Rafael Huseýnow ölümiň bosagasyndan gaýdyp geliň diýip ýazýar

Her kim diýen ýaly bu goşgynyň azyndan birnäçe aýatyny ýatdan bilýär. Bu goşgy diňe kitaplaryndan okalman, köplenç hemmeler eşidýärdi. Geçen asyrda ençeme gezek we iň owadan seslerde eşidilendigi we her gün ýene-de eşidilmegi ähtimal bolansoň, bu aýdym köpden bäri tutuş halka degişli az sanly saýlama ugurlaryň hataryna goşuldy Munuň sebäbi diňe bir goşgynyň gözelligi däl, eýsem esasy sebäbi goşgynyň mylaýym saz bilen utgaşmagy, Azerbaýjanyň iň ýakymly sesini we sesini gözlemek dogry däl. Heartürekde ýatan goşgulary gaty köp, gaýta-gaýta aýdylýar we aýdylýar, ýöne beýle şöhrat we meşhurlyk ýokdy. Esasy sebäpleriň ilkinjisi, goşgynyň salgysynyň watanymyzdygy we watan atmosferasynyň şol goşgy we aýdym-sazyň täsiri sebäpli gutulgysyz özüne çekiji ýer bolmagydyr. Watana bagyşlanan goşgularyň sanyny sanap bolmajak bolsa-da, bu aýdymyň meşhurlygy iň ýokary sazlaşyk derejesinde üç amatly we ýakymly şertleriň gabat gelmegidir - birinjiden, aýdylýan aýdymyň Azerbaýjan bolmagy, ikinjiden, sözleriň ýönekeý gözelligi, üçünjiden, aýdymyň özüne çekijiligi, dördünjisi, bu daglary öpýän deňsiz-taýsyz aýdym Jafar Jabbarli "Olkam" sözlerini ýazdy. Watana bagyşlanan goşgularyň iň ýokarsynda duran baýdak goşgulary. 1919-njy ýyl bu goşgy bilen başlandy. Ol bu goşgynyň takyk senesini görkezdi: 1919-njy ýylyň 1-nji ýanwary. Şeýle-de bolsa, bu goşgy 19 gün soň - 20-nji ýanwarda "Azerbaýjan" gazetinde çap edildi. Goşgy bäş setirdi, ýöne bu goşgy respublikan gutarandan soň romantika öwrülensoň, bäş bentden ikisi Sowet döwründe gaýtadan çap edilip bilinmezdi. Şol setirler Jafar Jabbarliniň erkinlik we garaşsyzlyga bolan söýgüsiniň beýanydy. Elbetde, Sowet hökümetinde bar bolan Azerbaýjanyň hakyky erkinligini gören syýasatçynyň nukdaýnazaryndan ýurduň garaşsyzlyk döwrüni ýatda saklaýan setirler gadagan pikirleriň göterijisi bolupdy we köp derejede duşmanyň ýagdaýynda bolupdy, bellemeli däl, Sowet döwründe neşir edilip bilinmezdi Aslynda, Jafar Jabbarliniň "Söýgüli ýurdum" goşgusy soňraky baýdak goşgularyna we beýleki garaşsyzlyk goşgularyna başlangyç hökmünde garalmalydyr. Garaşsyzlyk şahyry Jafar Jabbarli watan goşgularyna bu goşgy bilen sözbaşy ýazan ýaly: Garga aýaklarynda deňizde oýnaýar Parlaýan ýagly ýurtlarda Taryhy taýdan Hazar deňziniň birnäçe ady bardy, oňa Hazar, Hazar hem diýilýärdi, ýöne köne ady Raven deňzi, Raven deňzi Taryhyň altyn ýapraklarynda Myurdumda ýakymly sözler bar Aranar daglarynda ot joşýar Oňa ybadat etmek üçin elleşdi Sowetleriň gözüniň alnynda gürleýjini duşmana öwürýän setirlerden başga, bu setirler 1920-nji ýylyň aprelinden soňam "howpsuz" Countryurdumyň erkin ýaşaýan wagty bardy Bu ýollarda meniň ýurdumyň yzlary bar Jafar Jabbarli, respublikanyň döredilmeginden ozal hem öz ýurdunyň erkin döwrüniň bardygyny we gadymy döwürde garaşsyz Azerbaýjan döwletiniň bardygyny aýdýan şu setirler bilen, garaşsyzlyk we azatlyk taryhynda öz ýurdunyň goşandyny we aýrylmaz yzlaryny tassyklady, ýagny bu goşgynyň ýazylan döwründe, "Azerbaýjan" öz garaşsyzlygynda ýaşapdy. düýnden ýylgyrdy Gyzlar ýüpek perde geýýärler Countriesurtlary erkin görmek isleýärler Sowet senzura enjamy we gizlin pikirli neşirýatçy, redaktor, redaktor we dürli gözegçiler sözlerden söz çykarmak, ýazyjynyň hiç haçan pikir etmedik goşgularyna anti-sowet manysyny goşmak ussatlarydy, galan manysy şeýle açyk beýan edilýän setirler bolup biler Bu sözler respublikan döwründe başgaça manyda, Sowet döwründe düýbünden başga manyda ýaňlandy. Respublikan döwründe bu setirler yglan edilen garaşsyzlygyň kanuny hukugymyzdygyny, garaşsyzlyga barýan uzak we şöhratly ýolumyzyň bu erkin günleriň esasynda durýandygyny we döwletlilik däplerimiziň taryhyň sahypalarynda ýazylandygyny yglan etmek hökmünde kabul edildi. Respublikan döwrüň üstünden gülenler atyldy, türmede çüýrük ýa-da Sibire sürgün edildi Indi Jafar Jabbarli hemmeler üçin Meşhur "Olkam" goşgusynyň bäşinji bölümi, köplere mälim däl şu setirler bilen tamamlandy: Elleri bu ýerleri gowy görýär Diňe gözlerimiz bar, meniň ýurdum Başga bir söz bilen aýdylanda, ähli halklar we ýurtlar Azerbaýjany gowy görýän hem bolsa - meniň ýurdum, diňe biziň, bu ýurduň halky, biziň ýurdumyzyň gözi bilen görýän zady Jafaryň 20 ýaşyndaka ýazan bu goşgusynyň sazyny 1928-nji ýylda 19 ýaşly Asaf Zeynalli düzüpdir we belki-de diňe bir syýasatyň çarçuwasy sebäpli däl-de, eýsem aýdym-saz üçin has amatlydygy sebäpli, Jafaryň özi bize mälim bolan aýatlaryň we setirleriň sanyny saklapdyr Aýdymyň aýdylmagy birneme soň - 1931-nji ýylda bolup geçdi. Bu Azerbaýjanyň ilkinji romanydy we "Olkam" Italiýada okuwyny gutarandan soň watanyna gaýdyp gelen Bulbuly döretmekde ilkinji ädim boldy, Europeanewropanyň wokal mekdebiniň endiklerini Azerbaýjan aýdym-saz mekdebini döretmäge başlady "Myurdum" romany döredilende olaryň üçüsi henizem bile boldular. 1931-nji ýylda bir romantika dörär, 1932-nji ýylda Asafyň ömri 23, 1934-nji ýylyň soňky gijesinde Jafaryň ömri 35 ýaşynda tamamlanar. Bulbul Jafar bilen Asafyň hem ençeme ýyl bäri okaýan romantikasynyň her sesi bilen janlanar we ölmez-ýitmez ýaşap biler 1980-nji ýyllaryň ahyrynda, respublikan bilen baglanyşykly arhiwler henizem ýapylanda, Azerbaýjan Halk Respublikasy döwründe mejlisimiz bolan Mejlis-i Mabusanyň mejlisleriniň ýazgylaryna göz aýlamak maňa bagt boldy. Birnäçe ýyldan soň, şol resminamalaryň "gizlinlik" möhri belli bir derejede aýrylar, aýry-aýry gözlegçiler bu ýazgylar bilen tanyşmaga mümkinçilik alarlar we birnäçe ýyldan soň - 1990-njy ýyllaryň başynda olaryň hemmesi çap ediler we giň okyjy köpçüligine ýeter Şeýle-de bolsa, 1980-nji ýyllaryň ahyrynda Mejlis-i Mabusanyň aýry-aýry ýygnaklarynyň gidişi baradaky hasabatlary okanymda haýran galdym. Meni haýran galdyran zat, deputatlaryň çykyşlary, olaryň hemmesi diýen ýaly, gaty erkin we stil taýdan erkin, akylly we manyly. Olaryň hemmesi Watana bolan söýgüden we Azerbaýjanyň has gowy geljegini gurmak isleginden doly adamlardy. Olaryň arasynda jedeller bar Dürli dünýägaraýyşlary, garaýyşlary we syýasy çemeleşmeleri bolan adamlar ol ýerde duşuşdylar - gürleýärler, gürleýärler, pozisiýalar çaknyşýar. Käbirleriniň rus dilinde bilim alandyklary ýa-da käbirleriniň edebi dili özleşdirmek babatynda başarnyklarynyň azdygy belli bolansoň, iki esse geň galdym, ýöne bu mejlisde pikirlerini sagdyn, takyk görnüşde, owadan azerbaýjanda gowy saýlanan sözler bilen beýan etdiler Emma hasabatdaky gepleşikleriň hemmesiniň şeýle owadan bolmagynyň syry näme? Biraz wagt geçensoň, bu soraga jogap tapdym: Jafar Jabbarli bu makalalaryň hemmesini ýazan esasy stenograflardan biri. Resmi taýdan Azerbaýjanyň mejlisinde - Mejlis-i Mabusan stenograf we terjimeçi bolup işledi. Beýleki stenograf oňa buýsanýar - Seýid Huseýn! Rasul Reza, stenograflaryň öz ýazgy usullarynyň bardygyny aýtdy. Käbir gysgaltmalar, alamatlar, gysgaltmalar bilen käbir sözleri ýazýarlar. Şeýle-de bolsa, ýygnaklardan soň çykyşlary aýratyn tertipleşdirýärler Jafar Jabbarli ýygnakdan soň her gezek oturýardy we gijäniň ýarynda tertipleşdirýärdi - elbetde, öz arassalygy bilen, pikirlerini ýoýman, sözlemleri azerbaýjan diliniň düzgünleri taýdan has bilimli we has dogry edýärdi. Ertesi gün resmi resminamalar hasaplanýan bu ýazgylar Mejlis-i Mabusandan "Azerbaýjan" gazetine geçirildi we neşir edilen tekstlerden görnüşi ýaly, gazetiň talaplaryna laýyklykda bu ýazgylary parlament hasabaty hökmünde çap etdiler Jafar Jabbarli we Seýid Huseýn bu işde şeýle bir ökde boldular we belli bir manyda olary çalşyp bolmajak derejede geňeş hökümeti gelenden soň hem ikisini bir maksat bilen ulandylar - düýn Mejlis-i Mabusanda stenograf bolup işlediler, indi bolsa Merkezi Executiveerine ýetiriji komitetde şol bir wezipäni eýeledi Resmi taýdan deputat hasaplansa-da, Pari Parisde uzak möhletli işde oturan başlyk Alimardan beý Topçubaşowyň ýerine Mejlis-i Mabusan, şol bir wagtyň özünde Tbiliside Garaşsyzlyk Jarnamamyzy yglan eden Hasan beý Agaýew tarapyndan dolandyryldy Şeýle hem respublikan döwrüniň söýgüli surat ýadygärligi bar. Hasan Beý Agaýew ortada, ýanynda Mejlis-i Mabusanyň işgärleri bar. Deputatlar däl, işgärler. Bu Jafar Jabbarliniň bir nusgasy hem bar 1920-nji ýylyň apreline çenli we Sowet Soýuzy dargansoň, ýakymly ýat, gymmatly resminama, bolşewikleriň respublikanyň ýykylmagyndan soň gelmegi, Sowet içalylarynyň öňünde aç-açan resminama ýaly gorkunçdy. Şol sebäplere görä, şol taryh bilen gymmatly suraty ilkinji gezek diňe dikeldilen garaşsyzlyk döwründe, 1996-njy ýylda "Rafibeylilar" kitabynda neşir edip bildik Sowet döwleti we Adatdan daşary ýagdaý komissiýasy - "Çeka", Içeri işler komissarlygy - "enKeVeDe", Döwlet howpsuzlyk ministrligi - "MQB", Döwlet howpsuzlyk komiteti - "KeQe" repressiýalaryň pidalaryna öwrüldi we repressiýalaryň pidalaryna öwrülenleriň köpüsi aklandy. Soňra syýasat üýtgänsoň, soňky demine çenli respublikanlara garşy çözüp bolmajak duşman pozisiýasyny terk etmedi we ahyrsoňy atlaryny "gara sanawyna" goýdy. saklandy, Sowet Soýuzynyň bu adamlara ýetiren "halk duşmanynyň" töhmet we ikiýüzli tegmili diňe "erbet imperiýa" diýlip atlandyrylýan SSSR ýykylansoň aýryldy Şonuň üçin muny ençeme gezek gaýtalamaly, sebäbi duşmanyň hataryna goşulanlara Sowet Soýuzynyň rehimsizligini we aşa ar alýandygyny bilýäris, Jafar Jabbarli hökman ýok edilenleriň biri. Jafaryň respublikany gönüden-göni baglanyşdyrýandygyny görkezýän köp sanly subutnamalardan başga-da, garaşsyzlygymyz agdarylmak howpy bilen ýüzbe-ýüz bolanda, ýaş ýazyjy oňa biperwaý galmady, pikirlerini aç-açan yglan etdi we poeziýa öwrülen pikirler gazetde peýda boldy. Elbetde, Merkezi komitetdäkilar we olara duýgudaşlyk edenler bu goşgyny bilýärdiler. Bu aç-açan sebäpleriň hemmesi sebäpli täze hökümetiň duşmanlarynyň arasynda Jafar Jabbarliniň ady ähtimal däl, ýöne gutulgysyzdy Bu henizem nirede - garaşsyzlygymyz ýykylmazdan ozal birnäçe işjeň dostlary bilen gizlin gurama döretdiler. Islendik gizlin birleşigiň Sowet leksikasynda - rewolýusiýa garşy guramada howply ady bardy. Sowetleriň ynkylapçylyga garşy gizlin guramalara bolan çemeleşmesi, ululygyna ýa-da kiçidigine garamazdan, birmeňzeşdi: olar duşman we ýok edilmeli Agny, bularyň hemmesi Jafar Jabbarliniň täze hökümet tarapyndan derrew aýrylmagy üçin ýeterlikdi. Bularyň hemmesinde Jafar Jabbarli 1934-nji ýyla çenli diri galan bolsa, bu Hudaýyň aýratyn merhemetidir. Jafaryň edenleriniň ondan birini eden we bu barada pikir edenleriň hemmesini ýok etdiler, eger Jafar 1934-nji ýyla çenli bu zatlar bilen diri galan bolsa, bu gudraty bilmeýän sebäplerimiz bilen Hudaýyň halkymyza merhemeti hökmünde kabul etmelidiris Foratdan çykmajak kino aktýorymyz Mammad Aliliniň sözleri ýadymda. Ol Jafar Jabbarliniň ýakyn dostydy we men bu hakda ýatlamalaryny birnäçe gezek ýazypdym. Şol döwürde 1980-nji ýyllar ýaňy başlandy we köp hakykatlara diňe metbugatda çap edilmegi däl, eýsem dostlaryň arasynda ara alnyp maslahatlaşylmagy hem maslahat berilmedi. Şeýle meseleler hakda gürleşenlerinde, adatça pyşyrdaşýardylar, ýakymsyz sowet pikirlerini iň ynamdar we ynamdar adamlar bilen paýlaşýardylar. Indiki ýygnaklarymyzyň birinde Mämmet Alili 1932, 1933 we 1934-nji ýyllarda Jafar Jabbarliniň yzarlamalarynyň jikme-jikliklerini agzap geçdi.Jafargilde nahar iýendigimiz hakda bir hekaýa aýdýar, soň ýerimizden turup, işimizden soň kino ofisine gitdik. Gen ýolda Gen-den gelýän bir adamy görüp, Jafar serhoş adam ýaly titräp başlady. Men geň galdym, Jafaryň näme üçin beýle edýändigine haýran. Ol adam bize gelip salam berdi. Jafar gürläp başlady, ýöne şeýle gürledi, ýagny lezzetli we dili dabanyna ýapyşan adam ýaly gürledi. Ol adam gülkünç ýagdaýda Jafara seredip: "againene içdiňmi?" Elini silkip "Eh" diýdi-de, gitdi Mammad Alili, ol adam bizden aýrylanda, Jafar Jafara gaýdyp geldi Näme üçin beýle edýärsiň diýip soradym. Ol: "Bilmeýärsiň, ol şeýtanyň biridir. Agzymyzdan bir söz aýdar, isleýşi ýaly ýazar, bäşisini üstüne goýar, gerek ýerlere äkider we habar berer. Öýümiz eýýäm çilim çekdi, näme üçin goşmaça bahana bermeli?" Jafar: "Diwarymyz tüsse" diýdi. Mutamadi yzarlanýandygyny bilýärdi we gözegçilik astynda saklanýar Öňki döwlet, şol ýyllaryň tanymal adamlarynyň durmuşyny gözledim Howpsuzlyk komitetiniň arhiwinde ýüzlerçe jenaýat işine göz aýladym we subutnamalar esasynda gelen esasy netijelerimiň biri, Sowet hökümetiniň 1920-nji ýyllaryň we 1930-njy ýyllaryň başynda Azerbaýjanda başlanan basyşlaryny dowam etdirmegidir. Emma 1936-njy ýyla çenli elimizde degmedik köp intellektual bardy. Respublikanyň partiýasynda we döwlet ýolbaşçylarynda, hatda NKVD-de-de, erkin pikirlenýän, zerur bolanda belli bir eglişik edip bilýän, halkyň birine mätäçdigine düşünýän we olary goramagyň mümkindigini hasaplaýan we kimdir birini halas etmek synanyşyklary hem belli. Şeýle-de bolsa, 1936-njy ýyldan bäri indiki ýyl amala aşyryljak aýylganç syýasy repressiýalara çynlakaý taýýarlyklar başlandy. Tizara, ýazyjylar, şahyrlar we alymlar köne kommunistleri we tanymal döwlet işgärlerini gözden geçirip başladylar we hatda jeza bermäge hukugy bolanlary hem käýinip başladylar. 1937-nji ýyla çenli Ahmet Jawad, Ahmet Kowdat-Pepinow) we başga-da köp şahsyýet tussag edildi we boşadyldy, ýöne NKVD türmesine barýan ýol bir gezek geçip bilmedi. Jawid we Seýid Huseýn ýaly köp adamy zyňdylar, olar döwrüň içalyçylyk standartlary tarapyndan öňden tutulmalydy, emma henizem erkin gezýärler. Şol bir wagtyň özünde, ştatyň içinde rehimsiz arassalamalar dowam edýär. Şol sebäpden, bu prosesiň logikasy Jafar Jabbarliniň 37 ýaşyna ýeten bolsa, bu päsgelçiligi ýeňip bilmejekdigini, ýok ediljek indiki boljakdygyny aýdyň aýdýar. Beýlekilerden tapawutlylykda, Jafar hakda geň galmak, "duşmançylygynyň" subutnamasyny gözlemek zerurlygy ýokdy - kim Jafary paş eden bolsa, täze gurama we bolşewikler bilen asla gabat gelmeýän dünýägaraýşyny açýan ýazgylary neşir edildi we gazet-magazinesurnallarda çap edildi. Goşmaça şaýatlaryň beýany ýa-da şaýat gözlemek zerurlygy ýokdy - ähli zerur zatlary döretdi. Şol subutnamalaryň biri 1920-nji ýylyň 1-nji aprelidir. 27-nji aprel - Mejlis-i Mabusanda pajygaly sagatlar, Jafaryň her gün işe gidýän binasy we Azerbaýjan mejlisiniň soňky gynançly sessiýasy entek köp gün. Muhammet Amin Rasulzadehiň pikiriçe, bu ýygnak hakykatdanam ýas güni boldy, bu "öz janyna kast etmek güni" - meýletin bolşewiklere häkimiýeti tabşyrdylar. Bu diňe bir häkimiýetiň tabşyrylmagy däl, eýsem garaşsyzlygyň ýykylmagy, erkinligiň ýitirilmegi, respublikanyň ýolunyň ahyrynda uly bir nokadyň ýerleşdirilmegi we respublikan bilen baglanyşykly ähli adamlaryň ykbaly geljekde gaty kyn synaglara sezewar edilerdi 1920-nji ýylyň mart aýynda 21 ýaşynda ýazan bu goşgusynda Jafar ýaşyndan has akylly, ýaşuly ýaly pikir edýär, ynjalyksyz wakalardan respublikanyň we garaşsyzlygyň ykbalyna baglydygyny duýýar, şeýle bir uly hyjuw we söýgi bolan milli döwlet çökmek howpyndadyr Jafar respublikasy hakda, durmuşy howp astynda durýan we "Gultuluş" magazineurnalynda çap eden bu goşgusyna "ashaşamak" diýip at berdi. Garaşsyzlyk onuň durmuşynyň manysyny aňladýardy. Goşgynyň pelsepesi, azatlyk ýitirilse, respublikan söndürilse, ondan soň ýaşamagyň näme manysy bar? Näme üçin ýaşamaly? Ölmezligiň manysy näme? Näme üçin bu dört taraply jeza bilen baglanyşykly? Garaşsyzlyk entek geçmedi, garaşsyzlygyň resmi taýdan ýitmegine bir aý galdy. Şeýle-de bolsa, umytsyz ahyry ilkibaşdan görýär, milletiň döşünde dag döredjek bu agyry üçin başyndan ýanýar: Näme üçin ezilýärsiň, gaharlanýarsyň, süýrenýärsiň? Näme üçin sebäpsiz durmuşda sabyr etmeli Liesalançylyga öwrülen bu wagşy ýüzlerde näme boldy Bu gök gözlerdäki hyýaly ýylgyryşlar näme? Daş-töweregindäkileri gördi. Olaryň arasynda dönük we kimiň garaşsyzlyga garşydygyna gowy düşünýärdi. Şonuň üçinem respublikanyň soňuny we garaşsyzlygyň soňuny getiren bu gyzarýan ýüzlere we ikiýüzli gözlere ýigrenç bilen seretdi: Bu kölegeli, doldurylan, ýalan gülki näme? Bu zäherlenen sözlerde näme bar? Bu ýasda umyt indi ýok boldy Kosmos fantaziýasyndan ýene ýylgyrýar Bir tarapdan, umydyň ýokdugy bilen ýaraşýar, beýleki tarapdan bolsa, uzakda henizem umytsyz alamatyň bardygyny aýdyp, bu gynançly pursatda janlanana meňzeýär - şonuň üçin halas bolmak henizem mümkindir Hasan Beý Agaýew Anwar Paşa iberen hatynda-da şol bir tolgunmany bildirdi. Şeýle hem, umyt ölýär, gyzyllar içerde we daşarda ýaragly eller bilen, bu suw joşmasynyň öňünde durup bolmajak ýaly tolgunýar. emma dönükler, watançylar, wepalylar we ölmäge taýyn adamlar bar bolsa-da, olaryň güýjüne bil baglasak, akylly hereket etsek, agzybirlik bar bolsa, Anwar Paşa ruslar bilen oýnamasa, respublikany halas edip bolar Şol gije - 27-nji aprel Bartholomewiň häzirki taryhymyzyň gijesidir. Mejlis-i Mabusanyň soňky ýygnagynyň ýazgysy saklanýar we şol ýazgyda ýazgylaryň tekstlerine laýyk gelmeýän bir söz bar. Adatça, stenografiýada gürleýjileriň dillerinden çykan sözleri ýazýarlar, kimiň näme edýändigini, şol pursatda nähili duýgulary başdan geçirýändiklerini beýan etmeýärler. Emma bu seýrek ýazgyda seýrek sözlem bar. Bu Azerbaýjanyň matasy. 23 aý bäri başdan geçiren garaşsyzlygymyz ýitýär, biz respublikany tabşyrýarys Bu sözlemdäki sözlem henizem adamyň titremesini döredýär we bokurdagy gahar bilen ýanýar. Transazgyda "Şafi beý Rüstambaýew aglaýar" diýilýär. Ol aglamalydy. Ol näme etmeli? Milletiň we ýurduň aglaýan güni boldy Stenograf Jafar diňe bir eşiden zatlaryny däl, eýsem seýrek taryhy günde gören zatlaryny hem ýazga geçirdi we şol bir işi ýerine ýetirýän başga biriniň resmi tekste goşmak hakda pikir etmejek zadyny etdi Öňki Milli Howpsuzlyk Ministrliginiň soragnama teswirnamalaryna we şol günüň gönüden-göni gatnaşyjylarynyň ýatlamalaryna esaslanyp, Jabbariş Asif Rustamli 1920-nji ýylyň 27-nji aprelinde Mejlis-i Mabusanyň soňky tabşyryş ýygnagyndan soň bir topar ýaş ýigit - Abdul Wahab Mammadzade, Mirza Bala Mammadzade, Mammad Sadiq Guluzade bolup işledi. Mahammadhasan Baharli) Jafar Jabbarliniň öýüne ýygnandy we kasam kabul etdi we Muhammet Amin Rasulzadeniň teklibi bilen başlyk wezipesine Mirza Bala Mahammadzade, baş sekretar hökmünde Jafar Jabbarli saýlandy Jafar Jabbarli "ykbaldan başga ýol ýok" diýip ýazmakdan başga-da, aprel aýynyň başynda, "umyt entek ölmedi" diýen ynamy bardy. Şonuň üçin bu gizlin ýygnak aslynda umydyň ölmejekdigini tassyklady. Güýçlerini ýuwaş-ýuwaşdan birleşdirmek we garaşsyzlygyň dolanmagy we respublikany dikeltmek ugrundaky göreşe gatnaşmak üçin ýygnandylar Wagt geçer, bularyň hemmesi elleriniň arkasy ýaly ýörite hyzmatlara mälim bolar. Aýry-aýry adamlary tussag ederler, gürleşerler, urarlar we gynaýarlar we köpüsi näme bolandygyny - kim bilen, nirede oturandygyny we kimiň durandygyny, haýsy sözleri, haýsy hereketleri edendigini we aýdyp berjekdigini boýun alarlar. Şeýle hem, Jafar Jabbarli hakda gürrüň bererler we bularyň hemmesi resminama we subutnama hökmünde resmileşdiriler Käwagt agzy gyzgyn adamlar häzirki rahatlykda oturmagy we taryhy ýeke-ýekeden düzetmegi halaýarlar, Jafar Jabbarliniň Sowet ýyllarynda Sowet-sosialistik temalarda eser ýazandygyny tankytlaýarlar. Käbirleri muny Jafaryň syýasata bolan garaýşy, defisit diýip hasaplaýarlar. Elbetde ýok. Ilki bilen, Jafar gün we wagt talap edilýän mowzuklar bilen birlikde taryhy eserler ýazdy we elmydama subtekst gatlagyny hem göz öňünde tutýardy. Jafar Jabbarliniň durmuş ýoly we ähli pikirleniş usuly özüniň garaşsyz, watançy, milletçi bolandygyny aç-açan görkezýär, soňky demine çenli şol ynamda galypdy we şol kyn döwürde özüni goramak üçin islendik ädim ätmäge hukugy bardy Indi biraz pikirlenip göreliň, Jafar Jabbarli şol adamkärçiliksiz döwürdäki syýasy repressiýalaryň pidalarynyň birine öwrüldi. Şeýle adamlara biperwaý garalýardy - näme bolsa-da, özlerini ýok etdiler - hatlar, golýazmalar, gutarnykly eserler, doly däl ýazgylar - ýygnalyp, alyp, ýok edildi. Has aýylganç - atlary kitaplardan we depderlerden pozuldy, eger okuw kitaplarynda bolsa, ol ýerden aýryldy; eserleri sahnada bolan bolsa, olardan aýryldy, kitaplary paýlanan ýa-da satylan bolsa, birin-birin ýygnadylar ýa-da adamlar şol kitaplary öýde saklamakdan gorkýarlar öýdýän, magazinesurnallarda we gazetlerde çap edilse, makalalaryny kesdiler, atlaryny ýitirdiler, suratlaryny garaladylar ... Gysgaça aýdylanda, olary ýatdan çykarmak islediler. Jafar Jabbarliniň 37 ýaşynda ýaşaýandygyny we 37 ýaşyna ýetendigini göz öňüne getireliň. 37-nji ýylda-da oňa şeýle betbagtçylyk geldi. Hemme zat giderdi. Häzirki wagtda bar bolan Jafar Jabbarliniň mirasyndan, aklanandan soň bir zat aýan bolar - diňe bir wagtlar neşir edilen eserler. Galan zatlar hakda bilmezdik - hemmesi ýok bolardy. Bu pikir, iň bolmanda irki ölümi bilen küfür ýaly bolup görünse-de, Hudaý Jafar Jabbarliniň golýazmalaryny we ýadygärliklerini gorap saklady Meseläniň başga bir tarapy bar: 1930, 40-50-nji ýyllarda Jafar Jabbarliniň eserleri sahnalaşdyryldy, kitaplary neşir edildi we hekaýalary okaldy. Jafar Jabbarli diri. Syýasy repressiýalaryň pidasy bolan bolsa, Jafar Jabbarli sahna çykmazdy. 1960-njy ýyllarda ulalan we Jawidi, Muşfikini, Ahmed Jawady okamadyk nesiller ... Jafary-da tanamazdylar. Täzelikçi Jafaryň ýeri beýleki döwürdeşleriniňkiden tapawutlandy. Iň bärkisi, onuň syýasy repressiýalaryň pidasy däldigi we eserleriniň döwrüň syýasy talaplary nukdaýnazaryndan ýüze çykarylyp bilinjek bölekleri saklandy, ömrüni dowam etdirdi we Jafar Jabbarli bilen aragatnaşygymyz kesilmedi Emma olar ony tussag etdiler. Sowet döwründe tussag edilmegi barada hiç zat ýazylmady. Jafaryň ömürlik dosty Sona Jabbarliniň 1969-njy ýylda neşir edilen "Seni kim unudar" atly ýatlamalar kitaby şol wagt höwes bilen okaldy - bu biziň halkymyzyň kitaplara we okamaga endik eden döwri. Hanym Sona öz kitabynda şeýle diýýär: "1922-nji ýylda Jafar ikimiz durmuş gurduk ... Durmuş guranymyzdan birnäçe aý soň, Jafar keselledi we gysga wagtlap keselhanada galmaly boldum. Bejergi üçin baranymda ýanymda bir topar gül aldym. Galyberse-de, Jafar gülleri gowy görýärdi Aslynda Jafar hiç wagt keselhana ýerleşdirilmedi. 1923-nji ýylyň 17-nji iýunynda gije Merkezi komitetiň adamlary Jafaryň öýüni döküp, alyp gitdiler. Döwür we syýasat üýtgemedik bolsa, Sowet Soýuzy we beýik ideologiýasy ömrüni hiç hili päsgelçiliksiz dowam etdiren bolsa, halkymyz Jafaryň tussag edilendigini bilmezdi we Sona Hanumyň ýatlamasy söhbetdeşligiň hassahanadan başlandygyna ynandyrmagy dowam etdirerdi Sona hanym Merkezi türmede saklanýan Jafara gül alypdy. Garyp adam bu türmäniň hakykatdanam wada berendigine-de düşünmedi. Hatda Merkezi komitetiň özi hem özüni alyp barşynda birneme ýumşakdy. Passyllar geçdigiçe zalymlyk artar, diňe bir tussaglar bilen duşuşmaga we habarlaşmaga rugsat berilmän, eýsem iýmitlenmek hem gadagan ediler Jafarsa paýhasly adamdy, syýasata-da girdi we bu Hananyň şol Hanaslardan däldigini bilýärdi, hatda bu ýerden öýüne gaýdyp barmajakdygyna-da ynanýardy. Muny Sona getiren jogaby bolan goşgusynda-da ýazypdyr we ebedi aýralykdan we ölümden dem alypdyr: Düýnki gülki, ertirki hazançin oýnaýar Düýnki adam ertir toprak Bu ilkinji ýaz paslynyň ýapragy Iň soňky ýadygärlik bolmagyna ýol bermäň! Durmuşyň bäş garaňky gün bolandygy düşnüklidir Mensiz gülme we aglama, ýüregim seniňki Bedenim ýer bolsa, janym seniňki Absenceokluk söýgimiz üçin gabyr bolsun Bu goşgynyň her aýaty bilen garyndaşlaryna-da duşmadyk bolmagymyz mümkin, hiç zada taýyn däl diýip habar iberdi Azerbaýjanyň poeziýa hazynasy hem baý, hem owadan. Bu poeziýa deňzinde zyndanda we türme burçlarynda döredilen birneme gynandyryjy, birneme gynandyryjy we birneme garşy çykýan goşgular bar. Falaki Şirwaniniň we Khagani Şirwaniniň “Türme” meşhur bolansoň, Fazlullah Naimi we Imadaddin Nasimi tarapyndan ýazylan täsirli türme goşgulary bar. Şahyry geçip bolmaýan haýatyň aňyrsynda, türmeleriň çyglylygynda, aýaklary we gollary bilen zynjyrlanan dürli zyndanda saklap bolýar. Şeýle-de bolsa, näçe eziji bolsaňyzam, güýjüňiz näçe köp bolsa-da, şahyryň ýeňilmezek ruhuny öldürip bilmersiňiz. Iň umytsyz ýaly görünýän garaňkylykda-da yşygy öçmez, elinde ruçka bar bolsa, ýüregini deşen, pikirlerini titreýän zatlary hökman ýazar, kagyz ýüzüne geçirer, erkinlige geçirer, hatda ruçkasy we kagyzy bolmasa-da, ylhamlary ýitirilmez, şol bir aýat bilen ýatda galar gulçulyk, bu aýatlar türmeden halas bolar. dodaklary uçar. "Iskanderiň şahy, şahy bar" ýa-da "Aýyň şaýatlygy" hekaýasyndaky ýaly, ýalňyz adamyň çöldäki guýy bilen aýdan sözleri ýitip gitmez we ölýän adamyň soňky umydy ýaly gijäniň garaňkylygynda gark bolmaz, bir gün gamyşa öwrüler we adamlara hakykaty aýdar we Aý şaýatlyk eder we ar almagyna kömek eder Azerbaýjanyň türme edebiýaty syýasy poeziýamyzyň diýseň özüne çekiji gatlagy, gatlaklary ikisi duýgularyň bulaşyklygyny we taryhyň köp syrlaryny göterýär Jafar Jabbarli Sowet döwründe azerbaýjan türme edebiýatynyň ilkinji aýdyň mysalyny döretdi. Bir gapdala gidip, "ilkinji aýdyň mysal" ýazýaryn, sebäbi Jafardan ozal CK tussaghanasynda bolan her kim ýazyp bilerdi, aýan edilse, şol treýlere ileri tutulýan hukuk berler. Jafar Jabbarýanyň ilkinji türme goşgusynyň takyk senesi belli. Sona bagyş eden goşgusynyň şol seriýa degişlidigi jedelsiz. Şeýle-de bolsa, bu söhbetdeşlikden öň - 1923-nji ýylyň 17-nji iýunynda, türmede oturan 19-njy kamerada aýratyn gül goşgusy ýazdy. 18-nji iýunda senesini goýan "Gülleýän we solýan güller" gülüniň özi, şahadan çykaryldy we dar otagyň sowuk howasyna zyňyldy, şol wagt ýüreginiň isleýşi ýaly açylmagyna we şöhle saçmagyna mümkinçilik bermedik gül, ölümi gaş bilen gözüň arasynda bolan gül: Men gülüpdim, açmazdan ozal maňa zyýan berdiler Greenaşyl bolanda ýapraklarymy el-aýak berdiler Az salymdan gurap, ýere düşdüm Bu tebigatyň aýrylmaz aýlawy Bülbül ýaly otda gezmek isleýärin Ertir şemal öwüsýän mahaly gül ýaly bagtly bolardym Zalym ykbal, ýaş durmuşym erbet ýagdaýa düşdi Gara türme erkin gijäniň mekany boldy Leumşak şemal janymy ezdi we uklamaga mejbur etdi Brightagty güne umytlarym demirgazyk ýaly sowuk boldy Friendshli dostlar we adamlar meniň barlygymy ýatdan çykardylar Dogry, "her bir söýgüliň bäş günlük aýlawy bar" Jafar Jabbarli öň tussag edilipdi. Şol ýyl 1923, 1922, 1921 Gepleşiklerden janyny respublikanlardan halas eden we emigrasiýa gaçybatalga berenleriň käbirleriniň atlary oňa mälimdi we "geňeş rewolýusiýasy" diýip gygyrýan we "gan-gan" diýýän bu täze hökümetiň özüne nähili seredjekdigini göz öňüne getirip bilmedi. Ol bary-ýogy 24 ýaşyndady, ýöne umytsyzdy, ykbalyň özüne beren bäş güni eýýäm gutardy diýip pikir etdi