Merz-Trump dartgynlygy we Germaniýanyň strategiki üýtgemegi - Dos. Dr. Mustafa Çırakly

Geçen hepde Germaniýanyň kansleri Fridrih Merziň Waşingtondan [1] berk reaksiýa döreden ABŞ-Eýran söweşi baradaky beýany, Trump bilen Europeanewropa liderleriniň arasynda birnäçe wagt bäri dowam edýän dartgynlygy ýene bir gezek gün tertibine getirdi Şeýle-de bolsa, Merziň sözleri (bu kontekstde halk tarapyndan düşündirilýär) ABŞ-nyň Eýran bilen geçirilen gepleşiklerde "kemsidilendigini" we strategiki çykyş meýilnamasynyň ýokdugyny aňladýar, Donald Trumpyň "Merz näme hakda gürleşýändigini bilmeýär" diýen jogaby şahsy polemikadan daşda, Germaniýa üçin has çuňňur we gurluş taýdan arakesmäniň ýüze çykmagy; sebäbi Germaniýanyň ABŞ-a garaşlylyk bilen strategiki özbaşdaklygyň arasynda galan täze howpsuzlyk deňlemesini görkezýär Aslynda, jedeli hakykatdanam güýçlendiren ösüş, ertesi gün Waşingtonyň Amerikanyň Germaniýadaky harby güýçleriniň azaljakdygy baradaky beýanydy Derrew ýadymyzdan çykaralyň: Ikinji jahan urşy gutarandan soň nasist Germaniýasy soýuzdaş güýçlere boýun bolansoň, ABŞ goşuny bu ýurda “basyp alyş güýji” hökmünde girdi we uruşdan soňky tertip-düzgüniň döredilmeginde we Germaniýanyň täzeden gurulmagynda möhüm rol oýnady. Sowuk urşuň başlanmagy bilen Günbatar Germaniýany Sowet howpundan goramak wezipesini öz üstüne alan ABŞ goşuny, 1955-nji ýylda Günbatar Germaniýa NATO-a goşulanda hemişelik goranyş elementine öwrüldi. Bu nukdaýnazardan ABŞ-nyň harby güýçleri Europeewropa berilýän howpsuzlyk zonasynyň anyk subutnamasy hökmünde kabul edildi, şeýle hem möhüm päsgelçilik elementi boldy. Bu nukdaýnazardan Waşingtonyň Germaniýadaky takmynan 36 müň esgeriniň 5 müňüni yzyna almak karary hem simwoliki ähmiýete eýe Beýleki tarapdan, goşun çykarmak kararyndan başga-da, Waşingtonyň Baýden döwründe ýurda ýerleşdirmegi wada beren Tomahawk roketalary baradaky meýilnamalaryny ýatyrandygyny yglan etmegi, orta we uzak aralyga howa goranyş ulgamlarynyň çäginde Europeewropanyň başdan geçirýän defisitini göz öňünde tutup, düýpli strategiki ýitgini aňladýar. [2] Bu surat, şeýle hem Germaniýanyň häzirki strategiki pikirindäki gapma-garşylygy ýüze çykarýar: Merz ýaly nemes karar berýänler we iň soňky Goranmak ministri Boris Pistorius ABŞ-nyň Europeewropadan strategiki yza çekilmegi Europeewropany goranyşy güýçlendirmeli diýip beýan etseler-de, Germaniýa ABŞ-ny Europeanewropa howpsuzlygynyň esasy diregi hökmünde görmegini dowam etdirýär [3] Başga sözler bilen aýdylanda, Germaniýa ABŞ-dan soňky Europeanewropa howpsuzlyk buýrugynyň teoretiki taýdan mümkindigini kabul etse-de, gysga möhletde amaly hakykata öwrülip biler öýdemok; Bu, Berlini özbaşdaklyk gözlemek bilen ABŞ-a garaşlylyk refleksiniň arasynda barha berkleşýär Bu nukdaýnazardan seredilende, Merz administrasiýasynyň Trump administrasiýasy bilen oňuşmaga uly ähmiýet berýändigini aýtmak gerek. Aslynda, bir tarapdan has berk, has geosyýasy we çekinjeň Germaniýa şygary bilen hereket edýän administrasiýa, beýleki tarapdan, Eýran urşy başlanandan soň derrew "Ak tamy halkara hukugy barada leksiýa okamaryn" diýmek bilen re valuesim çalşygyna göz aýlaýar we gymmatlyklaryň diskussiýasyny fonda görkezýär Merziň çemeleşmesi dört esasy argumente esaslanýar: ukrain urşunyň Europeewropa tarapyndan dolandyrylmagy (ýa-da dolandyrylmazlygy), materigiň möhüm harby kuwwatynyň ýetmezçiligi, ABŞ-nyň howpsuzlyk kepillikleriniň geljegine näbellilik we Europeewropanyň köpçülikleýin gowşaklygy Şu ýerden görnüşi ýaly, ozalky Olaf Şolzyň "Zeitenwende" (öwrüm nokady) çemeleşmesiniň netijelerini esasan kabul eden Merz, bu çemeleşmäniň ritorikadan Germaniýanyň howpsuzlyk we goranyş syýasatynyň ilkinji ileri tutulýan ugurlaryna geçmegini üpjün etjek ädimler ätdi Aslynda hökümet tarapyndan ilkinji garaşsyz harby strategiýa resminamasy bolan aprel aýynda yglan edilen giňişleýin paket; Täze başarnyk profiliniň, işgärleriň meýilnamasyny we ätiýaçlyk bölümlerine täze ýaýbaňlandyrmagyň çäginde bu tagallanyň iň anyk mysalydyr. Activeewropada iň güýçli adaty goşuny döretmegi maksat edinýän “Verantwortung für Europaewropa” (Europeewropa üçin jogapkärçilik) ady bilen bu strategiýa, işjeň esgerleriň sanyny 185 müňden 260 müňe we ätiýaçlyk goruny 200 müňe çenli artdyrmak arkaly Russiýany esasy howp hökmünde kesgitleýär we NATO-nyň çäginde bolup biljek hüjüm ssenarilerini aç-açan açýar. [4] Germaniýanyň goranyş syýasatynda bolup geçen bu özgerişlik diňe bir howpsuzlyk aladalary bilen çäklenmän, haýal ösýän ykdysadyýeti janlandyrmak we esasanam goranyş pudagy arkaly ösüş depginini gazanmak üçin ulanylýar. Şeýle hem goşmaly. [5] Againene bir gezek belläliň: bu ädimleriň hemmesiniň maksady gysga we orta möhletde Berliniň ileri tutýan NATO-ny diri saklamak. Başga sözler bilen aýdylanda, iýul aýynda Ankarada geçiriljek NATO sammitinden öň Germaniýanyň täze Europeanewropanyň howpsuzlyk arhitekturasyny däl-de, häzirki bileleşigiň dargamagynyň öňüni aljakdygyny aýdyp bolar Bu nukdaýnazardan we Trump bilen soňky krizisi göz öňünde tutup, Berliniň transatlantik gatnaşyklaryň pese gaçmagynyň öňüni almaga we sammitde Trump bilen haýsydyr bir täzeden başlamagy / barlyşygy gazanmaga synanyşmagyna garaşylýar Aslynda Polşanyň premýer-ministri Donald Tuskyň "soýuzyň dargamagy, iň uly howp daşarky duşmanlar däl-de, içerki çatryklar" baradaky duýduryşy bu takyk aladany görkezýär. [6] Bellemeli zat: Germaniýanyň harby we goranyş senagaty kuwwaty taýdan çalt ösmegi we Europeanewropanyň howpsuzlygy çäginde özi üçin has möhüm rol oýnamagy Fransiýa we Polşa ýaly beýleki Europeanewropa harby “agyr agramly adamlary” tarapyndan ýakyndan gözegçilik edilýär. Bu ýerdäki umumy alada, Germaniýanyň bu maýa goýumlaryny goranyş pudagyny güýçlendirmek we nusgawy manyda "nemes militarizmi" gorkusy däl-de, beýleki Europeanewropaly aktýorlary yzda galdyrmak mümkinçiligi bilen baglanyşykly. Hususan-da, Makronyň fransuz ýadro zontikasynyň Europeewropa ýaýramagyny we bu kontekstde “öňdebaryjy öňüni alyş” meýilnamalaryny täzeden girizmegini okamak bolýar. Başgaça aýdylanda, Pari Paris üçin mesele diňe bir howpsuzlyk däl; Europeanewropanyň howpsuzlyk arhitekturasynda ugruny kim kesgitlär diýen sorag. [7] Donald Tuskyň ýolbaşçylygyndaky Polşada bu surat birneme iki gatly: bir tarapdan, içerki syýasatda wagtal-wagtal ýüze çykýan milletçi reaksiýalar Germaniýanyň barha artýan roly üçin seresaply jemgyýetçilik döredýän hem bolsa, howpsuzlyk we NATO çarçuwasynyň çäginde Berlin bilen ýakyn utgaşdyrmak gözlegi dowam edýär Beýleki Europeanewropa ýurtlarynyň pozisiýalary şuňa meňzeş duýgurlyklara, bar bolan Europeanewropa howpsuzlyk arhitekturasynyň durnuklylygyny saklamak üçin utgaşdyryş tagallalaryna we ileri tutulýan ugurlara esaslanýar Netijede, Germaniýa, zerurlyk hökmünde durmuşa geçiren strategiki özgerişleriň çäginde NATO-ny diri saklamaga synanyşan mahaly, NATO-dan soňky dünýäniň indi mümkinçiligiň çäginde bolandygyny kabul etdi. Soňky krizisiň bu ikinji mümkinçiligi näderejede güýçlendirendigi entek belli bolmasa-da, Germaniýanyň özbaşdaklyk gözlemek bilen garaşlylyk refleksiniň arasynda Germaniýanyň başdan geçirýän kynçylyklaryny ýene bir gezek açandygy aýdyňdyr Bu kynçylyk we oňa goşulýan duýgurlyklar diňe bir Germaniýanyň kyn ýagdaýyny görkezmek bilen çäklenmän, Berlinewropanyň howpsuzlyk arhitekturasynyň geljeginiň Berliniň islegleri we mümkinçilikleri bilen has-da ösjek döwrüni görkezýär. Şol sebäpden, Berliniň geljek döwri nähili dolandyrmagy Europeanewropanyň howpsuzlyk arhitekturasynyň ugruny kesgitlän esasy synaglaryň biri bolmagyny dowam etdirer [1] "Merz ABŞ-ny masgaralady, Eýran konfliktinde strategiýanyň ýokdugyny aýdýar. DW habarlary. 27-nji aprel. https://www.dw.com/en/merz-says-us-humiliated-lacks-strategy-in-iran-conflict/a [2] "Germaniýa bilen Europeewropada ABŞ-nyň goşunynyň yza çekilmeginden has uly Trump meselesi bar". Wall StreetJournal. 2-nji maý [3] "Germaniýanyň Pistorius ABŞ-nyň goşun bölümlerini kemeldýär, Europeewropanyň goranyşyna itergi berýär". Politico. 2-nji maý. Https://www.politico.eu/article/europe-defense-germany-boris-pistorius-us-soldiers/ [4] Gregoire Roos. "Germaniýa ýaraglanýar - ýöne alyp barýarmy? Europeewropada garaşmakda ikirjiňlenýän ägirt güýç". Chatham House. 1-nji maý. Https://www.chathamhouse.org/2026/05/germanany [5] “Germaniýada häzirki wagtda hemmeler goranyş öndürijisi”. Wall StreetJournal. 2025-nji ýylyň 19-njy dekabry. Https://www.wsj.com/world/europe/in-germanany [6] Donald Tusk gyssagly herekete çagyrýar. Garaşsyz. 3-nji maý. Https://www.independent.co.uk/news/world/europe/nato-donald-tusk-us-germanany [7] Germaniýanyň ýaraglanmagy Europeewropanyň güýç balansyny ýokarlandyrýar. Politico. 12-nji noýabr 2025-nji ýyl