Ali Abasowyň "lossitginiň we gaýdyp gelmegiň estetikasy. Kamal Abdullanyň" Gülçohra we esger "pýesasy esasynda neşir edildi

Filosofiki, ýarym we medeni ýadyň çäginde edebiýatyň seljermesi häzirki Azerbaýjanyň gumanitar pikirinde aýratyn ähmiýete eýe. Bu ugurda geçirilen gözlegleriň arasynda professor Ali Abasowyň ýakynda çap edilen "lossitginiň we gaýdyp gelmegiň estetikasy. Kamal Abdullanyň" Gülçohra we esger "pýesasy esasynda çap edilen kitaby ünsi özüne çekýär. Authorazyjy eserde Kamal Abdullanyň dramaturgiki şahyranalaryny diňe bir çeper tekst derejesinde däl-de, eýsem milli ýadyň, metafiziki pikirlenmäniň, postkolonial aňyň we arhetipal pikirlenmegiň çylşyrymly estetiki modeli hökmünde seljerýär. Kitapda "Gülçore we esger" pýesasynyň içki semantik gatlaklary, dymmagyň dramaturgiýasy, ses hadysasy, gaýdyp gelmek pikiri we köpçülikleýin ýadyň çeper üýtgemegi häzirki zaman ylmy we teoretiki çemeleşmeleriň çäginde öwrenilýär Eseriň "Sözbaşynyň ýerine" bölüminde bellenip geçilişi ýaly, kitap nusgawy ylmy monografiýanyň çäginden çykýar we awtoryň şahsy pikirleniş traýektoriýasyny, estetiki görüş ulgamyny we filosofiki-intellektual çemeleşmesini açýar. Professor Ali Abasow diňe bir gözlegçi däl; tekstiň içki energiýasyny, sesini we dymmagyny eşidýän terjimeçi hökmünde çykyş edýär. Şunuň bilen baglylykda, kitabyň esasy artykmaçlyklaryndan biri onuň köp dersli bolmagydyr Authorazyjy Kamal Abdullanyň "Gülçohra we esger" pýesasyny diňe bir dramaturgiki tekst hökmünde däl-de, eýsem milli ýadyň çeper nusgasy, wagtyň metafizikasy we azerbaýjan halkynyň aň-düşünjesi hökmünde görkezýär. Kitapda postkolonial drama, arhetipleriň durkunyň täzelenmegi, metafiziki tekst düşünjesi, dymmak hadysasy, söýgi we gaýdyp geliş estetikasy ýaly düşünjeler bir konseptual ulgamyň içinde seljerilýär. Authorazyjy "Gülçohra we Asgar" -yň diňe bir söýgi hekaýasy däldigini görkezýär; bu ýerde wagt, ýat, ses, milli ykbal we adam metafiziki ýalňyzlygy çylşyrymly arabaglanyşyk ulgamynda görkezilýär Kitabyň "Başlangyç" bölüminde awtor, akademiki saz drama teatrynda spektaklyň ýerine ýetirilişi baradaky täsirlerine esaslanyp, spektaklyň gurluş şahyrana ünsüni özüne çekýär. Kamal Abdyllanyň şahyranalarynyň daşarky wakalaryň köplüginden däl-de, eýsem kiçijik bir görnüşdäki uly manylaryň jemlenmeginden dörändigi bellendi. Bu ýerde esasy estetiki mehanizm hökmünde "kiçi tekst - uly many" ýörelgesi görkezilýär Ali Abasow pýesadaky minimalizmi estetiki gowşaklyk däl-de, tersine, çuňňur filosofiki dykyzlygyň görkezijisi hökmünde baha berýär. Onuň pikiriçe, hatda kiçijik gepleşik, gysga dymyşlyk, doly däl sözlem uly taryhy we metafiziki ýük göterip biler. Bu çemeleşme häzirki zaman germenewiki derňew usullary bilen rezonanslaşýar Awtoryň esasy üns berýän meseleleriniň biri spektakldaky "ses" hadysasydyr. Kitapda sesiň diňe Kamal Abdulla dramaturgiýasynda akustiki element däldigini nygtaýar; taryhy ýady, milli ykbaly we milli ruhy aňlatmagyň serişdesine öwrülýär. Käwagt bir milletiň tutuş taryhyny birnäçe setirde we birnäçe intonasiýa içinde gizläp bolýar. Bu pikir eseriň ýarym gatlagyna has çuňňur düşünmäge mümkinçilik berýär Kitabyň möhüm teoretiki ugurlaryndan biri "metafiziki tekst" düşünjesidir. Ali Abasow Kamal Abdullanyň dramaturgiýasyny metafiziki tekst hökmünde häsiýetlendirýär we görünýän sýu plotetden has çuň gatlaklarynyň bardygyny görkezýär. Awtoryň pikiriçe, göze görünmeýän energiýalar, içki sesler we taryhy ýadyň yzlary "Gülçohra we esger" pýesasyndaky wakalardan has köp işleýär. Bu ýerde, gahrymanlar diňe bir aýratyn gahrymanlar bolman, eýsem köpçülikleýin ýadyň simwoliki göterijileridir. Şu nukdaýnazardan seredilende, Gülçohranyň we Asgaryň gahrymanlary diňe bir gahrymanlar bolman, eýsem azerbaýjan halkynyň söýgi, aýralyk, wepalylyk we gaýdyp gelmek baradaky köpçülikleýin pikirlerini beýan edýän arhetipal modellere öwrülýär Ali Abasow öz kitabynda "Gülçohra we esger" pýesasyny post-kolonial kontekstde seljerýär. Authorazyjy, azerbaýjan halkynyň taryhy şikesleri, repressiýalar, bölünişikler we milli ýadyň problemalary eseriň çuň gatlaklarynda öz beýanyny tapýar diýip hasaplaýar. Şu nukdaýnazardan seredeniňde, oýun diňe bir estetiki waka däl, eýsem taryhy aňyň çeper taýdan täzeden gurulmagydyr. Milli ýadyň dargamagy, adamyň öz sesinden daşlaşmagy we wagt bilen gatnaşyklaryň bozulmagy häzirki zaman adamyň esasy ekzistensial meselelerinden biridir Ali Abasowyň derňewiniň möhüm aýratynlyklaryndan biri, filosofiki terminologiýany edebi tekstiň ruhuna laýyklykda ulanmakdyr. Awtor agyr teoretiki gurluşlary döretmegiň ýerine eseriň içki energiýasyny şahyrana-filosofiki dil arkaly açmaga synanyşýar Kitapda Kemalyň aýratyn ähmiýeti bar Abdulla dramasy milli taryh bilen häzirki zaman adamynyň arasynda köpri roluny ýerine ýetirýär. Bu ýerde geçmiş diňe bir nostalgiýa öwrülmeýär; häzirki döwrüň ahlak we estetiki meseleleriniň açary hökmünde hödürlenýär Awtoryň pikiriçe, ajaýyp sungat eseriniň esasy aýratynlygy onuň göwrümi däl-de, döredýän pikir çuňlugydyr. Şol sebäpli "Gülçohra we esger" pýesasyndaky gysga gepleşikler, pauzalar we sahna dymyşlyklary tutuş pelsepe ulgamynyň elementlerine öwrülýär. Bu ýerde Ali Abasow aýdym-saz estetikasy bilen dramaturgiýanyň arasynda meňzeşlik döredýär. Käwagt, aýdym-saz arakesmesiniň uly emosional dartgynlylygy döredýän ýaly, dymmagyň Kamal Abdulla dramaturgiýasynda-da şol bir wezipäni ýerine ýetirýändigini belleýär. Bu çemeleşme eseri diňe bir filologiki nukdaýnazardan däl, eýsem estetiki we ýarym nukdaýnazardan hem seljermäge mümkinçilik berýär Eseriň ajaýyp aýratynlyklaryndan biri onuň dili we stili. Ali Abasow akademiki ylmy stili dowam etdirip, tekste ýokary şahyrana dinamika berip bildi. Onuň dili gury teoretiki düşündirişlerden uzak. Authorazyjy kitaby akademiki diňleýjiler we umumy okyjylar üçin gyzykly edýän çeper-estetiki derejede pelsepe düşünjelerini hödürleýär Kitabyň esasy güýçli taraplaryndan biri, onuň köp dersli bolmagydyr. Bu ýerde pelsepe, estetika, dramaturgiýa, ýarymotika, medeni gözlegler we psihanalitiki çemeleşmeler bir düşündiriş ulgamynda birleşdirildi. Ali Abasow beýik edebiýatyň diňe wakalary suratlandyrmaýandygyny görkezýär; halkyň taryhy ýadyny, ruhy şikeslerini we metafiziki gözleglerini beýan edýär. "Gülçohra we esger" pýesasynyň derňewine esaslanyp, awtor häzirki Azerbaýjan dramasynyň täze estetiki mümkinçiliklerini açmagy başarýar Netijede, "ossitginiň we gaýdyp gelmegiň estetikasy" kitaby diňe bir belli bir dramaturgiki tekstiň düşündirişi bolman, eýsem azerbaýjan gumanitar pikiriniň filosofiki-estetiki ösüşini görkezýän möhüm ylmy işdir. Bu kitaby häzirki Azerbaýjan dramasynyň çuňňur ruhy gatlaklaryna düşünmek nukdaýnazaryndan möhüm teoretiki çeşmeleriň biri hasaplamak bolar Professor Ali Abasowyň "lossitginiň we gaýdyp gelmegiň estetikasy" atly monografiýasynyň Kamal Abdullanyň "Gülçohra we esger" pýesasyna esaslanyp "Fýuzat" neşirýatynda çap edilendigini bellemelidiris. Kitap rus dilinden terjime edildi we Zeynal Mammadli tarapyndan ylmy taýdan redaktirlendi. Neşir häzirki Azerbaýjanyň gumanitar pikiriniň häzirki ugurlary bilen gyzyklanýan filologlar, filosoflar, teatr alymlary, kulturologlar we estetiki gözlegçiler üçin möhüm ylmy çeşmeleriň biri hökmünde tapawutlanýar