilen baglanyşdyrmaly däldiris, ykdysadyýetiň durnuklylygyny üpjün etmegiň çözgüdini görmelidiris Nebit gorlarymyz we nebit we gaz amallarymyz barada aýdanymyzda, önümçiligimiziň iň ýokary derejesini 16 ýyl ozal geçdik. Bu 2010-njy ýylda bolup geçdi we ýurtda takmynan 51 million tonna nebit çykaryldy. Deňeşdirmek üçin 2025-nji ýylda bu görkezijiniň 27,7 million tonna bolandygyny belläsim gelýär. Hawa, şol döwür bilen deňeşdirilende tebigy gazyň öndürilişi hem ep-esli artdy. Şeýle-de bolsa, baha nukdaýnazaryndan bu faktorlar biri-birine bagly däldir. Häzirki täze gurşawda, bu ugurdaky strategiýamyzy iki bölege bölerdim Birinjisi, Azerbaýjanyň henizem uly nebit we gaz gorlary bar. Täze taslamalarymyz hem başlar we bar bolan taslamalaryň üznüksiz işlemegi üpjün ediler. Azeri-Çirag-Gunaşli ýatagyndan çuňňur gaz önümçiliginiň başlamagy, Abşeron taslamasynyň doly göwrümli ösüşi, Babak ýatagynda önümçiligiň başlamagy, Umid meýdançasynda ikinji tapgyryň durmuşa geçirilmegi, Bahar we Gum-Deniz taslamalarynda baý baýlyklaryň ulanylmagy, şeýle hem Garabag taslamasy boýunça işler işjeň dowam etdirilýär. Bu meseläniň bir tarapy, şonuň üçin biziň ýurdumyz ýakyn ýyllarda we onýyllyklarda ygtybarly nebit we gaz öndüriji we eksportçy bolar Başga bir tarapdan, şu wagta çenli adaty usullardan peýdalanyp, öz ýurdumyzda nebit we gaz öndürýändigimizi ýatdan çykarmaly däldiris. Soňky on ýylda bu sebitde ýüze çykan adaty däl magdan usullaryny entek ulanmadyk, ýöne häzirki wagtda öwrenilýär. Oururdumyzyň çäginde degişli çeşmeler bar. SOCAR bilen birnäçe daşary ýurtly hyzmatdaşlaryň arasynda bu ugurda dürli düşünişmek we çarçuwaly şertnamalara gol çekildi. Thisöne bu bölümi, ykdysadyýetimizi we girdejilerimizi meýilleşdirmekde bu taslamalara diňe bonus hökmünde garamalydygymyzy belläsim gelýär. Şeýle bolmasa-da, biziň esasy ugrumyz köp pudaklarda köp ugurly we bäsdeşlik önümlerini öndürip bilýän ykdysadyýeti gurmakdyr. Geliň, oňa bonus hökmünde seredeliň - durmuşa geçirilmese-de, esasy maksatlarymyza hökman ýeteris Strategiýanyň ikinji bölümi, köp asyrlyk däp-dessurlarymyzy, ýurdumyzyň bu ugurdaky bilimlerini we başarnyklaryny, dünýä we sebit bazarlaryndaky ornumyzy ýitirmek niýetimiz däl. Şol sebäpli bu ugurdaky öňdebaryjy edaramyz bolan SOCAR-yň işiniň soňky döwürde daşary bazarlara ýaýrandygyny we has işjeň durmuşa geçirilýändigini görýärsiňiz. 18 ýyl ozal göz aýlasak, Türkiýäniň energiýa bazaryna girmek we SOCAR-yň häzirki wagtda Türkiýede iň uly energiýa maýa goýumynyň, iň häzirki zaman nebiti gaýtadan işleýän zawodyň, ýeke-täk nebithimiýa toplumynyň, logistika terminallarynyň we esasy turbageçirijileriniň bu uzak möhletleýin strategiýanyň başlangyjydy we ýokardakylar onuň ýüze çykmagydyr Şeýle-de bolsa, häzirki wagtda SOCAR diňe bir gaýtadan işleýän infrastrukturada däl, eýsem önümçilik pudagynda, daşary bazarlarda we dürli taslamalarda. Bu ýyl Birleşen Arap Emirliklerinde we Afrika yklymynda ilkinji gezek Piliory kenaryndaky uly maýa goýum taslamalary başlandy we Ysraýylda gaz öndürmek taslamasyna gatnaşmak üpjün edildi we bu iş dowam etdiriler. Azerbaýjandaky önümçilik bazamyz, bilimlerimiz we başarnyklarymyz, umuman alanyňda, ýurdumyzyň halkara derejesinde oýnan roly muňa doly mümkinçilik berýär diýip pikir edýäris Häzirki wagtda dünýäniň 16 ýurduny tebigy gaz bilen üpjün edýändigimizi we olaryň energiýa howpsuzlygyna goşant goşýandygymyzy ýatdan çykarmalyň. Esasanam häzirki ýaly geosyýasy Bu faktor duýgur döwürlerde ýurdumyzyň roluny ýokarlandyrýar. Bu nukdaýnazardan, bu işi haýyr-sahawat hökmünde amala aşyrmaýarys. Düýnki güne çenli, işjeň işlemek we daşary ýurt bazarlaryna maýa goýmak arkaly ýurdumyzda öndürilen çeşmeleriň eksporty sebäpli gazanan serişdelerimiziň azalýan böleginiň öwezini dolýarys. Munuň öwezine eýeçiligi we paýlary 100 göterim döwlete degişli bolan kompaniýa biziň ýurdumyza dividend getirýär Bu aýratyn ugur we bu setirde köp üstünlikli taslamalary sanap bilerin. Wagt taýdan iň ýakynlary, Italiýa bazaryndaky 35 göterim paýy bolan iki sany nebiti gaýtadan işleýän zawod we birnäçe müň ýangyç guýulýan stansiýa bolan “Italiana Petroli” -ni satyn almakdyr. Bu iş üznüksiz bolar. Şeýle hem, “Özbegneftegaz” we Özbegistanda dogan bp bilen bilelikde Ustyurd ýatagyny özleşdirmek baradaky şertnama gol çekilendigini bellemelidiris. .Agny, bu işler üznüksizdir Başga bir tarapdan, biziň ýurdumyzda bar bolan transport we nebit transport infrastrukturasyndan has işjeň peýdalanmagy göz öňünde tutmalydygymyzy aýtdym. Azerbaýjanyň ýerleşýän Hazar basseýnindäki nebit we gaz ýataklary diňe bir biziň bilen däl, eýsem goňşularymyz bilenem bolýar we bu ugurda örän oňat mümkinçiliklerimiz we giň hyzmatdaşlygymyz bar. Häzirki wagtda Türkmenistanda we Gazagystanda öndürilen nebitiň mukdary ýurdumyzyň infrastrukturasy arkaly daşary ýurt bazarlaryna iberilýär. Elbetde, bu energiýa infrastrukturasynyň birikmesini üpjün edýän we flotumyzyň we portlarymyzyň, ulag infrastrukturasynyň işine hyzmat edýän Orta Koridoryň möhüm elementidir Şonuň üçin biz ýurdumyzyň nebit-gaz pudagynyň geljegine umytly garaýarys. Plyönekeý söz bilen aýdanymda, bu ugura diňe bir nebit we gaz pudagy däl, eýsem has giň energiýa pudagy hökmünde çemeleşmelidiris diýip pikir edýärin. Adamlar, kompaniýalar we kärhanalar tarapyndan energiýa sarp etmegiň görnüşleri üýtgeýändigi sebäpli, biz oňa taýyn bolmaly Birneme öň täze nebiti gaýtadan işleýän zawodyň gurluşygy barada degişli karar, soňky ýyllarda bu ugurdaky iň uly maýa goýumlaryny talap edýän taslama bolup, biziň ýurdumyzda kabul edildi we kabul edildi. Şu nukdaýnazardan, takmynan 5-6 ýyldan taslamanyň tamamlanmagyna garaşýarys. Bu, häzirki döwrüň talaplaryna laýyk gelýän doly döwrebap we başgaça aýdylanda nebiti gaýtadan işleýän zawod bolar. Bu ýerde diňe bir senagat we daşky gurşaw ülňüleri barada däl, eýsem işewürlik modeli taýdan häzirki zaman talaplarynyň berjaý edilişi barada-da gürleşýäris. Suwuk ýangyç önümlerinden başga-da zawod täze nesil nebithimiýa önümlerini hem öndürer. Häzirki wagtda degişli hökümet toparynyň utgaşdyrylmagy bilen bu taslama SOCAR tarapyndan döwletiň goldawy bilen durmuşa geçirildi Jenap ministr, soňky döwürde köplenç eşidýän sözlerimiz sanlaşdyrmak we emeli intellekt. Bular tutuş dünýäniň tendensiýalary we Azerbaýjan, elbetde, bu prosesden yza galmaýar. Sanlaşdyrmak we emeli intellekt döwlet, ykdysadyýet we telekeçiler üçin nähili täze mümkinçilikler we kynçylyklar açýar? Azerbaýjan döwletiniň bu derejede, esasanam adam kapitalyna we adam resurslaryna nähili garaýşy bar? Okarda belläp geçişim ýaly, sanlaşdyrmak eýýäm umumy ykdysadyýetiň we ykdysadyýetiň aýry-aýry pudaklaryndan ykdysady gatnaşyjylaryň sowatlylyk elementine öwrülýär we zerur elementdir Içerki, sebitleýin ýa-da dünýä derejesinde bolsun, islendik ugurda üstünlikli işleýän öňdebaryjy kompaniýalardan mysal alyp bileris. Energetika, ulag, senagat önümçiligi we oba hojalygynda liderlik ornuny saklamak we ösdürmek üçin sanlaşdyrmak we emeli intellekt gurallaryny ulanmadyk öňdebaryjy kompaniýany tapyp bilmeris. Thisagny, bu meseläniň nukdaýnazaryndan bu geçişiň eýýäm üpjün edilendigi we ykdysady aktýorlarymyzyň gündelik işlerinde, ýönekeý sözler bilen aýdanymyzda, kärhanalarymyz we telekeçilerimiz gündelik işlerinde üstünlikli durmuşa geçirilýändigi bolmaly Döwlet muny kabul edip we belli bir manyda öňünden görüp, 2025-nji ýylyň dekabrynda Azerbaýjan Respublikasynda degişli döwlet maksatnamasyny - Sanly ykdysadyýeti ösdürmäge goldaw maksatnamasyny kabul etdi. Bu hakykatdanam gyzykly programma. Rugsatyňyz bilen häzir jikme-jikliklerine girmerin. Aöne mysal bermek isleýärin. Mysal üçin, programmada göz öňünde tutulan çäreleriň biri 2026-njy ýyla çenli saýlanan 15 kärhana üçin sanly öwrülişigiň ýol kartasyny düzmekdir. taýýarlanýar we durmuşa geçirilýär Bu näme? Näme üçin bu wakany aýratyn belläp geçýärin? Bazarda eýýäm işleýän üstünlikli kompaniýalara girdejilerini we önümçilik mukdaryny nädip artdyryp boljakdygyny, çykdajylaryny nädip azaldyp boljakdygyny we sanly çözgütleriň durmuşa geçirilmegi netijesinde nähili oňyn ykdysady täsir etjekdigini görkezmegi maksat edinýäris Başga bir tarapdan, emeli intellekt we maglumat merkezlerine degdiňiz. Hawa, Azerbaýjan bu ugurda utgaşdyrylan işleri amala aşyrmagy maksat edinýär. Sanly ösüş geňeşiniň, Hormatly Prezidentiň degişli karary we Azerbaýjan Respublikasynyň Birinji Wise-prezidentiniň ýolbaşçylygynda döredilendigini we öňde durýan birnäçe möhüm meseläniň kesgitlenendigini bilýärsiňiz. Emeli intellektiň ulanylmagy üçin zerur maglumat merkezleriniň ösdürilmegi häzirki wagtda işleýän ileri tutulýan taslamalarymyzyň biridir Bir tarapdan, Azerbaýjan içerki zerurlyklaryny kanagatlandyrmagy maksat edinýär. Bu ýerdäki gepleşik diňe ykdysadyýet bilen çäklenmeýär. Raýatlarymyza hödürlenýän hyzmatlaryň köpüsi häzirki wagtda maglumat merkezlerine bolan islegi artdyrýar. Bu ugur örän çalt ösýändigi sebäpli, mümkinçilikleriň we zerurlyklaryň ýylsaýyn, hatda aýdan-aý köpeljekdigini aýdyp bileris diýip pikir edýäris. Şeýle-de bolsa, Azerbaýjanyň bu hyzmatlaryň eksportçysy hökmünde çykyş edip, belläp geçen durnukly maýa goýum gurşawy sebäpli we elýeterli we amatly bahalarda energiýa üpjünçiligi sebäpli bu hyzmatlary goňşy ýurtlara hödürlemäge mümkinçiligi bar - sebäbi energiýa çykdajylary maglumat merkezleriniň iş çykdajylarynyň ep-esli bölegini emele getirýär we ahyrsoňy telekommunikasiýa baglanyşyklary sebäpli. Bu ýakyn ýyllarda iň çalt ösýän ugurlaryň biri bolar diýip pikir edýärin Hormatly Prezidentimiziň 2026-njy ýylyň ýanwarynda Dawos Ykdysady Forumynda we Fewral aýynda Mýunhen Howpsuzlyk Maslahatynda geçiren käbir duşuşyklarynyň logiki netijesi hökmünde - şu ýylyň başyndan çaltlaşdyrylan iş sebäpli we ýakyn aýlarda, ýakyn aýlarda täze maglumat merkezleriniň resmi taýdan yglan edilmegi, belli tehnologiki hyzmatdaşlar - dünýä belli bolar Superkompýuter infrastrukturasynyň ösüşi we ulanylyşy üstünlikli durmuşa geçirilýär. Häzirki wagtda Ykdysadyýet ministrliginde bar bolan superkompýuter ulanylanda, degişli döwlet edaralaryndan we hususy sektordan islegiň we islegiň eýýäm bar bolan tehniki mümkinçiliklerden ýokarydygyny görýäris. Bu gaty gowy habar. Bu, ykdysadyýetimizde, ylymda we bilim ulgamymyzda, döwlet dolandyryşynda, lukmançylyk hyzmatlaryny bermekde, salgyt we gümrük işlerini kadalaşdyrmakda we başga-da birnäçe ugurda emeli intellekt esasly çözgütleriň ulanylyşynyň çalt ösýändigini görkezýär Bu meseläniň iň soňky we ähtimal iň möhüm baglanyşygy ýene-de adam kapitaly bilen baglanyşykly. Sanly özgerişlik emeli intellektiň esasynda amaly programmalary ösdürmegi, bar bolan kärhanalarda netijeliligi ýokarlandyrmagy ýa-da täze iş ugurlaryny döretmegi, ylym we bilim ulgamymyzy çuňlaşdyrmagy, uniwersitetlerimizi we daşary ýurt hyzmatdaş uniwersitetleri bilen hyzmatdaşlygy talap edýär Jenap Mikaýil, ykdysadyýetiň sanly bazalara geçmegi, şeýle hem Azerbaýjan döwleti üçin kölegeli ykdysadyýet bilen göreşmegi aňladýardy. Birnäçe ýyl ozal bu ugurda dürli başlangyçlaryň başlandygyny ýadymyzdan çykarmaýarys. Nämä ýetdik, häzirki ýagdaý nähili we täze meýilnamalar barmy? Hawa, kölegeli ykdysadyýete garşy göreşde sanly çözgütleri ulanýardyk, ulanýarys we ulanmagy dowam etdireris öýdýärin. Esasanam seljeriş segmentinde bu gurallar düzgün bozmalary ir ýüze çykarmak, olaryň öňüni almak we maglumatlara esaslanýan derňewi amala aşyrmak meselesinde möhüm rol oýnaýar Bu ugurdaky netijeleri ölçemek üçin iň dogruçyl kriteriýa, salgyt girdejilerine, ýagny salgyt we gümrük ýygymlarynyň oňyn dinamikasyna seredip bolýar. Başga bir tarapdan, kölegeli ykdysadyýet barada aýdanymyzda, ýadyňyzda bolsa, "kölegede" işleýän raýatlarymyzyň zähmet şertnamasyz işleýän we sosial gorag ulgamyndan çykarylýan meselelerine uly üns berdik. Sebäbi geljekde raýatlaryň pensiýa ýaşyna ýetenlerinde hukuklaryny üpjün etmek nukdaýnazaryndan hem-de döwletiň sosial goragyny gurnaýan nukdaýnazaryndan bu möhüm mesele Ine, 2019-njy ýylyň iň uly taslamasy Adamlary nebit-gaz däl we döwlete degişli däl pudaklarda girdeji salgydyndan boşatmagyň mehanizmi bolup, 2025-nji ýylda-da goşmak bilen ýedi ýyl ulanyldy Netijeler hatda garaşyşymyzdanam ýokarydy. Şeýlelik bilen, ýurtda ýedi ýyl bäri her ýyl baglaşylan hemişelik iş şertnamalarynyň ortaça sany 70,000-den gowrakdy. Elbetde, bu ýerde ykdysady ösüş hem möhüm rol oýnaýar we ýedi ýylyň dowamynda 70,000 ýa-da 500 000 töweregi zähmet şertnamasynyň haýsy böleginiň ykdysady ösüş we ösüş sebäpli emele gelendigini we haýsy böleginiň kölegelerden çykandygyny anyk aýtmak gaty kyn. Şeýle-de bolsa, onuň gaty uly böleginiň kölegeli ykdysadyýetiň azalmagy sebäpli üpjün edilendigi düşnüklidir. Şol döwürde salgyt girdejileriniň we sosial ätiýaçlandyryş tölegleriniň düýpgöter ýokarlanmagy hasaba alyndy we şonuň bilen birlikde ýurtda ortaça aýlyk hem ýokarlandy. Kölegeli ykdysadyýet barada aýdanymda, belki, ykdysady işjeňligiň adaty ugurlarynda kölegeli ykdysadyýetiň göwrüminiň birneme azalandygyny göz öňünde tutarys Şeýle-de bolsa, bu mesele ahyryna çenli çözülmedi. Hawa, sanly çözgütler hökümetiň kadalaşdyryjy we dolandyryş gurallary bilen birlikde bu ugurda ulanýan esasy gurallarymyzyň biri bolar. Mysal üçin, elektron hasap-faktura, elektron salgyt, elektron gol, DOST, "ASAN hyzmaty" we "myGov" platformasyny görkezip bileris. Todayagny, häzirki wagtda bular diňe bir amatly gurallar däl, eýsem kölege amallarynyň öňüni alýan administratiw süzgüçlerdir. Belki, käbir ýagdaýlarda haýsydyr bir gural ulanýarys, ýöne onuň ikinji, üçünji funksiýasynyň nämedigine ýeterlik üns bermeýäris Şu ýylyň dört aýynda makroykdysady görkezijiler barada gürleşdiňiz. Onda bu ýyl nämä garaşylýar? Häzirki wagtda, şu ýylyň dört aýyndaky sanlarymyzy we maglumatlarymyzy bilýäris. Bu adaty ýyl däl. Şeýle hem, ýylyň ahyryna çenli esasanam energiýa bazarlarynda, şeýle hem täsir edýän dökün we metal bazarlarynda üýtgeşmeleriň bolup biljekdigini aýdýaryn. Bularyň hemmesi Azerbaýjan tarapyndan öndürilen we eksport edilen önümler. Emma beýleki tarapdan, ýylyň ahyryna çenli oba hojalyk önümleriniň dinamikasyny öňünden bilmek gaty kyn. Başgaça aýdylanda, belli sebäpler - Aýlagdaky krizis diňe bir nebitiň we gazyň ýa-da bazaryň bahasyna däl, dökünleriň bahasyna we göwrümine hem täsir edýär. Şu nukdaýnazardan, ýylyň ahyryna çenli çaklamak birneme kyn Meniň pikirimçe, inflýasiýa garaşyşlary bilen baglanyşykly täsirler bolup biler we bu ýerde biz Azerbaýjanda içerki inflýasiýa barada däl-de, dollaryň inflýasiýasy bilen baglanyşykly global tendensiýalar hakda gürleşýäris Sanlarymyz we häzirki ýagdaýymyz barada aýdanymyzda, ösüş depginleriniň ýylyň dört aýynda garaşylýandan has pesdigini, esasanam hökümet tarapyndan durmuşa geçirilýän birnäçe taslamanyň täzeden meýilleşdirilmegi sebäpli görýäris. Geljekde durmuşa geçirilmeli birnäçe döwlet maýa goýumlaryndan gelip çykýan gurluşyk işleri amala aşyrylar Şonuň üçin ýylyň dört aýynda görýän dinamikamyz, gurluşyk pudagy bolan bir pudagyň düýpgöter pese gaçýandygyny görmekdir. Againene-de bir gezek belläsim gelýär, bu azalma hususy gurluşyk bilen däl-de, köpçülikleýin gurluşyk bilen baglanyşykly. Başgaça aýdylanda, bu prosese düşünýäris, munuň sebäplerini bilýäris we ýok etmek üçin haýsy çäreleri görmelidigini kesgitleýäris. Againene-de bu, maliýe we ykdysady blokda işleýän degişli edaralar bilen bilelikdäki işimiziň esasyny düzýär Nebit we gaz däl beýleki ähli pudaklarda ösüşi görýäris. Pese gaçmagy ilkinji dört aýda nebit we gaz pudagynda hasaba alyndy. Umuman aýdanymda, nebit we gaz däl pudagyň eýýäm ykdysadyýetimiziň öňdebaryjy güýjüne öwrülendigini bellemek isleýärin. Muny 2025-nji ýylda-da gördük Has uzaga çekip, 2021–2025-nji ýyllarda ortaça ýyllyk ösüş 6 göterim, 2022–2025-nji ýyllarda 5,7 göterim boldy. Muny näme bilen deňeşdirýäris? Iki element bilen: birinjiden, dünýädäki ykdysady ösüş depgini bilen - 2,9 göterim; ikinjiden, ösýän ýurtlar bilen deňeşdirilende bu görkeziji 3,8 göterim boldy. Orta girdejili ýokary ýurtlarda bu görkeziji şol döwürde 3,9 göterim boldy 5agny, 5-5,7 göterim ösüş görkezijilerimiz bilen deňeşdirenimizde, bu manyda nebit we gaz däl pudaklarda ortaça ösüş depginleriniň kanagatlanarlydygyny we kanagatlanýandygyny aýdyp bileris Şeýle hem ösüş depgini boýunça öňdebaryjy pudaklary sanamak isleýärin. Nebit we gaz däl pudagynda şu ýylky ösüş depginlerini agzap bileris. Ilkinji dört aýda maglumat we aragatnaşyk pudagynda takmynan 9 göterim ösüş boldy. Nebit we gaz däl pudaklar 7,8 göterim, ulag 4,5 göterim, söwda 3,7 göterim ýokarlandy, diýseň sagdyn ösüş depgini Ofylyň ahyryna, esasanam döwlet we hususy gurluşyk pudaklarynda işjeňligiň janlanmagyny üpjün etmek üçin belli sebäpleri aradan aýyrmaga üns bereris Krizis syýahatçylyk pudagyna täsir etmeýär. Krizisiň netijeleri bar. Muny obýektiw netije hökmünde kabul etmeli, bu pudakdaky ösüş depginleri haýallaýar. Muny çaklamak gaty kyn. Ablyhtimal, bu biziň ýurdumyzda däl-de, sebitdäki ýagdaýa baglydyr Şeýle-de bolsa, beýleki ugurlarda ösüş depginini çaltlaşdyrmagy maksat edinýäris we çynlakaý päsgelçilikleri görmeýäris. Bu ýerde, nebit we gaz eksportynyň çalt ýokarlanmagynyň dowam edýändigini we ýylyň dört aýynda 17 göterimden gowrak ösüş depgininiň bardygyny ýene bir gezek ýatladasym gelýär. Muny oňyn zat diýip hasaplaýarys Soňky üç aýyň dowamynda nebitiň we gazyň ýokary bahasynyň oňyn täsir etjekdigi hiç kim üçin syr däl. Ösüş depginlerini käbir ýagdaýlarda girdejiler bilen deňeşdirýäris. Olaryň arasynda haýsydyr bir baglanyşyk bar, ýöne her ýagdaýda beýle däl Soňky onýyllyklarda Azerbaýjanyň üstünlikli modeli, goşmaça girdejileri has köp ätiýaçlyklara gönükdirmekdir. Bu ätiýaçlyklar - Nebit gaznasynyň we Merkezi bankyň ätiýaçlyklary we şokdan goramak mehanizmleri öz gezeginde makroykdysady we makrofiskal durnuklylygy üpjün edýär Munuň gaty gowy mysaly azat edilen ýerler bilen baglanyşykly. Bu ugurlar, döwlet býudjeti üçin düýbünden täze, uly göwrümli maýa goýum we çykdajy ugry. Economicöne ykdysady nukdaýnazardan seredeniňde, çykdajy hökmünde däl-de, maýa goýum hökmünde seredýäris. Sebäbi bu maýa goýum uzak möhletde, raýatlarymyzyň gaýdyp gelmeginde, ykdysady işjeňligiň dikeldilmegine we sebitleriň durkunyň täzelenmegine goşant goşar Bu çeşmelerimiz bolmadyk bolsa, döwlet býudjetinden, hususan-da Döwlet nebit gaznasyndan we beýleki çeşmelerden gelýän goşmaça çykdajylary aňsatlyk bilen we gijikdirip bilmezdik Jenap Mikaýil, muny pikiriňiziň dowamy hökmünde düzeliň: Garabagy we Gündogar Zangezury Azerbaýjanyň ykdysady durmuşyna gaýtarmak prosesi dowam edýär. Bu biziň ykdysadyýetimize näme getirer? Bu gowy sorag. Soragyňyza jogap bererin, ýöne ilki bilen wersiýamy aýdaýyn Sebäbi biziň üçin bu girdejiniň diňe ykdysady maksatlary bar öýdemok. Bu maýa goýumlaryň yzyna gaýtarylmagy we durmuşa geçirilmegi, sözüň iň gowy manysynda milli ideýamyzdy. Meniň pikirimçe, biz döwlet hökmünde şu maksat we şu günki iş üçin ýaşadyk. Hormatly Prezidentimiz, şöhratly goşunymyz we halkymyz tarapyndan durmuşa geçirilýän syýasatyň netijesinde bu maksada ýetdik Ykdysady nukdaýnazardan bu soragy şu görnüşde berýäris: iň oňat ykdysady netije berer ýaly bu maýa goýum, dikeldiş we täzeden gurmak prosesini haýsy yzygiderlilikde durmuşa geçirmeli? Sebäbi, diňe ykdysady model bilen çemeleşsek, öňümizdäki 5, 7, 12 ýylda maýa goýlan her bir teňňäniň döwlet býudjetine gaýtarylyp berilmegini üpjün edip bileris - meniň pikirimçe bu birneme başga mesele Emma gaýdyp gelmegiň ilkinji we esasy şerti ykdysady durnuklylyk. Ykdysady durnuklylyk, gaýdyp gelýän raýatlarymyz üçin daýhan bolsun ýa-da daýhan bolsun, iş ýa-da ykdysady iş üpjün etmek diýmekdir. Sebäbi bu gaýdyp gelmegiň durnuklylygyny yzyna gaýtaryp bermeli Bu maksada ýetmek üçin haýsy gurallary ulandyk? Ilki bilen, ykdysady etraplara giren etraplarymyzyň hersiniň ykdysady ýöriteleşdirilişini açmaga synanyşdyk: biri Kalbajar, biri Laçin, beýlekisi Jabraýil we beýlekisi Agdam. Netijede, görşüňiz ýaly iki sany senagat seýilgähi döredildi. Agdamda döredilen senagat seýilgähi, şol sebitiň senagat potensialyny ösdürmäge üns berýändigimizi görkezýär. "Araz jülgesi ykdysady zolagy" senagat seýilgähi, Zangezur koridorynyň işjeňliginden gelip çykýan has köp ulag, logistika we ykdysady ugurlary öz içine alýar we hyzmat edýär Agdam senagat seýilgähinde ýaşaýjylaryň we eýýäm işleýän kärhanalaryň sanynyň görkezijileriniň garaşyşymyzdan pes däldigini, tersine, has gowudygyny aýdyp bilerin. Häzirki wagtda 31 işewürlik guramasy we Agdam senagat parkynda 5 işewürlik üçin rezidensiýa berilýär. ýagdaýy we olaryň 13-si häzirki wagtda işleýär. "Araz jülgesiniň ykdysady zolagy" senagat seýilgähi barada aýdylanda bolsa, 20 ýaşaýjy we 3 sany ýaşaýjy ýok. Muny näme bilen deňeşdirýäris? Iň gadymy we iň uly seýilgähimiz bolan Sumgaýt senagat seýilgähinden soň, Agdam senagat seýilgähiniň ýaşaýjylaryň sany boýunça eýýäm ikinji orunda durýandygyny deňeşdirýäris Ikinji esasy ugur, döwletimiziň zerur bolan mahaly däl-de, meýilnamalaşdyrylan görnüşde "öňünden ýol açmak" prinsipi bilen hormatly prezidentimiziň ýolbaşçylygynda basyp alyş ýerlerinden infrastruktura üpjün etmegi bilen baglanyşykly. Häzirki wagtda ol ýere baran her bir adam, energiýa üpjünçiliginiň, ýol infrastrukturasynyň, şeýle hem gaýdyp gelýän raýatlarymyz üçin sosial infrastrukturanyň bardygyny görüp biler - bularyň hemmesi uzak möhletleýin maýa goýumlary we hakykatdanam bu manyda uly ykdysady täsir eder Üçünji mesele, bellemek isleýän zadym, magdançylyk pudagy. Bu ugurda sebitlerimiziň uly mümkinçilikleriniň bardygyna ynanýarys. Mysal üçin, Şahbulagda, Dovletyarli hek daşy, Hojalydaky daş ýataklary bilen ýüzbe-ýüz bolup, daş karýerleriniň ulanylmagy başlandy. Şeýle hem, Agdarada basyp alyş wagtynda bikanun işleýän "Demirli" magdan gaýtadan işleýän toplumynda işiň başlandygyny we Zod ýatagy bilen baglanyşykly amallary ýatlamak mümkin. Häzirki wagtda Gubadli we Laçinde hek daş ýataklary ulanylyp başlandy. Öňümizdäki ýyllarda magdançylyk pudagynda mineral öndürmek bilen baglanyşykly çynlakaý taslamalaryň durmuşa geçirilişini göreris Oba hojalygynda, esasanam maldarçylyk we bagbançylyk pudagynda intensiw baglaryň has giňelýändigini görýäris. Yevewlakda eýýäm basyp alyşdan azat edilen sebitlerde ulanan synag agropark modelimizi durmuşa geçirmegi makul bildik Bu meselede, hyzmatlar pudagymyza üns bermeli däldir diýip pikir edýärin. Sebäbi hemmämiziň hemişe ýatlaýan syýahatçylygymyzdan başga-da, azat edilen ýerlere gelenimizde, hakykatdanam täze bir modeli - Hankendi şäherindäki Garabag uniwersitetiniň taslamasyny görýäris. Şeýlelik bilen, şäher-uniwersitet, uniwersitet-şäher modelini durmuşa geçirmek uzak möhletde bize uly ykdysady girdeji getirer Sebäbi bu diňe bir şäheriň galkynyşy däl, ol ýerde talyp we mugallym-professor işgärleriniň emele gelmegi däl, eýsem döredijilik ykdysadyýetiniň hakyky getirilmegi. Garabagda-da, Gündogar Zangezurda-da döredijilik bilen baglanyşykly hemişe güýçli tarapymyzyň bardygyny bellemelidiris Häzirki döwürdäki ykdysady model we çemeleşmeler, esasanam Garabag uniwersitetinde dürli dillerde bilimiň ornaşdyrylmagy we bar bolan ykdysady ekosistema bilen baglanyşygy bu sebitiň ykdysady potensialyny ýokarlandyrmaga uly goşant goşar diýip pikir edýärin Indiki etapda, Uly girdeji barada Ikinji döwlet maksatnamasynyň çäginde, salgyt, gümrük, sosial tölegler we peýdaly baglanyşyklardaky ýeňillikleri göz öňünde tutup, ýeňillik möhletleriniň uzaldylmagyny, täze höweslendiriş mehanizmleriniň girizilmegini, karz çeşmeleriniň we beýleki gurallaryň subsidiýasyny goşmak bilen maliýe çeşmelerine elýeterliligi giňelderis Söhbetdeşlik wagtynda iň köp ulanan sözleriňiziň we sözleriň biri telekeçilikdi. Şonuň üçin soňky soragymyz telekeçilik bilen baglanyşykly. Telekeçiligi ösdürmek üçin döwlet haýsy ädimleri ädýär we netijeleri näme? Bu ugurda nähili kynçylyklar bar we olary nädip çözmek isleýärsiňiz? Meniň üçin telekeçilikde üstünlik gazanmagyň ýa-da şowsuzlygyň esasy çärelerinden biri hususy pudagyň salgyt tölegleri. Näme üçin? Bu birneme adaty däl ýaly bolup biler, hatda telekeçi üçin birneme dostluksyz hem bolup biler, şonuň üçin öz pikirimi düşündirmek isleýärin. Esasy zat, salgyt binýadynyň ykdysady işjeňlikden alynýandygy. Peýdasy, ykdysady işjeňligi ýok bolsa, salgyt ýok. Bu nukdaýnazardan, bizi begendirýän faktor, hususy pudagyň salgyt tölegleri bilen işiň netijeliliginiň arasyndaky göni baglanyşykdyr. Olaryň ösüş depgini we döwlet býudjetine tölegleri telekeçiligiň ösüş depginini gytaklaýyn görkezýär Emma bu nyrhlar we döredilen iş ýerleri telekeçiniň hiç hili problemasynyň ýokdugyny, döwletiň hususy sektory döretmek üçin pul harçlamandygyny aňladýarmy? Telekeçi zerur bolmasa, iş ýerini buýruk, haýyş ýa-da ministriň görkezmesi bilen döretmedi. Şonuň üçin döwlet goldaw gurallaryny kesgitlänimizde diagnostika bilen başlamaga synanyşýarys: telekeçi üçin näme kynçylyk we haýsy meseläni çözmek isleýäris? Sebäbi gural meselä baglylykda üýtgeýär. Şol sebäpli Nakhiwanda, basyp alyşdan azat ýerlerde, senagat seýilgählerinde we oba hojalygynda giň salgyt we gümrük ýeňillikleri bar. Bu, telekeçileriň ýa-da şol geografiki sebitlere gitmegini ýa-da edil şonuň ýaly çärelere gatnaşmagyny isleýändigimizi görkezýär Agny, umuman aýdylanda, kanuny bolýança ykdysadyýetde erbet iş görnüşi ýok. Negativearamaz manyda berjek mysalymy aýdamok, ýöne söwda pudagy bilen senagat pudagy, gurluşyk pudagy bilen senagat pudagynyň arasynda tapawut bar. Sebäbi söwdada, pul dolanyşygynyň gaty gysga wagtyň içinde we senagat pudagynda 7-8 ýyldan soň maýa goýumyňyzy yzyna gaýtaryp bilmek üçin uly we uzak möhletli serişdeleri goýmaly bolarsyňyz. Economyurduň ykdysadyýetine hyzmat edýän işleriň görnüşlerini we uzak möhletde gürleşýän maksatlarymyzy öňe sürmäge synanyşýarys. Şeýle hem, telekeçini şu gün edip bilmek üçin synanyşýarys Arzanladylan karzlar we göterim subsidiýalary maliýe elýeterliligi meselesinden ýüze çykýar - zerurlyk bar öýdýäris, berýäris. Karzlar üçin döwlet kepillik mehanizmini ulanýarys, sebäbi telekeçileriň köpüsinde girew meselesi bar we bu kepilligi banklaryň girewi bolmadyk telekeçilere bolan ynamyny ýokarlandyrmak üçin berýäris. Taslamalaryň we ugurlaryň sanawy maýa goýumlaryny höweslendirmek resminamasynda kesgitlenildi; Şol taslamalara maýa goýsaňyz, bu artykmaçlyklary hödürleýäris. Şeýle hem başlangyç üçin şahadatnama bermegiň aýdyň oňyn netijesi bar Ikinjiden, telekeçiler bilen gepleşik formatynyň diňe bir biziň üçin peýdaly bolman, eýsem örän zerurdygyny belläsim gelýär. Şonuň üçin ministrligimiziň degişli gurluşlary kiçi we orta telekeçilik we umuman telekeçilik syýasaty bilen ýakyndan gyzyklanýar. Uly, halkara maýa goýujynyň we kiçi ýa-da orta telekeçiniň käbir zerurlyklarynyň birmeňzeşdigine garamazdan, käbirleriniň gaty tapawutlydygyny we ýekeje gural bilen örtülip bilinmejekdigini bilmek möhümdir Häzirki kynçylyklary hem aç-açan kabul edýäris. Öň hem belläp geçişim ýaly, maliýe elýeterliligi meselesi bar we käbir ýerlerde we ýagdaýlarda hökümetiň düzgünleşdirmegi talap edilýäninden has kän diýip pikir edýäris. Oftenygy-ýygydan duş gelýän üçünji mesele, birnäçe ugurda döwlet edaralarynyň bazara gatnaşyjy hökmünde çykyş etmegidir. Hususy sektor bilen döwlet kärhanasy bir ugurda işlese, şertleriň deňligini we sagdyn bäsdeşlik gurşawyny üpjün etmek meselesi şu ýerde ýüze çykýar Againene-de sanlara gaýdyp geleliň we şu ýyl näme görýäris? Nebit we gaz däl pudagyň döwlete degişli bolmadyk pudagyna esasy maýa goýumlarynyň şu ýylyň ilkinji dört aýynda 15 göterimden gowrak ýokarlandygyny görýäris. Döwlete degişli däl pudagyň maýa goýumlaryndaky paýy 51,1 göterime çenli ýokarlandy. Munuň manysy näme? Bu, bir tarapdan, hususy kapitalyň döwlet maýa goýumlaryndan has ýokarydygyny, beýleki tarapdan, hususy sektordan goýlan maýa goýumlarynyň geçen ýyl bilen deňeşdirilende 15 göterim ýokarlanandygyny aňladýar, ýa-da perspektiwany görýär, ýa-da şertleri oňat ýa-da ikisem kabul edýär. Thisagny, şu nukdaýnazardan dogry ýoldan gidýäris öýdýäris. Myöne ýene bir gezek belläsim gelýär, meniň pikirim döwlet işgäriniň pikirini görkezýär. Telekeçileriň seslerini eşitmek biziň üçin gaty möhümdir. Bu nukdaýnazardan henizem degişli iş toparlarymyz bar, olar Wise-premýeriň ýolbaşçylygynda işleýärler we biz olaryň işine işjeň gatnaşýarys. Şonuň üçin köp halatlarda telekeçileriň häzirki meselelerini metbugatda beýan etmek bize uly peýdalydyr Jenap ministr, özümiziň we kärdeşlerimiziň adyndan bu söhbetdeşlik üçin sag bolsun aýdýarys we işiňizde üstünlik arzuw edýäris 2026 © AZERTAC. Awtorlyk hukugy goralandyr. Maglumatyň ulanylyşy giperlink bilen görkezilmelidir