Mustafa ERDOĞAN - inurtda näme bolýar?

Theurduň bir ýarym ýyl töweregi esasy syýasy gün tertibiniň resmi taýdan "Terrorçylyksyz Türkiye" diýlip atlandyrylandygy mälimdir. Şeýle-de bolsa, Türkiýäniň Milli mejlisiniň Commissionörite toparynyň hasabaty peýda bolansoň, bu proses takmynan togtadylan ýaly. DEM partiýasynyň 30-njy aprelde eden beýany, meselä şeýle garaýandyklaryny görkezýär Iň gyzykly ýeri, bu ýagdaýa garamazdan, ýagny prosesiň hakykatdanam togtadylandygyna garamazdan, Prezident Erdogan "terrorsyz Türkiýa tarap ýöriş has-da çaltlaşar". 28-nji aprelde eden çykyşynda Erdogan Komissiýanyň hasabatynyň tassyklanmagy bilen has duýgur dolandyrylmaly täze tapgyra ýetilendigini aýtdy we bu proses bilen baglanyşykly "pessimist ssenariýalary" döredýän toparlary "hiç hili betbagtçylyk ýa-da kynçylyksyz" geçmek isleýändigini aýtdy Döwlet we hökümet nukdaýnazaryndan PKIK we kürt syýasy hereketi bu prosesiň, esasanam kesgitli ýaragsyzlanmak baradaky öz üstüne alan borçlaryny ýerine ýetirmedi diýen pikirde. Beýleki bir tarapdan, kürt syýasy hereketi döwletiň özüne degişli kanuny düzgünleri çykarmakdan saklanýar diýip pikir edýär. Meniň pikirimçe, hökümetden boşadylan DEP häkimleriniň, iň bolmanda başlangyç yşarat hökmünde öz işlerine gaýdyp gelmegini üpjün etmegine garaşýarlar. Öcalanyň ýagdaýynyň gowulaşmagy we kürt hereketiniň adyndan bu işe ýolbaşçylyk etmegi bilen baglanyşykly meseleler hem bar ýaly Her niçigem bolsa, AKP-MHP koalisiýasynyň (has takygy, Döwlet) başlanan prosesi "Kürt meselesini çözmek" hökmünde görmeýändigini aýdyp bolar, sebäbi "Terrorsyz Türkiýe" diýip atlandyrýandyklaryna düşünip bolar. Esasan "terrorçylyk heläkçiliginden" dynmak isleýärler. Şol sebäpden, häzirki kararsyzlyk ýeňilip, gaýtadan işlenip başlasa-da, gynansak-da bu prosesden raýatlyk we medeni hukuklar bilen baglanyşykly giňişleýin konstitusiýa özgertme taslamasynyň ýüze çykmagy gaty ähtimal. "Türk döwletiniň" gün tertibinde özüni plýuralizmiň we medeni dürlüligiň talaplaryna uýgunlaşdyrmak we şoňa laýyklykda bitarap we öz içine alyjy (etno-medeni) raýatlyk maksady bar diýip pikir etmeýärin Bu makalada häzirki gün tertibine degişli ýene iki mesele barada gysgaça durup geçmek isleýärin. Olaryň biri, Konstitusiýa kazyýetiniň prezidentiniň kazyýetiň döredilmeginiň ýyl dönümi mynasybetli eden çykyşynyň geňligi barada. Jenap Prezidentiň kazylara we prokurorlara köp dini salgylanmalary we dini maslahatlary öz içine alýan çykyşy diňe bir geň däl, aslynda häzirki Konstitusiýa ters gelýär; Plýuralistik-demokratik jemgyýetiň talaplaryna näderejede laýyk gelýär! Mundan başga-da, Konstitusiýa kazyýetiniň häzirki prezidenti muny ilkinji gezek etmeýär; iki ýyl mundan ozal (2024-nji ýylyň sentýabr aýynda) konstitusiýa kazyýetine şahsy arzanyň kabul edilmeginiň ýyl dönümi mynasybetli geçirilen başga bir ýygnakda çykyş etdi. Jenap Prezidente ýakyn adamlar bar, bu konstitusiýa kazyýetiniň prezidenti üçin, esasanam onuň üçin ýakymly ýagdaý däldigini ýatladar Iň soňky degip geçmek isleýän meseläm, hormatly kärdeşim, TÜBA agzasy Prof. Dr. İzzet Özgençiň garşysyna jenaýat işiniň gozgalmagy barada, Supremeokary Apellyasiýa kazyýetiniň öňki prezidenti Mehmet Akarkany kemsidýändigi üçin 2 ýyl azatlykdan mahrum edilmegini talap etdi. Bu waka, hatda öz hünärleri barada teswir we tankyt edýän alymlar üçinem Türkiýede söz azatlygynyň ýokdugynyň täze subutnamasydyr. Bu ýerde akademiki erkinligiň manysyny düşündirmegiň zerurlygy ýok. Adam hukuklary boýunça Europeanewropa kazyýeti, "akademiki azatlygy" 2014-nji ýylyň 27-nji maýynda (Mustafa Erdogan we beýlekiler Türkiýe hökümine garşy) birnäçe ýyl ozal şuňa meňzeş ýagdaýda eden arzam boýunça kesgitledi: "Akademiki erkinlik diňe bir akademiki ýa-da ylmy gözlegler bilen çäklenmän, alymlaryň gözleg, hünär tejribesi we başarnyklary boýunça öz pikirlerini we pikirlerini erkin beýan etmek azatlygyny öz içine alýar, jedelli ýa-da meşhur bolmasa-da. Bu erkinlik belli bir syýasy ulgamyň çäginde döwlet edaralarynyň işine syn we tankytlary öz içine alyp biler." Netijede, bu üç waka Türkiýedäki häzirki re regimeimiň tebigaty barada berk pikirde bolmak üçin ýeterlik diýip pikir edýärin