Kazyýet karar berdi, ýöne adamlar näme diýdiler? - Yusufusup Kanly ýazdy

CHP krizisinde kanuny kanunylyk bilen syýasy kanunylygyň arasyndaky göreş indi diňe saýlawlarda däl, eýsem meýdançalarda-da öz beýanyny tapdy. Şol gün Ankarada peýda bolan iki dürli CHP suraty, halkyň ep-esli böleginiň kazyýetiň kararyndan başgaça syýasy baha berendigini görkezýär Türk syýasatynda bir partiýanyň içerki meselesi bolmakdan ýüz öwürýän we ýurduň demokratiýa düşünişiniň litmus synagyna öwrülýän käbir krizisler bar. CHP-de bolup geçen we Ankara sebit kazyýetiniň 36-njy raýat palatasynyň 21-nji maýda beren "mutlak güýji" karary bilen başlanan proses, edil şunuň ýaly möhüm nokat. Ilki bilen bu mesele tehniki hukuk jedeli hökmünde hödürlendi. Talap şu: CHP-nyň 2023-nji ýyldaky gurultaýynda prosessual kemçilikler bardy we kazyýet tarapyndan düzedilmelidi. Şeýle-de bolsa, kararyň mazmuny adaty prosessual düzedişlerden has ýokarydy. Kazyýet diňe bir gurultaýyň täzelenmegini islemedi. Iki ýarym ýyl töweregi öň geçirilen gurultaýyň netijesini ýatyryp, partiýanyň ýolbaşçylaryny öňki başlyk Kemal Kılyçdarogluna tabşyrdy Hut şol wagt kanun syýasatyň çägine girdi. Ondan soň bolup geçen wakalar krizisi düýbünden başga bir ölçege çykardy. CHP baş edarasynyň öňündäki dartgynlyk, polisiýanyň gatyşmagy, zynjyrlaryň kesilmegi, burç gazy we rezin oklar, gozgalaň polisiýasynyň partiýa binasyna giren suratlary we Özgür Özeliň Mejlise ýörişi kanuny esasdan syýasy kanuny esaslara geçdi. Indi çekişme diňe "Gurultaýda prosessual ýalňyşlyk boldumy?" Bu soraga düşünip bolmajak zat boldy. Jemgyýetiň aňynda esasy sorag tapawutlanyp başlady: Kazyýet, delegatlar, agzalar ýa-da saýlawçylar Türkiýäniň esasy oppozisiýa partiýasynyň liderini çözýärmi? Karardan öň CHP öňde bardy, ýöne ýokary tizligi çäklidi Kazyýetiň kararynyň syýasy täsirine düşünmek üçin ilki bilen karardan ozal ýagdaýy ýatda saklamaly. 2026-njy ýylyň ýazynda neşir edilen gözlegleriň hemmesi diýen ýaly CHP-ni Türkiýede ilkinji partiýa hökmünde görkezdi. CHP MetroPOLL, SONAR, ORC, ASAL we Türkiye Report ýaly guramalaryň maglumatlarynda 31.5-35,5 göterim aralygynda ýeten bolsa, AK Partiýa gözlegleriň köpüsinde 30-35 göterim aralygyndady. Şeýle-de bolsa, CHP-iň bu tablisa seredip uly böküş edendigi barada netije çykarmak mümkin däldi. Partiýa öňde bardy, ýöne täze tolgunma döredip bilmedi. Electionerli saýlawda ýeňiş gazanan pursat saklanandygyna garamazdan, saýlawçylaryň özüni alyp barşynda täze arakesme bolmady Mundan başga-da, karar berilmedik saýlawçylaryň sany taryhy taýdan ýokarydy. Käbir gözleglerde, dört saýlawçynyň biri we käbir beýleki gözleglerde üç saýlawçynyň biri özlerini haýsydyr bir partiýa ýakyn duýmaýandyklaryny aýtdy. Syýasat entek doly döredilmedi. Oppozisiýanyň öňünde töwekgelçilikler we mümkinçilikler bardy. Kazyýetiň şu pursatda çykaran karary, CHP-iň soňky iki ýylda, birnäçe günüň içinde özbaşdak döredip bilmejek syýasy energiýasyny ýüze çykardy Syýasatda nyşanlar käwagt kanundan has güýçli bolýar Syýasy özüni alyp baryş edebiýatynda ýygy-ýygydan nygtalýan bir hakykat bar: Saýlawçylar köplenç konstitusion argumentlere däl-de, nyşanlara jogap berýärler. Aklawçy kararyň tekstindäki esaslary gözden geçirip biler, akademik prosessual düzgünleri ara alyp maslahatlaşyp biler, ýöne millionlarça saýlawçynyň ýadynda galan zatlar esasan suratlar Bu krizisde näme bolýar. Polisiýanyň binany içerde garşy çykýan esasy oppozisiýa lideri, koridorlarda barrikadalar gurmagy, zynjyrlary kesmegi, ýüzlerçe adamyň Mejlise tarap ýöremegi we Özgür Özeliň ýagyşda TOMA-da halka salam bermegi bilen respublikany esaslandyran partiýanyň baş edarasyna giren suratlary millionlarça saýlawçynyň aňynda güýçli syýasy nyşanlara öwrüldi. Şol sebäpli halk köpçüligi "kongres kanuny" jedelinden daşlaşdy we "demokratik kanunylyk" meselesine ünsi jemledi Areda gözleginde, köpçüligiň 64,2 göteriminiň kazyýetiň kararyny syýasy gatyşma hökmünde kabul etmegi tötänden däldir. Diňe 26.5 göterimi karary kanuny borç hökmünde görýär. Bu nyrhlar kararyň kanuny dogrulygyny däl-de, syýasy kabul ediş derejesini ölçýär. Jemgyýetiň ep-esli bölegi bu gatyşmany içerkilaşdyrmadyk ýaly CHP saýlawçylary hatarlaryny ýapdylar Karardan soň ORC tarapyndan geçirilen gözleg bu ugurda örän ajaýyp netijeleri ýüze çykardy. CHP saýlawçylarynyň 84,3 göterimi ses bermek isleginiň üýtgemejekdigini aýtsa-da, diňe 6,7 göterimi başga bir partiýa ýüz tutup biljekdigini aýtdy. Has möhümi, “Özgür Özel we onuň topary näme etmeli?” CHP saýlawçylarynyň 92,2 göterimi "Partiýada galmaly we söweşmeli" diýen soraga jogap berdi Bir seretseň, bu maglumatlar CHP saýlawçylarynyň bölünişigi islemeýändigini görkezýär. Alsoöne başga bir habary hem öz içine alýar. Saýlawçylar partiýanyň meseläni öz demokratik mehanizmleri bilen çözmegini we kongrese gitmek bilen kanunylyk jedelini bes etmegini isleýärler. Häzirki wagtda agzybirlige çagyrýan bu köplük, krizisiň uzalmagy bilen dürli wariantlara seredip biler Şol gün Ankarada iki dürli CHP ýüze çykdy Şenbe güni Ankarada bolup geçen wakalar, köçelerdäki gözleglerde görlen tendensiýalary görkezdi. Şol gün, bir şäherde, bir syýasy hereketiň iki dürli lideri iki dürli mähellä ýüzlendi. Bir gapdalynda CHP baş edarasynyň öňünde Kemal Kılyçdaroğlu bardy. Beýleki tarapdan Özgür Özel Güvenparkda ýygnananlara ýüzlenip, Atytkabire gitdi Syýasy taýdan möhüm zat haýsy tarapyň has köp adam ýygnamagy däl. Möhüm zat, CHP taryhynda ilkinji gezek bir günde, bir şäherde, şol bir syýasy hereketiň adyndan, kanunylyk talaplary bilen iki dürli lideriň ýüze çykmagydyr. Bu şekil, gözlegleriň görkezişi ýaly kanuny kanunylyk bilen syýasy kanunylygyň bölünmeginiň anyk görnüşi. Bir tarapdan kazyýetiň karary bilen bellenen başlyk bardy. Beýleki tarapdan, delegatlar tarapyndan saýlanan, ýöne kazyýet karary bilen işinden aýrylan başlyk bar Anıtkabir ýörişi näme üçin beýle möhümdi? Günüň iň güýçli nyşany, belki-de CHP taryhyna girjek bir nyşan, şübhesiz Özgür Özeliň Güvenparkdan Anıtkabire ýörişi boldy. Syýasy synçylaryň umumy baha bermegine görä, on müňlerçe adamyň gatnaşan ýörişi diňe soňky ýyllarda däl, eýsem Anıtkabiriň taryhynda-da iň köp adamly syýasy saparlaryň biri hökmünde hasaba alyndy. Ankaranyň merkezinde başlanan we birnäçe kilometre çenli dowam eden ýörişde emele gelen adamlaryň suw joşmagy CHP-de partiýa binalarynyň we kazyýet zalynyň daşynda we gönüden-göni halk köpçüliginiň öňünde kanuny jedelleşdi CHP üçin Anıtkabir adaty bir syýahat nokady däl. Bu diňe bir respublikany esaslandyryjy Mustafa Kemal Atatürkiň baky dynç alýan ýeri däl, eýsem partiýanyň taryhy ýadynyň, ideologiki kökleriniň we kanuny esaslarynyň simwoliki merkezidir. Şol sebäpli Özeliň tarapdarlaryny çykyşyny tamamlandan soň Anıtkabire ýörişe çagyrmagy ýönekeý ýadygärlik sapary bolmakdan başga-da syýasy many berdi. Bir tarapdan, kazyýetiň karary bilen işe gaýdyp gelen başlygyň partiýa merkezinde öz tarapdarlaryna ýüzlenýän sagatlarynda, beýleki tarapdan, CHP esaslandyryjysynyň huzuryna tarap ýörän on müňlerçe adam, kanuny jedelleriň esaslaryny görkezýän CHP saýlawçylarynyň köpüsi üçin gaty güýçli keşbe öwrüldi Esasanam soňky kazyýet çärelerini, partiýanyň binasynyň öňündäki polisiýa ýazgylaryny we liderlik çekişmelerini göz öňünde tutup, Atytkabir ýörişi diňe Özgür Özel üçin garşylyk däl-de, eýsem saýlanan islegiň we partiýa bazasynyň goldawynyň simwoliki güýji boldy Ol bu habary şahsy çykyşynda aç-açan berdi. "Biz bellenen CHP däl. Biz saýlanan CHP" diýende, hakykatdanam çekişmäni şahsy bäsdeşlikden wekilçilik we kanuny esaslara geçirjek boldy. Soň bolsa, krizisi CHP-de liderlik söweşinden has giň çarçuwa geçirdi: "Bu meseläniň CHP-nyň içerki meselesi bolmagyny isleýärin. Bu mesele Özgür Özel bilen Kemal Kılyçdarooglunyň arasynda däl. Bu mesele Rejep Taýyp Erdogan bilen milletiň meselesi." Özel gurultaý çagyrdy. "Respublikan halk partiýasynda hasaba alyş şahadatnamasyz lider bolup bilmez. Derrew kongres geçirilmeli. Iki million CHP agzasy lideriň kimdigini çözmeli". Soňra ajaýyp syýasy wada berdi: "85% -den az ses alsam, başlyklyk etmerin" Bu sözler Özeliň syýasy strategiýasynyň düýp manysyny açdy. Kazyýetiň kararyna garşy kazyýet däl-de, saýlaw gutusyny teklip edýärdi. Ol kanuny kanunylyk jedellerine syýasy kanunylyk argumenti bilen jogap berýärdi Kılyçdaroglunyň goragy: Mesele ygtyýar däl-de, ahlak Kemal Kılıçdaroğlu kanunylygyň düýbünden başga bir binýadyny döretmäge synanyşdy. Onuň sözlerine görä, bu mesele şahsy bäsdeşlik ýa-da wezipe ugrundaky göreş däl-de, gurultaýyň kanunylygydy. Ol öz çykyşyna ýolbaşçylyk etdi: "Bu mesele diňe kimiň başlyk boljakdygy bilen baglanyşykly däl. Syýasatyň ahlak ýa-da pul bilen emele geljekdigi meselesi." berdi Kılyçdaroğlu 38-nji Kongresiň diňe CHP üçin däl, eýsem türk syýasaty üçinem öwrülişik nokadydygyny öňe sürdi. Ol, "Syýasy partiýanyň içerki demokratiýasy ýaralanan bolsa, ýurduň demokratiýasy hem ýaralanar" -diýip, partiýany içerki bäsdeşlikden daşlaşdyrmaga synanyşdy. Oňa iň berk jogap partiýanyň içindäki käbir aktýorlara berildi. "Ata-babalarymyz tarapyndan bize ynanylan partiýany kim kazyýete getirdi? Şahsy üstünlik arzuwy bilen kim hereket etdi? Men jogapkärçilige çekerin" Şeýle-de bolsa, çykyşyň iň täsir galdyryjy tarapy FETO-a ünsi çekdi. Kılyçdaroğlu: "FETO agentleriniň arkamyzdan gizlenýänlerini wagtynda tapyp bilmedigiňiz üçin sizden ötünç soraýaryn" we käbir adamlaryň atlaryny aýtmazdan daşarky çeşmelerden goldaw gözleýändigini aýtdy. Bu sözler ara alyp maslahatlaşmagyň gerimini giňeltdi we krizisi diňe kongresden ýa-da ýolbaşçylyk göreşinden wepalylyk, dönüklik we syýasy aralaşmak baradaky jedele öwürdi Mansur avawaşyň habary näme üçin möhüm? Günüň möhüm aktýorlaryndan biri Ankara şäher häkimliginiň häkimi Mansur avawaşdy. Özeliň tarapyny tutan avawaş, CHP-iň kongrese tiz gitmelidigini aç-açan aýtdy. "CHP kongrese gysga wagtda gitmeli" sözleri partiýanyň giň böleginiň umumy pikirini görkezýärdi Awawaşyň has täsirli sözleri: "Adamlaryň umydyny pese gaçyrjak däl-de, syýasaty taşlardym". Bu beýannama diňe bir liderlik jedeli barada däl, eýsem CHP saýlawçylarynyň soňky iki ýylda toplan güýç garaşyşlary barada duýduryş boldy. Sebäbi häzirki wagtda CHP-de hakyky töwekgelçilik diňe bir bölünişik däl, eýsem saýlawçylaryň umydyny ýitirmekdir Jemgyýetçilik kazyýeti ilkinji karary berdi Elbetde, bu hekaýanyň soňy entek ýazylmandyr. Kazyýetler karar bermegi dowam etdirerler. Syýasy göreş dowam eder. Täze gözlegler dürli netijeleri ýüze çykaryp biler. Şeýle-de bolsa, häzirki wagtda bar bolan maglumatlar we Ankarada ýüze çykýan şekiller şol bir ýere jemlenýär Doly ýatyrmak karary, Kemal Kılyçdaroglunyň kanuny pozisiýasyny güýçlendirip biler. Şeýle-de bolsa, syýasy kanunylyk taýdan birmeňzeş netije bermeýän ýaly. Munuň tersine, jemgyýetçilik pikir soralyşyklary we meýdançalardaky suratlar Özgür Özeliň CHP saýlawçylarynyň öňünde kanunylygyny güýçlendirdi Şenbe güni Ankarada peýda bolan surat hem muny görkezdi. Bir lider partiýa binasyna, beýlekisi mähellä eýe boldy. Bir lideriň elinde kazyýet karary bardy, beýlekisiniň arkasynda müňlerçe adam ýöriş etdi. Taryhy taýdan, bu iki elementiň türk syýasatynda uzak wagtlap biri-birinden aýry bolmagy mümkin däldi Şol sebäpden, CHP krizisiniň geljegini kesgitlän esasy sorag indi kazyýetleriň näme diýjek bolman, kongresiň haçan ýygnanjakdygyny we saýlawçylaryň kanunylygyna düşünmegi has gowy görjekdigini aýtdy. Kazyýet Kemal Kılyçdarogluny bellän bolmagy mümkin. Şeýle-de bolsa, şu günki güne çenli saýlawçylaryň ep-esli bölegi Özgür Özeli CHP-nyň lideri hökmünde görmegini dowam etdirýär