Krym taryhynda hronologiki duralgalar - Zeynep Özdem Köse - QHA - Krym habar gullugy

Krym; Günbatardan we günortadan Gara deňiz, gündogardan we demirgazykdan Azow deňzi bilen gurşalan we demirgazykdan Orkapy ismusy bilen materik bilen birleşdirilen ýarym ada. Krym türkleri ýarym adany Greenaşyl ada diýip atlandyrdylar. Insarym ada hakykatdanam Orkapy ismusy sebäpli ada meňzeýär. Bu Greenaşyl ada, esasanam Aziýanyň içerki ýerlerinden dürli taýpalar üçin ýygy-ýygydan baryp görýärdi. Türkleriň Kryma ilkinji gezek gelmegi takmynan on bäş ýüz ýyl ozal Hun döwrüne degişlidir. Şeýle-de bolsa, Krymyň güýçli türkleşmegi Hazarlar, Kipçaklar, Altyn Orda we esasanam Krym hanlygy döwründe bolup geçdi Sebitiň iň gadymy ýaşaýjylarynyň Torosdygy öňe sürülýär. B.C. VIII asyrda Krymyň sähra bölegini skifler mesgen tutupdyrlar. Soň bolsa kimmerler bu ýere geldiler. Krymda ilkinji grek koloniýalary B.C. 6-njy asyrda esaslandyryldy. Şeýle-de bolsa, grekler içeri girip bilmeýärler. Kenarýaka koloniýalary B.C. 1-nji we A.D. 4-nji asyrda Rimiň gol astyndady. Içerki sebitlerde skifler bilen birlikde sarmatlylar bar. 4-nji asyrda Got hüjümleri we hunlaryň Demirgazyk Europeewropa düşmegi bilen, Sarmatlylar bilen baglanyşykly Alan toparlary Krymyň kenarynda ýerleşipdir. Bu toparlaryň käbiri hunlar bilen Europeewropa garşy geçirilen reýdlere gatnaşdy, käbirleri Krym sebitiniň daglyk ýerlerinde, platoslarynda we kenarýaka sebitlerinde galdy. Gotlar daglyk ýerlerde öz şäherlerinde özbaşdak dolandyryş gurupdyrlar. Şeýle-de bolsa, 7-8-nji asyrda şeýle bolýar. Miladydan öňki asyrlarda başlanan Hazaryň agalygy bilen tamamlandy. Hazarlar 8-nji asyrda Krymy tutuşlygyna öz gözegçiligine aldy. Hazaryň agalygy bilen, içerki teoretiki Wizantiýa agalygy gutardy. Hazarlar Taman ýarym adasynda Taman-Tarhan şäherini hem döretdiler. Hazarlaryň galyndylary bolan ýewreý Karaim türkleri hanlyk döwründe Krymda ýaşapdyr we olaryň merkezi Çufutkale bolupdyr Hazarlar dargansoň, Peçenegler Kryma çenli sähralarda mesgen tutdular. Hazarlardan we Peçeneglerden soň Kipçagyň (Cuman) agalyk eden döwri, XI asyryň ortalaryndan XIII asyryň ortalaryna çenli dowam edipdir. Häzirki Günorta Russiýany, Ukrainany we Krym ýarym adasynyň demirgazygyndaky uly sähralary öz içine alýan sebite Daşt-i Çipçak diýilýär. Şeýle hem, özlerinden ozal bu sebitlere gelen bolgar, Hazar, Awar we Peçeneg türklerini ele geçiripdirler. Şol döwürde ruslar kiçi prinsiplerde ýaşaýardylar. Bolgariýa ýurduna yzygiderli hüjüm edýärler we talaýarlar we dogduk mekanyna gaýdýarlar. Kumlar olara garşy möhüm güýç hökmünde görünýär 1241-nji ýylda “Altyn Orda” döwletiniň döredilmegi bilen, 13-nji asyrda “Altyn Orda” hökümdarlyk döwri başlandy. Krym; Söwda üçin açyk we köp amatly şäherler we portlar bilen Altyn Orda ştatynyň iň baý, iň medeniyetli sebitidir. Ortaýer deňzinden we Gara deňizden bu portlara gelýän gämiler dürli harytlary getirýär we bu ýerden dürli harytlary alyp gidýär. Bu topragyň hasyllylygy, otlaryň we hozlaryň dürlüligi we tagamy, däne bollygy sebäpli döwletiň iň baý burçudyr. Genler we wenesiýalylar Altyn Orda döwleti döwründe söwda üçin Kefe we ​​Suğdakda möhüm koloniýalary döretdiler Güýçli Altyn Orda täsirinden soň, Krym hanlygy döwri 1441-nji ýylda başlandy. Altyn Orda döwleti dargadylanda, tagt almak ugrundaky göreş döwletiň içinde başlandy. Bu göreşiň dowamynda Hajy Giraý garaşsyz Krym döwletini gurmagy başarýar. Hajy Giraý döwrüniň tamamlanmagy bilen, asylly taýpalaryň arasynda güýçli raýat urşy başlandy. Bu göreşler diňe 1475-nji ýylda, queňiji Mehmetiň döwründe, Gedik Ahmet Paşanyň ýolbaşçylygyndaky Osmanly güýçleri Krymyň kenarlaryny basyp alanda we birnäçe ýyldan soň hanlardan syýasy artykmaçlyk gazanyp başlady. Hanyň durnukly syýasy gurluş hökmünde bolmagy Mengli Giraýyň, Hajy Giraýyň hanlygyň düýbüni tutan ýyllary däl-de, 1478-nji ýylda Osman imperiýasyna tabyn bolmagy bilen başlandy. Emma han hemişe taýpalary göz öňünde tutmaly bolar Kefe we beýleki Krym kenarlary 1475-nji ýylda Osmanly hökümdarlygyna geçensoň, Krym syýasy özygtyýarlylyga eýe boldy; Iki bölege bölünýär: gönüden-göni Osmanly dolandyryşy astyndaky sebit we Osman imperiýasynyň gol astyndaky hanlyk ýurdy. Kerçden başlap; Suğdak, taalta we Akkirman ýaly portlaryň töweregindäki ýerler bilen birlikde gaty inçe kenar ýakasyny öz içine alýan Kefe sanjak / döwlet merkezi, Osmanly höküm sürýän sebitdir. Bu sebitiň demirgazygyndaky daglyk we sähraly sebit Krym, Baghisaraýda ýerleşýär Ol hanlyga degişlidir. Krym hanlygynyň çäginde Baghisaraý, Gözleve, Karasubazar, Akmescit, Eski Kırym (Solhat), Şeýheli, Karakurt, Ferahkirman (ýa-da), Dibtarhan, Şirin etraplary ýaly elli töweregi etrap bar. Kefe-de alty etrap bar: Kefe, Suğdak (Tat Eli), Mankup, Kerç, Azak we Taman. Kefe şäheri Bahçesaraýdan we Akmeskitden has uly. Gözleve-den has köp söwda porty. Krymyň beýleki şäherlerinden has köp binagärlik ýadygärlikleri bar. Kefe baryp gören osmanlylar oňa kiçijik Stambul diýdiler. Kefe birnäçe wagtlap şazadanyň baýdagy hökmünde hem ulanyldy. Mysal üçin, Ajaýyp Süleýman bu ýerde ilkinji sanjak häkimi bolup işledi. Iki administratiw bölegi bolan Krym sosial-ykdysady taýdan jebislikde Krym hanlygy XVI asyryň başyndan XVII asyryň ahyryna çenli Gündogar Europeewropanyň iň möhüm döwletlerinden biridi. Häzirki zaman döwlet gurluşy tarapyndan talap edilýän ähli aýratynlyklar bar. Şäherlerde ýaşaýanlaryň paýy demirgazyk we gündogar goňşulary ýaly ýokary. Osmanlylar tarapyndan gönüden-göni dolandyrylýan Krymyň ähli ýerleri hanlygyň gol astyndadyr. Şonuň üçin Krym hanlygynyň özygtyýarlylygy ýarym ada bilen çäklenmeýär. Insarym adanyň demirgazygyndaky Orkapi ismusyndan soň başlanýan we ilki Belgrada çenli uzalyp gidýän Kipçak sebiti (Beserabiýa, Kanboýluk, ededisan sähralary) hem hanlyga tabyn edilýär. Göçmen Kipçak Noghais bu ýerde ýaşaýar. Bulary dolandyrmak hanlyk üçin aňsat däl. Han dolandyryşyny serasker soltanlaryna berdi. Giraý dinastiýasyna degişli erkeklere serasaker hökmünde bellendi. Çarwa Nogaýlaryň ýaşaýan ikinji sebiti Taman. Has günortada bolsa Kabartaý sebiti ýerleşýär. Bu ýer hanlara we bu ýerde ýaşaýan çerkezlere-de tabyn. Bu giň hanlyk ýeriniň - Krym ýarym adasy, Kabardai sebiti, Besserabiýa, Janboýluk, ededisan sähralary - alty ýüz müň km² töweregi. Krym ýarym adasy hana gönüden-göni baglydyr; Emma beýleki sebitlerde ýagdaý birneme üýtgeşik. Syýasy taýdan olar hana tabyn bolupdyrlar; emma olaryň içerki özbaşdaklygy bar. Bular sährada güýçli slawýan koloniýalarynyň döremeginiň öňüni aldy. Sährada ýaşaýanlar çarwa durmuşyny dowam etdirseler-de, içki ýerler doly şäherleşýär Krym hanlarynyň beýleki döwletlerden tapawutly ýeri we ähmiýeti bar, sebäbi olar Çingiz hanyň neslidir, Osmanlylara harby goldaw beripdirler we Osman imperiýasyny demirgazykdan abanýan howplardan goramak borjuny öz üstüne alypdyrlar. Krym hanlaryna her ýyl maliýe goldawy berildi, Rumeliýadan we Anadolydan ýer peşgeş berildi, sekban atly ýörite garawul iberildi we Osmanly kampaniýalaryna gatnaşmaklary üçin uly pul peşgeşleri berildi. Hanat Russiýadan we Polşadan her ýyl salgyt ýygnaýar we Osman imperiýasynyň gözegçiligi bolmazdan diplomatik gatnaşyklaryny saklaýar. Mysal üçin, Russiýada Osman imperiýasynyň wekillerine däl-de, Krym hanlygynyň ilçihanalaryna wekilçilik edilýär. Osman imperiýasy demirgazyk meselelerini hanlara tabşyrdy. Krym han öz güýjüni üç çeşmeden alýar: tatar däbi, kongres tarapyndan saýlanmagy we Osman soltany tarapyndan kabul edilmegi we maliýe kömegi 1683-nji ýyl Osman imperiýasynyň iň möhüm döwri. Wena ýeňlişinden soň Europeewropada Mukaddes Bileleşik döredildi we bu bileleşige Polşa we Russiýa girdi. Bu, Russiýanyň 1684-nji we 1687-nji ýyllardaky kampaniýalaryny başlatan döwri, bu iň uly maksadynyň Krymy basyp almakdygyny görkezdi. 1696-njy ýylda ruslar Azow galasyny basyp aldylar. 1700-nji ýylda Stambul şertnamasy bilen XV asyrdan bäri töleýän salgytlary ýatyryldy we Russiýa Krym hanlygynyň goşundysy bolmagyny bes etdi. XVIII asyr hanlygyň soňuny garaşsyz syýasy we medeni bir bitewi we Russiýanyň Krym ýarym adasyny basyp almagyna getirer. Indiki ýyllaryň görkezişi ýaly, bu Krym türk / tatar halky üçin betbagtçylyk bolar Hanyň paýtagty Baghisaraý, 1736-njy ýylda general Münniçiň ýolbaşçylygyndaky rus goşunlary tarapyndan, Han Kaplan Giraý Kawkaz kampaniýasynda bolupdy. Bu aralykda, şäheriň köşgi bilen birlikde şäheriň köp bölegi ýakyldy. Şonuň üçin Hansaraý we iki müň öý ýykyldy we Selim Giraý tarapyndan döredilen baý kitaphana ýykyldy. II. Mengli Giraý we II. Selamet Giraý rus goşunynyň ýok eden zatlaryny täzeden gurmak üçin adatdan daşary tagalla edýär. Hansaraý we weýran edilen ýerler II. Selamet Giraý döwründe bölekleýin abatlandy we Soltan Mahmut I tarapyndan 1740-njy ýylda köşgüň garşysynda gurlan metjidiň kitaphanasyna dürli kitaplar iberildi. Bahçesaraýdaky Hansaraý, häzirki wagtda muzeý bolup, Ikinji jahan urşy döwründe guruldy. Selamet Giraýyň tagallalarynyň önümidir. patyşa Russiýa 1783-nji ýylda Krymy basyp alanda, Bagçisaraýda otuz bir metjit, iki ybadathana, iki sinagog, iki hammam, on alty myhmanhana we müňden gowrak jaý bardy. Ruslar Kryma girenlerinden soň Krymdaky türk-yslam ýadygärliklerine uly zyýan ýetdi. Bu weýrançylykdan aman galan we şu güne çenli dowam eden eserleriň köpüsi Bahçesaraýda. Bularyň arasynda Hansaraý birinji ýerde durýar. Köşk 1950-nji ýyldan bäri Gündogar muzeýiniň ady bilen muzeý hökmünde ulanylýar. 1783-nji ýylda Krymy basyp alandan soň Russiýanyň durmuşa geçirjek syýasatlarynyň esasy maksady Krymy baky rus-slawýan topragyna öwürmek. Bu ýerli halkyň ýarym adasyny, Krym tatarlaryny / türklerini we taryhy harabalyklaryny doly arassalamak arkaly mümkin bolar. Basyp alyşdan soň, Bagçisaraý we Karasubazar şäherlerinden başga ähli Krym şäherleri ruslara we tatar däl beýleki taýpalara berildi. Bu şäherleriň hemmesi slawýan, grek we ermeni şäherlerine öwrüldi. Dördünji asyrdan bäri türkleriň ýaşap, çuňňur yz galdyran bu topraklary türkleri daşlaşdyrmaga synanyşypdyr 1944-nji ýylyň 11-nji maýynda Stalin tarapyndan gol çekilen 17-nji maýdan 18-nji maý aralygyndaky gije ähli Krym tatarlaryna sürgün edilenden soň, Bahçesaraý we Kanköýden başga türk atlary bilen ähli ilatly punktlaryň atlary üýtgedildi we rus atlary berildi. Bu iki ýeriň atlarynyň üýtgedilmezliginiň sebäbi, bu iki atyň milli şahyry Puşkiniň eserlerinde agzalmagydyr. Şäherlerdäki birnäçe binadan başga ähli metjitler, medreseler we beýleki türk-yslam ýadygärlikleri weýran edilýär. Maksat adamlary musulmanlaryň we türkleriň bu ýerde ýaşamaýandyklaryny aýtmak, bu hemişe rus-slawýan watanydy. Türkleriň ähli taryhy yzlaryny ýok etmek Bosgunlykdan soň watanyna dolanmak üçin göreşen Krym türkleri diňe 1991-nji ýylda Sowet Russiýasy dargansoň, öz watanyna gaýdyp gelip bilerdi, Ukrain döwleti garaşsyzlygyny yglan etdi we Akmeskitde (Simferopol) merkezi bolan Krym Awtonom Respublikasy döredildi. Kryma gaýdyp gelen we birnäçe ýyllap milli we ruhy gymmatlyklary üçin bu ýerde söweşen Krym türkleri 2014-nji ýylda Russiýanyň Krymy basyp almagy bilen ýüzbe-ýüz boldular. Russiýa hakykatdanam Krymy administratiw gurluşyna goşdy. Şeýle-de bolsa, halkara jemgyýetçiliginiň we Türkiye bu basybalyjylygy bikanun hasaplaýarlar we Krymy Ukrainanyň bir bölegi hökmünde ykrar etmegini dowam etdirýärler. Russiýa 2022-nji ýylda ähli Ukraina garşy çozuş synanyşyklaryny we hüjümlerini amala aşyrdy; 2026-njy ýyldan başlap, Ukraina-Russiýa urşy güýçli çekeleşikli söweşler we sebitdäki konfliktler bilen dowam edýär. Krym türkleri milli, syýasy, taryhy, dini we medeni taýdan göreşip, bu söweş şertlerinde durmuşlaryny dowam etdirmäge synanyşýarlar