Latifah Orujyň "Gizlin ýörişler" romanyndaky adam, jemgyýet, wagt we ahlak, ruhy sapaklar

Filologiýa ylymlarynyň doktory, professor, Gyrgyz Respublikasynyň mugallymy Latifah Orujyň "Gizlin ýörişler" romanynyň K.Akmatowyň we N.Abitowyň gyrgyz diline terjimesi okyjylaryň arasynda uly gyzyklanma döretdi we Azerbaýjanyň dogan halky bilen edebi we medeni gatnaşyklaryň çäginde ruhy köpri hökmünde aýratyn ähmiýete eýe boldy. Eserde adam ykbaly, aýallaryň jemgyýetdäki orny, ahlak, jemgyýetçilik adalaty ýaly meseleler görkezilýär. Romanyň baş gahrymany Leýlanyň durmuş ýoly we ýedi uýanyň ykbaly beýan edilýär; Simpleönekeý maşgalada doglan we önüp-ösen gyzlar, zähmetsöýerligi we güýçli erkleri sebäpli ýokary bilim alarlar, dürli ugurlarda işleýärler we durmuş ugrundaky göreşler çeper keşpler arkaly hakyky durmuş esasynda hödürlenýär Sevenedi gyzyň ykbaly arkaly awtor möhüm sosial pikiri öňe sürýär: adamyň geljegi diňe doglan gurşawy bilen çäklenmeýär; bilim, iş, güýçli erk we ahlak berkligi arkaly adam ykbalyny üýtgedip biler. Bu romanyň esasy sosial-filosofiki ýollary. Authorazyjy aýallaryň jemgyýetdäki ornuna täzeçe çemeleşmäge çagyrýar. Adaty pikirde, gyz çaganyň mümkinçilikleri diňe maşgala durmuşy bilen çäklenýär, romanda gyzlar bilimli, hünärmen, garaşsyz akyldar we jemgyýetçilik durmuşyna işjeň gatnaşýanlar hökmünde görkezilýär. Şu nukdaýnazardan seredeniňde, aýalyň sosial tema hökmünde kemala gelmegi eserdäki esasy pikirleriň biri hasaplanýar. Writerazyjy bu zenany ejiz we goraga mätäç däl-de, tersine, adalat ugrunda göreşip biljek bilimli, tutanýerli, ahlak taýdan güýçli adam hökmünde suratlandyrdy Eserdäki gahrymanlaryň psihologiki dünýäsi durmuş synaglaryna bolan garaýyşlary arkaly ýüze çykýar. Häsiýet psihologiýasyny öwrenýän alym N. Lewitow "häsiýetiň zähmet işjeňliginde, jemgyýetçilik gatnaşyklarynda, esasanam durmuş dawalarynda we göreşlerde emele gelýändigini we terbiýelenýändigini" belleýär. Belli bir taryhy şertlerde adamda emele gelen häsiýet aýratynlyklary wagtyň geçmegi bilen doly ýetişýär we şol adamyň aýratyn hiline öwrülýär. Käbir sosial şertleriň we daşarky täsirleriň netijesinde emele gelen häsiýet aýratynlyklary has doly bolýar, adamyň içki dünýäsini has aýdyň we aç-açan açýar Sevenedi uýanyň ykbaly diňe bir daşarky wakalaryň yzygiderliligi däl, eýsem adamyň içki ösüşiniň, özüni tanamagynyň, bir maksada tarap öňe gitmeginiň we psihologiki kämillik ýoludyr. Gahrymanlaryň psihologiki güýji, kynçylyklardan gaçmaýandyklary, tersine, olary ýeňip geçmäge, maksatly durmuş gurmaga, jemgyýetde öz ornuny tapmaga we halka tüýs ýürekden hyzmat etmäge synanyşýar. Şeýle şekilleriň üsti bilen awtor adamyň içki potensialy barada çuňňur pikirleri beýan edýär. Adam daşarky şertlere doly boýun egmeýär; islegi, bilimi, ynanjy we ahlak ýagdaýy arkaly durmuş ugruny üýtgedip biler Leýlanyň häsiýeti psihologiki taýdan ösen we adwokat hökmünde dürli adam ykballary, dawa-jenjeller, adalatsyzlyklar, kanun we ahlak saýlamalary bilen hemişe ýüzbe-ýüz bolýar. Şeýle hünär emosional durnuklylygy, analitiki pikirlenmegi, içki sabyrlylygy we ahlak berkligini talap edýär Mysal üçin, Leýlanyň aklawçysynyň baş gahrymany, ogly Rufatyň zehinli küştçi hökmünde ykbaly bilen baglanyşykly wakalar eseriň mazmunyny çuňlaşdyrýar. Romanyň iň çuňňur simwoliki gatlaklaryndan biri, adam ykbalyny küşt oýny bilen deňeşdirmekdir. Bu deňeşdirme eseriň adyndan mazmun gurluşyna çenli şahyrana baglanyşykdyr. Küşt diňe bir oýun däl. Ol aýdyň we bilgeşleýin pikirlenmegiň, geljekki strategiýanyň, öňdengörüjiligiň we jogapkärçiligiň nusgasydyr. Her hereketiň netijesi bar; bir ýalňyş ädim mundan beýläkki mümkinçilikleri çäklendirýär. Takyk we akylly hereket ýeňişe ýol açýar. Ynsan durmuşy şeýle: her bir karar, her ädim, her bir saýlaw geljege täsir edýär. Rufatyň küşt ýaryşlaryndaky wakalar bu filosofiki pikiri çeper derejede açýar. Rufat üçin küşt diňe bir sport ýaryşy däl, eýsem durmuşyň dürli taraplaryna düşünýän mekdepdir. Küşt arkaly sabyr etmegi, garşydaşyna düşünmegi, ýeňlişi kabul etmegi, ýeňşi gazanmagy we iň esasysy durmuşda dogry ýoly tapmagy we halka tüýs ýürekden hyzmat etmegi öwrenýär Adam ykbalyny küşt bilen deňeşdirmekde birnäçe möhüm filosofiki gatlak bar. Birinjiden, küştdäki her bir eseriň öz orny we mümkinçiligi bar. Durmuşda her bir adamyň öz ykbaly, ukyby, ýagdaýy we jogapkärçiligi bar. Emma şekiliň güýji diňe bir özi däl, eýsem umumy oýunda dogry ýerleşdirilmegi. Şonuň üçin adamyň üstünligi şahsy ukyplaryň we sosial şertleriň bitewiligine baglydyr. Ikinjiden, küşt bilen ylgamak köplenç ýeňlişe getirýär. Durmuşda oýlanyşyksyz karar adamy kyn ýagdaýa salýar. Küşt romanda adam ykbalynyň simwoliki nusgasy hökmünde ulanylýar. Eseriň pelsepewi özeni, her bir adamyň öz ykbalynyň küştçisi bolmalydygy baradaky pikirdir Romandaky wagt diňe hronologiki wagt däl. Adamy durmuşyň dürli sapaklary bilen synag edýän, terbiýeleýän we şekillendirýän güýç hökmünde görkezilýär. Mysal üçin, işiň dowamynda Leýlanyň talyplyk ýyllary, işiniň başlangyjy, hünär we maşgala jogapkärçiligi, sosial adalat ugrundaky göreşi - bularyň hemmesi adamyň içki dünýäsini açýan wagt we durmuş tapgyrlary hökmünde görkezilýär. Authorazyjy wagt hronotopyny iki tarapa hödürleýär. Birinjisi - geçen günleriň durmuşynyň hakykaty. Ikinjisi, şu günden geljek üýtgeşmeleri görüp bilmek möhümdir. Hut şu ýerde küşt pikiri romanyň filosofiki özenine öwrülýär. Sebäbi gowy küştçi diňe bir häzirki ýagdaýy däl, eýsem indiki birnäçe hereketi hem öňünden görüp biler. Edil şonuň ýaly-da, durmuşda diňe bir şu günki peýdalary däl, eýsem geljekdäki netijeleri hakda pikirlenip hereket etmeli. Şu nukdaýnazardan seredilende, romanda wagt adamyň aňyny, wy consciencedanyny, sabyrlylygyny we jogapkärçiligini barlaýan ajaýyp durmuş giňişligi hökmünde görkezilýär Writerazyjy "Gizlin gezelençler" romanyndaky gahrymanlaryň keşbini açmak üçin ýol hronotopyny ussatlyk bilen ulandy. Alym M.Bahtin "ýoly" edebiýatyň iň möhüm hronotoplaryndan biri hökmünde häsiýetlendirdi. "Romandaky duşuşyklar köplenç ýolda bolup geçýär. Roadol garaşylmadyk duşuşyklaryň köp bolýan ýeri. Timeolda wagt we giňişlikde bir wagtyň özünde dürli adamlaryň, dürli synplaryň, dini ynançlaryň, milletleriň we nesilleriň ýollary kesişýär. Dürli wakalar birleşdirilýär we amala aşyrylýar. Bu ýerde wagt giňişlik we kosmos akymlary bilen birleşýär Eserde gahrymanlaryň syýahaty arkaly adam ykbaly, jemgyýet, wagt, watan we milletiň kökleri çeperçilik taýdan düşündirilýär. Chronol hronotopy, azerbaýjan halkynyň taryhy döwri, jemgyýetçilik wakalary, ruhy we ahlak meseleleri, milli gymmatlyklar we adam bilen tebigatyň arasyndaky dialektiki gatnaşyklar barada has çuňňur düşünmäge mümkinçilik berýär. Şol bir wagtyň özünde, wagt bilen giňişligiň arasyndaky çylşyrymly gatnaşyklaryň çeper modelini döretmekde çeýe guralyň roluny ýerine ýetirýär Eserdäki möhüm tematiki-ideologiki merkezleriň biri jemgyýetde adalat meselesidir. Bu pikiriň ösmeginde Leýlanyň wagyz etmegi aýratyn orny eýeleýär. Aklawçy hökmünde Leýla diňe bir kanunyň daşarky kadalaryna däl, eýsem içki ahlak manysyna-da düşünýän gahryman hökmünde görkezilýär. Authorazyjy öz işi arkaly adalatyň adam bilen jemgyýetiň arasyndaky roluny görkezýär. Eseriň hukuk işgärlerine bagyşlanmagy hem onuň ideologiki ugruny aýdyň görkezýär. Awtor üçin hukuk işgäri diňe bir kanuny ýerine ýetirýän adam däl. Jemgyýetde adalat terezisini saklaýan ahlak taýdan jogapkär adam Adalat terezisi romanda güýçli nyşan hökmünde görünýär. Libra jemgyýetdäki deňagramlylygyň, hakykatyň we obýektiwligiň nyşanydyr. Emma bu terezini deňleşdirmek aňsat däl. Sebäbi şahsy gyzyklanma, güýç, gorky, tanyşlyk, maddy açgözlük we adalatsyzlyk ýaly faktorlar jemgyýetde elmydama bar. Şeýle ýagdaýda diňe bir hukuk işgäriniň ussatlygy däl, eýsem halkyň öňünde wy consciencedany hem möhümdir. Kanuny adalatly ulanmak üçin adamda hünär bilimleri, arassa wy consciencedan, ýokary adamkärçilik we jogapkärçilik bolmaly. Şonuň üçin romanda kanun mowzugy gury kanuny mesele hökmünde däl-de, eýsem adamyň ykbalynyň, wy consciencedanyň we jemgyýetiň kesişýän ýeri hökmünde görkezilýär Eserdäki gahrymanlaryň durmuş göreşi bilim ýa-da hünär üstünlikleri bilen çäklenmeýär. Olaryň hakyky ýeňşi, ähli şertlerde adam häsiýetlerini saklamakdan ybaratdyr. Bu ýerde awtor ruhy we ahlak gymmatlyklaryny eseriň içki özenine öwürýär. Mysal üçin, ýedi uýanyň ýadawsyz işi, maksatly durmuşa we göreşe ymtylmak, şahsyýet hökmünde ösüşiniň esasy çeşmesidir. Bilim adama jemgyýetdäki ornuny tapmaga, dogry pikirlenmäge we adalatsyzlyga garşy durmaga kömek edýän ahlak güýji hökmünde görkezilýär. Gahrymanlar durmuşyň agyr akymynda ýaşasa-da, adam bolmaklaryny hiç wagt ýitirmeýärler. Bu, ýazyjynyň gumanistik pozisiýasyny görkezýär. Romanda adamyň hünäri, bilimi we wezipesi mertebesi we jogapkärçiligi bilen birleşende hakykat sosial many alandygy barada çuňňur pikir öňe sürülýär Latifah Orujyň "Gizlin gezelenç" romanynda milli gymmatlyklar we ähliumumy gymmatlyklar biri-birini doldurýar. Milli gymmatlyklar maşgala, ýaşululara hormat, gyzyň abraýy, doganlaryň agzybirligi, ene-atanyň işine, işine we dostlugyna baha bermek ýaly düşünjeler arkaly ýüze çykýar. Sevenedi uýa bir maşgalany terk edip, dürli durmuş ýollaryny saýlasalar-da, Azerbaýjanda we umuman Gündogar medeniýetinde maşgala agzybirligi düşünjesini ýada salýan içki baglanyşygyny ýitirmediler. Şol bir wagtyň özünde bilime ymtylmak, adalat, adam hukuklary, hünär jogapkärçiligi, aýallaryň jemgyýetdäki orny we adamyň erkin ösmegi ýaly pikirler umumy many berýär. Bu romana diňe bir milli çarçuwada däl, eýsem giň gumanistik nukdaýnazardan baha bermäge mümkinçilik berýär. Authorazyjy milli gymmatlyklary adamzadyň esasyny güýçlendirýän ahlak goldawy hökmünde görkezýär. Universalhliumumy gymmatlyklar gahrymanlaryň ahlak, jemgyýetçilik we hünär taýdan ösmegi arkaly ýüze çykýar Aslynda romanyň ady çeper we şahyrana nukdaýnazardan gaty möhüm many berýär. "Gizlin ýöriş" jümlesi köp gatlakly nyşan hökmünde ulanylýar. Birinji many küştde hereket etmekdir. Bu ýere "gitmek" hasaplanan ädim, strategiki karar we aňyň işjeňligi hökmünde düşünilýär. Ikinji many, adamyň durmuşynda ädimleri. Her bir adam durmuşda öz ugruny düzýär: bilim alýar, hünäri saýlaýar, maşgala gurýar, adalat ugrunda göreşýär, kynçylyklary ýeňýär. Üçünji many ykbalyň syrydyr. Adam hemişe öz geljegini doly görüp bilmeýär. Durmuşda garaşylmadyk wakalar, dürli synaglar we öwrüm nokatlary bolýar. Şonuň üçin bu gidişe "syrly" diýilýär. Emma bu syr bulam-bujarlyk däl; içinde içerki yzygiderlilik, sebäpler we ahlak logikasy bar. Authorazyjy eserde ertiriň köpugurly üýtgeşmelerini şu günki durmuşdan görüp bilýän adamlara ýokary baha berýär. Bu intellektual öňdengörüjiligiň görkezijisidir. Romanyň adynyň çuňňur filosofiki manysy bar. Bir tarapdan, "syrly ýöriş" düşünjesi, küştdäki içki logika esaslanýan öňünden kesgitlenen ädimi aňladýar, beýleki tarapdan, adam durmuşynda ykbalyň çylşyrymly we gapma-garşylykly ýoluny akyl, wy consciencedan, jogapkärçilik we öňdengörüjilik bilen dolandyrylýan çylşyrymly ruhy we ahlak giňişligini görkezýär "Gizlin gezelençler" romanynyň çeper aýratynlygy ideologiki mazmunynyň we simwoliki şekilleriniň bitewiliginde ýüze çykýar. Eserde durmuş hakykaty we filosofiki umumylaşdyrma bilelikde görkezilýär. Iň esasy çeper nyşanlaryň biri bolan tereziler adalaty, obýektiwligi we deňagramlylygy aňladýar. Libra diňe bir hukuk hünärmenleriniň hünär borjuny däl, eýsem adamyň içki wy consciencedanyny hem öz içine alýar. Küşt nyşany paýhaslylygy, strategiýany, durmuş göreşini we ykbalyň çylşyrymlylygyny aňladýar. "Gitmek" başga bir nyşan, adamyň saýlamagyny, ädimini, kararyny we jogapkärçiligini aňladýar. Sevenedi uýa nyşanynyň hem çuň manysy bar. Gündogar medeniýetinde ýedinji san bitewiligi, dolylygy we dürlüligi aňladýar. Şu nukdaýnazardan seredilende, Çyngiz Aýtmatowyň aýdyşy ýaly, okyjy "her gün adam bolmaga" çagyrýar Writerazyjynyň aýdyň hyýalynyň we durmuşyň hakykatyny çeper hakykata öwürmekdäki zehin tebigaty aýdyň görünýär. Filosof Ewald Ilýenkowyň aýdyşy ýaly: "writerazyjynyň fantaziýasy aşa çeýe pikirlenmegiň iň öndümli görnüşidir. Bu, adamyň ýaşaýan dünýäsini duýmak işjeňligini ýokarlandyrýan ähliumumy ukypdyr." Hakykatdanam, ähli meseleleriň syry bu ähliumumy ukypda durýar. Writerazyjynyň janly çeper pikirlenişi bolansoň, adam ykbalyny we köptaraply durmuşyny beýan etmek üçin dürli çeper serişdeleri tapyp, maksatlaryny we pikirlerini netijeli ýetirip bilýär Netijede, Latifah Orujyň "Gizlin mart" romany çuňňur sosial we jemgyýetçilik mazmuny, filosofiki pikirlere baý, adam ykbalynyň beýanynda psihologiki taýdan esaslandyrylan we güýçli çeper we şahyrana nyşanlarydyr. Eser diňe bir häzirki döwrüň däl, eýsem geljek nesilleriň hem ahlak terbiýesine hyzmat etjek milli gymmatlyklara eýedir