Levent Kutaý ýazdy: “Sowet deňligi” -den Kiprdäki “Boş federasiýa”?

Soňky ýyllarda Kipr meselesi barada iň möhüm çekişmeleriň biri, Tufan Erhürman saýlanandan soň Kipr meselesiniň nirede alynjakdygy Ersin Tataryň iki döwletli çözgüt modeli yzda galan ýaly Emma Ersin Tataryň Türkiýe bilen özygtyýarly deňlige we halkara statusyna bolan islegi öňde başga bir prosese gapy açýan ýaly BMG-nyň Baş sekretary Guterresiň barha anyk netijeleri, Erhürmanyň 4 punktly islegi we Türkiýäniň çeýe diplomatik garaýşy täze syýasy keşbi we başga bir soragy döredýär: Özbaşdak deňlige bolan isleg has gowşak federasiýa modeline gapy açýarmy? Köp ýyl bäri Kipr gepleşikleri ikitaraplaýyn, iki jemgyýetçilik federasiýasynyň esasynda geçirildi Şeýle-de bolsa, “Crans Montana” -nyň çökmegi we taraplaryň arasyndaky ynamyň mundan beýläk-de pese gaçmagy nusgawy federasiýa modeliniň mümkinçiligini çynlakaý sorag astyna aldy Hususan-da, Kipr türk tarapy, öňki gepleşiklerde syýasy deňlige ýeterlik derejede jogap berilmeýändigini öňe sürüp, özygtyýarly deňlik tezisini görkezdi Bu çemeleşmäniň ajaýyp tarapy, diňe ykrar etmek haýyşy bilen çäklenmedi Esasy mesele, karar bermek mehanizmlerinde iki tarapyň esaslandyryjy erkiniň deň derejede kabul edilmegi we hiç bir tarapyň beýlekisine tabyn bolmazlygydyr Bu pursatda erkin federasiýa diskussiýalary ýüze çykýar Boş federasiýa, merkezi hökümetiň ygtyýarlyklarynyň ep-esli azalýan we dörediji döwletleriň giň güýçler bilen üpjün edilen gurluşyny aňladýar Şeýle modelde, taraplar içerki dolandyryşda esasan özbaşdak hereket etseler-de, daşary syýasatda, Europeanewropa Bileleşiginiň gatnaşyklarynda ýa-da käbir umumy ugurlarda bilelikde hereket edýärler Bu gurluş federasiýa bilen konfederasiýanyň arasyndaky aralyk formula hökmünde görülýär Aslynda, bu pikir Birleşen Milletler Guramasynyň töwereklerinde-de, soňky ýyllarda diplomatik lobbilerde-de aýdylýan "döredijilikli çözgütleri" gözlemegiň merkezinde durýar Gresiýanyň tarapy halkara derejesinde ykrar edilen ýeke-täk döwlet statusyndan ýüz öwürmek islemese-de, türk tarapy köne federasiýa düşünjesine dolanmak islemeýär Bu iki pozisiýanyň arasynda köpri guruljak bolsa, merkezi gurluşyň gowşaşmagy we esaslandyryjy partiýalaryň ygtyýarlyklary ýokarlandyryljak model arkaly boljakdygy has köp ara alnyp maslahatlaşylýar Elbetde, muňa çynlakaý päsgelçilikler bar Kipr Gresiýasynyň syýasy ulgamynyň ep-esli bölegi boş federasiýanyň wagtyň geçmegi bilen iki döwlete öwrülmeginden alada galýar Kipr türk tarapy, Erhürmanyň 4 punktly ýörelgesi bilen çözgüdi görkezýär we geljegi üpjün etmek isleýär BMG we halkara jemgyýetçiliginiň agdyklyk etjek geljek döwürde Kiprdäki esasy jedel "federasiýa ýa-da iki döwletmi?" däl-de, "Iki tarapyň syýasy deňligini we howpsuzlyk aladalaryny bir wagtda kanagatlandyryp biljek täze hyzmatdaşlyk modeli mümkinmi?" soragyň töwereginde şekillendirilip bilner