Başlamak töwekgelçiligi: çagalary - ene-atalary ýa-da sosial mediany kim terbiýeleýär? - Gözleg

Bütin dünýäde milliardlarça adam tarapyndan ulanylýan sosial ulgamlar, maglumat almak, aragatnaşyk gurmak we öwrenmek üçin deňi-taýy bolmadyk mümkinçilikleri döretdi. Şeýle-de bolsa, şol bir sosial ulgamlar çagalar üçin göze görünmeýän töwekgelçilikleri döretdi. Onlaýn zorluk, zyýanly mazmun, sanly endik, kiber howplar, psihologiki basyşlar we hatda jenaýatçylykly ulgamlaryň işi häzirki wagtda dünýäde çagalaryň howpsuzlygy üçin esasy kynçylyk hasaplanýar Şol sebäpli soňky ýyllarda dünýäniň köp ýurtlarynda çagalary sanly gurşawda goramak döwlet syýasatynyň ileri tutulýan ugurlarynyň birine öwrüldi. Awstraliýa, Fransiýa, Beýik Britaniýa, Ispaniýa, ABŞ we Hytaý ýaly ýurtlar sosial ulgamlara girmegiň ýaşyny kadalaşdyrmakdan, ýaşy barlamak mehanizmlerine, ene-atanyň gözegçiliginden platformalaryň kanuny jogapkärçiligini ýokarlandyrmak üçin dürli ädimler ädýärler. Munuň sebäbi ýönekeý: tehnologiýanyň ösmegi bilen çagalary goramaga bolan çemeleşmeler hem üýtgemeli Azerbaýjan bu global prosesden daşda galmaýar. 8-nji iýunda Milli Mejlisde ara alnyp maslahatlaşylan we Azerbaýjan Respublikasynyň Administratiw hukuk bozulmalary kodeksine "Maglumat, maglumat bermek we maglumatlary goramak", şeýle hem "Çagalary zyýanly maglumatlardan goramak barada" teklip edilen düzedişler, sanly giňişlikde çagalaryň howpsuzlygyny güýçlendirmek üçin şu maksat bilen hyzmat edýär. Jedeliň merkezinde bir sorag bar: çalt sanly dünýäde çagalary nädip goramaly? Bu soragyň töwereginde dürli pikirler bar bolsa-da, üýtgemeýän bir hakykat bar: her jemgyýetiň geljegi onuň çagalarydyr. Maşgala kiçi döwlet bolsa we döwlet uly maşgala bolsa, çagalaryň howpsuzlygy diňe bir ene-atalaryň däl, eýsem jemgyýetiň we umuman döwletiň jogapkärçiligi Halkara tejribä seretseň, dürli ýurtlar çagalaryň sanly howpsuzlygyny üpjün etmek üçin dürli mehanizmleri ulanýan ýaly Awstraliýa 2024-nji ýylyň Sanjar aýynda 16 ýaşa ýetmedikler tarapyndan sosial media platformalarynyň ulanylmagyny çäklendirýän kanun kabul eden ilkinji ýurt boldy. Onlaýn Howpsuzlyk Kanunyna görä, zyýanly mazmuny ýaýratandygy üçin platformalar millionlarça dollar jerime tölemeli bolup biler Fransiýada, 2023-nji ýylda kabul edilen Sanly döwür kanunyna laýyklykda, 15 ýaşa çenli çagalar sosial ulgamlarda hasap açmak üçin ene-atasynyň razylygyny almaly. Şol bir wagtyň özünde, platformalar ýaşy barlamak üçin tehnologiki mehanizmleri ulanmalydyrlar. Gözegçilikler, kanun kabul edileli bäri 11-14 ýaş toparyndaky sosial mediýanyň ulanylyşynyň ep-esli azalandygyny görkezýär Ispaniýada, sosial media platformalaryna girmek üçin iň pes ýaş çäkleri 16 bolup, çagalary onlaýn goramak babatynda kanunlary güýçlendirýär. Sosial medianyň basyşy we onlaýn zorluk bilen baglanyşykly birnäçe pajygaly wakanyň bu karary kabul etmeginde möhüm rol oýnandygy aýdylýar Beýik Britaniýada “Ageaş laýyk dizaýn kody” tehnologiýa kompaniýalaryny çagalar üçin has ygtybarly sanly gurşaw döretmäge mejbur edýär. Bu çäkde, ownuk ulanyjylaryň şahsy durmuşyny iň ýokary derejede goramak, geolokasiýa maglumatlarynyň paýlaşylmazlygy we hasaplara rugsatsyz girilmeginiň öňüni almak esasy talaplaryň biridir Amerikanyň Birleşen Ştatlarynda bu mesele federal we döwlet derejesinde kadalaşdyrylýar. Birnäçe ştat 14 ýa-da 16 ýaşa çenli çagalaryň sosial mediany ulanmagyna çäklendirmeler girizdi Hytaýda has berk çemeleşme saýlandy we kämillik ýaşyna ýetmedikler tarapyndan onlaýn oýunlary we käbir sanly hyzmatlary ulanmak çäklendirildi we platformalarda hakyky ady hasaba alyş ulgamy ornaşdyryldy Italiýa 2023-2024-nji ýyllarda ýaş barlamak ulgamlaryny güýçlendirdi we sosial ulgamlar üçin iň pes ýaş çäklendirmelerini berkitdi. Hususan-da, 14 ýaşa çenli ulanyjylar üçin ene-atanyň rugsady talap edilýär. Ageaş barlamak tehnologiýalaryny ornaşdyrmak üçin platformalar talap edilýär Gollandiýada çagalaryň sanly howpsuzlygy Maglumatlary goramak edarasy (Autoriteit Persoonsgegevens) tarapyndan ýakyndan gözegçilik edilýär. Çagalar üçin şahsy maglumatlary ýygnamak çäklendirilendir. Sosial media platformalary "çagalara gönükdirilen dizaýn" ýörelgelerine laýyklykda ösdürilýär Norwegiýa çagalaryň onlaýn gizlinligi we mahabaty nyşana almak boýunça iň berk ýurtlardan biridir. 13 ýaşa çenli çagalara mahabat bermek gadagandyr. Şeýle hem sosial platformalarda çagalaryň profilleri maglumatlaryň täjirleşdirilmegi çäklendirilýär Kanadada çagalaryň onlaýn howpsuzlygy Sanly tertipnamany durmuşa geçirmek kanuny bilen düzgünleşdirilýär. Platformalarda has berk jogapkärçilik we aç-açanlyk borçlary ýüklendi. Çagalaryň maglumatlaryny goramak bu ýurtda-da aýratyn ähmiýete eýe Sanly dünýä çagalaryň saglygyny nähili üýtgedýär? Statistik görkezijiler meseläniň şahsy özüni alyp barş derejesinden çykandygyny we jemgyýetiň saglygy we jemgyýetçilik ösüşiniň global meselesine öwrülendigini görkezýär. Bütindünýä saglygy goraýyş guramasynyň (BSGG) maglumatlaryna we çaklamalaryna görä 13 ýaşdan 17 ýaş aralygyndaky ýetginjekleriň aglaba köplügi sosial media platformalaryny işjeň ulanýarlar we olaryň ep-esli bölegi gündelik sanly gurşawda uzak wagt geçirýärler. Bu tendensiýa diňe bir aragatnaşyk häsiýetiniň üýtgemegi däl, eýsem çagalaryň gündelik işine, uky wagtyna, üns aralygyna we jemgyýetçilik gatnaşyklaryna gönüden-göni täsir edýän gurluş üýtgemesi Bütindünýä saglygy goraýyş guramasynyň (BSGG) pozisiýasyna görä sanly tehnologiýalary aşa we gözegçiliksiz ulanmak çagalar we ýetginjekler üçin töwekgelçilik bolup biler. Hususan-da, gurama sosial mediýada we sanly platformalarda gurlan "üznüksiz höweslendiriş" mehanizmleriniň beýniniň sylag ulgamyny işjeňleşdirip we özüni alyp barşyna endik döredip biljekdigini belleýär. Bu amal dopamin goýberilmegi bilen baglanyşykly newrobiologiki jogaplar bilen ara alnyp maslahatlaşylýar we uzak möhletleýin ulanmak ünsüň ýetmezçiligini, emosional durnuksyzlygy we endik ediş häsiýetlerini güýçlendirip biler Mundan başga-da, dürli halkara ylmy gözlegler sosial ulgamlary intensiw ulanmak bilen psihologiki saglyk bilen baglanyşykly birnäçe töwekgelçilik faktorlarynyň arasyndaky baglanyşygy görkezýär. Hususan-da, depressiw alamatlar, aladalaryň bozulmagy, özüňe pes baha bermek we sosial izolýasiýa duýgulary ýaly meseleleriň köpelmegi ekranyň wagtynyň köpelmegi bilen paralel bolýar. Bu täsirler ýetginjeklik ýyllarynda, ýagny şahsyýet emele gelende duýgur döwürde has ýiti ýüze çykyp biler Beýleki tarapdan, halkara guramalaryň habarlary onlaýn ekspluatasiýanyň, kiber howplaryň we çagalara garşy sanly zorlugyň ep-esli böleginiň sosial media platformalarynda bolýandygyny görkezýär. Açyk tor gurşawy, anonimlik mümkinçilikleri we global elýeterlilik bu töwekgelçilikleri hasam ulaldýar. Şol sebäpli köp ýurt sanly platformalarda platforma jogapkärçiligini ýokarlandyrýan ýaşy barlamak ulgamlaryny, ene-atalara gözegçilik mehanizmlerini we hukuk esaslaryny durmuşa geçirip başlady BSG birnäçe ýyl bäri sanly endik düşünjesini we esasanam "oýun bozulmasy" düşünjesini keselleriň klassifikasiýasyna girizdi. Bu karar, sanly gylyk-häsiýet bozulmalarynyň diňe bir sosial endik däl-de, lukmançylyk we psihologiki gatyşmagy talap edýän saglyk meselesi hökmünde ykrar edilmeginiň görkezijisidir. BSGG ýurtlara we saglyk ulgamlaryna çagalar we ýetginjekler üçin ekranyň wagtyny kadalaşdyrmak, sanly arassaçylyk endiklerini döretmek we öňüni alyş bilim maksatnamalaryny giňeltmek barada maslahat berýär Bu ylmy we statistiki çemeleşmeleriň hemmesi, sanly gurşawda çagalaryň howpsuzlygyny üpjün etmegiň diňe kanuny düzgünleşdirilmeýändigini görkezýär. Jemgyýet saglygy, bilim ulgamy, maşgala edarasynyň durnuklylygy we geljekki nesilleriň psihologiki abadançylygy bilen gönüden-göni baglanyşykly çylşyrymly we strategiki taýdan möhüm mesele hökmünde garalmalydyr Soňky ýyllarda Milli Mejlis sanly gurşawda çagalaryň howpsuzlygyny üpjün etmek üçin yzygiderli çäreleri gördi. Ara alnyp maslahatlaşylýan kanun taslamasy, şol syýasatyň dowamy we onlaýn çagalary goramak pudagynda täze tapgyryň başlangyjy hasaplanýar Milli Mejlisiň Adam hukuklary komitetiniň başlygy Zahid Oruj, kanun taslamasynda teklip edilýän esasy düzgünleriň sanly gurşawda çagalaryň howpsuzlygyny üpjün etmäge gönükdirilen giňişleýin gorag mehanizmi hökmünde çykyş edýändigini aýtdy: "Taslamanyň esasy maksady, 16 ýaşa çenli adamlary sosial ulgam platformalarynyň bolup biljek zyýanly täsirlerinden, şol sanda psihologiki we beden saglygyna ýaramaz täsir edip biljek mazmundan, kiber howplardan, onlaýn zorlukdan (gorkuzmakdan), manipulýasiýa gönükdirmekden we beýleki töwekgelçiliklerden goramagy üpjün etmek. girişiň gijikdirilmegi esasy çemeleşme hökmünde görkezilýär " Deputat teklibe görä Azerbaýjanda sosial media platformalaryny ulanmak üçin iň pes ýaş çäkiniň 16-a ýetendigini aýtdy. Bu çemeleşmäniň manysy gadagan däl, tersine, ösüş döwründe çagalaryň has howpsuz gurşawda emele gelmegini üpjün edýän gorag çäresi hökmünde kabul edilýär: "Şol bir wagtyň özünde, döwletiň sanly gurşawda şuňa meňzeş gorag mehanizmlerini durmuşa geçirýändigi nygtalýar, sebäbi dürli ugurlarda, şol sanda çilim, spirtli içgiler, önümleriň we mazmunyň käbir görnüşlerine girmek ýaly ýaş çäklendirmelerini ulanýar. Taslama laýyklykda, 16 ýaşa ýetmediklere sosial ulgamlarda şahsy hasap açmak gadagan. Bu mehanizmi durmuşa geçirmek üçin platforma üpjün edijileri ýaş barlagyny üpjün edýän tehniki serişdeleri - ykjam belgini, e-poçta we beýleki kesgitleýiş usullaryny ulanmaga borçly bolarlar Z. Oruj 16-18 ýaş aralygyndaky ýetginjekler üçin has çeýe ulgamyň, ýöne gözegçilik mehanizmleri bilen bilelikde göz öňünde tutulýandygyny aýtdy: "Bu ýaş toparyna degişli adamlar sosial ulgam hasaby döredip bilseler-de, bu amal diňe kanuny wekiliň (ene-atanyň ýa-da howandaryň) razyçylygy bilen amala aşyrylyp bilner. Taslama platformalaryň dizaýny we ulanylyş mehanizmleri üçin möhüm talaplary hem öz içine alýar. Şeýlelik bilen," çäksiz aýlaw "ýaly manipulýatiw dizaýn elementleriniň ulanylmagy, ulanyjylaryň platforma has uzak dowam etmegine gönükdirilen tehnologiýa wideo oýnamagy çäklendirilýär. täjirçilik maksatly özüni alyp barşy Mundan başga-da, şahsy maglumatlary goramak aýratyn düzgünleşdirilýär " Şeýle hem, komitetiň başlygy, kanunçylygyň talaplaryny ýerine ýetirmeýän kanuny we resmi adamlar üçin administratiw jogapkärçilik we jeza mehanizmleriniň berilýändigini aýtdy: "Bu, kadalary ýerine ýetiriş mehanizminiň hakyky netijeliligini ýokarlandyrýan esasy elementleriň biri hökmünde çykyş edýär. Umuman alanyňda, teklip edilýän üýtgeşmeler sanly gurşawda döwletiň kadalaşdyrylyşyny güýçlendirmek, platforma jogapkärçiligini ýokarlandyrmak we maşgala guramasynyň çagalar üstündäki hukuk roluny güýçlendirmek bilen birlikde Azerbaýjanyň halkara çagalaryň hukuklary baradaky borçnamalaryna laýyk gelýär Sosial gözleg merkezi tarapyndan 2025-nji ýylda geçirilen gözleg, Azerbaýjanda 10-17 ýaş aralygyndaky çagalaryň 89 göteriminiň smartfon ulanyjylarydygyny görkezdi. Olaryň 76 göterimi her gün sosial media platformalaryna girýär Bu ýaş toparyndaky gündelik sosial medianyň ortaça ulanylyşy 4 sagat 12 minut - bu çaganyň oýanýan wagtynyň 30 göterimi. Şeýle hem, Azerbaýjanda 12-15 ýaş toparyndaky çagalaryň 42 göterimi sagat 11: 00-a çenli wagt geçirýär. we sagat 02: 00-da telefonda Respublikan çagalar klinikasynyň statistikasyna görä, ekranyň wagty bilen baglanyşykly psihologiki ýüzlenmeler ýyllaryň arasynda 4,7 esse artdy. Bu sanlar diňe bir uly şäherlerde däl, eýsem sebit merkezlerinde-de lukmançylyk edaralaryny öz içine alýar. Çagalar köplenç ýerleşýän ýerlerini, mekdebini, dostlarynyň töweregini, gündelik işlerini sosial mediýada paýlaşýarlar. Maglumatlar pedofiller ýaly jenaýatçylar tarapyndan işjeň ulanylýar. Çagalaryň 58 göterimi maşgalasy bilen agşamlyk naharynda saçak başynda otyrka telefonlaryna seredýärler. Ene-atalaryň 67 göterimi 5 ýylda ýokary hilli aragatnaşyk we çagalary bilen manyly söhbetdeşlik 44 göterim azalandygyny aýtdy 2025-nji ýylyň dekabrynda 1100 soraga gatnaşanlaryň arasynda geçirilen jemgyýetçilik pikir soralyşygynyň netijelerine görä, Azerbaýjanda ýaşaýanlaryň 87,3% -i 16 ýaşa ýetmedik çagalaryň sosial mediany ulanmagyny kadalaşdyrmak teklibini goldaýar, 11.1% -i bu teklip bilen ylalaşmaýar we 1,6% -i bu barada öz pikirini aýtmaýar. Başgaça aýdylanda, çagalaryň sosial mediany ulanmagyny kadalaşdyrmak baradaky teklipler ilatdan gelýär, bu jemgyýetçilik tertibi Mekdep ýaşyndaky çagalary bolanlaryň 90,5% -i bu teklibe oňyn garaýarlar “YouTube” (69.1%), “WhatsApp” (47,9%) we “TikTok” (33%) ene-atalaryň ep-esli böleginiň sosial mediany çagalar üçin zyýanly hasaplaýandyklaryna garamazdan mekdep ýaşyndaky çagalar tarapyndan iň köp ulanylýan sosial media platformalarydyr Başlamak töwekgelçiligi: çagalary - ene-atalary ýa-da sosial mediany kim terbiýeleýär? - Gözleg Bakuwyň ýaşaýjylary, "Hasabat" beýannamasynda çagalaryň sosial ulgamlary ulanmagy barada dürli pikirler aýtdylar. Umuman, ene-atanyň gözegçiliginiň ähmiýeti we käbir çäklendirmeler görkezilýär. Residentsaşaýjylaryň bir topary, 16 ýaşa ýetmedik çagalar üçin sosial ulgamlary gadagan etmegiň gowy pikirdigine ynanýarlar, sebäbi başga kärleri ýok, ene-atalaryny eşitmeýärler we pikirleri diňe telefonda we sosial ulgamlarda bolýar. Başga bir ýaşaýjy, sosial ulgamlary ulanmagyň medeniýetiniň gadaganlykdan has möhümdigini aýtdy we köp zadyň sosial ulgamy nädip ulanmalydygyna baglydygyny aýtdy we çagalarynyň hem bu platformalardan peýdaly maglumatlary alýandygyny aýtdy Şol bir wagtyň özünde, käbir ene-atalar has berk gözegçilik çärelerini goldaýarlar. Residentsaşaýjylaryň biri, çagalaryň köpüsiniň okuwlary bilen gyzyklanmaýandygyny we şonuň üçin çagalaryna hepdede bir gezek we ýarym sagatlap sosial ulgamlara girmegine rugsat berýän öýde çäklendirmeler girizýändigini aýtdy Başga bir pikire görä, çagalar sosial ulgamy peýdaly we zyýanly görnüşde ulanyp bilerler: "Çagalar sosial ulgamy peýdaly usulda ulanyp bilerler. Emma bu algoritm we ene-atanyň gözegçiligine bagly" Dostlaryň topary, aragatnaşyk görnüşi, hatda çagalary we ýetginjekleri öz-özüňi görkezmek serişdeleri wirtual gurşawda barha gurulýar. "Sanly dostluk" düşünjesi, ilkinji seredişde zyýansyz ýaly bolup görünse-de, hakyky sosial endikleriň gowşamagy, emosional baglanyşyklaryň ýüzleýleşmegi we manipulýasiýa üçin açyk psihologiki gurşawyň döremegi ýaly töwekgelçilikleri döredýär. Bu geljekki nesilleriň özüni alyp barş modeline gönüden-göni täsir edýän faktor Iň aladalandyrýan taraplaryň biri, gözegçilik edilmedik algoritmleriň täsiri. Sosial media platformalary ulanyjyny platformada has uzak saklamak üçin agressiw, geň galdyryjy we duýgy taýdan mazmunly mazmuny barha artdyrýar. Bu, esasanam çagalar üçin howply maglumat siklini döredýär. Olar bilgeşleýin zorluga, ýigrenji sözlere, edepsiz gylyk-häsiýetlere we hatda wagtyň geçmegi bilen kadalaşýan öz janyna kast etmeklige sezewar bolýarlar Anonimlik öňden bäri internetiň "azatlyk zolagy" hökmünde görkezilip gelinýär, emma häzirki wagtda şol bir anonimlik jogapkärçiliksizligiň we agressiýanyň esasy çeşmeleriniň birine öwrüldi. VPN, galp hasaplar arkaly çäklendirmelerden geçmek, näbelli ulanyjylar tarapyndan döredilen basyş gurşawy indi şahsyýetleriň däl-de, tutuş jemgyýetiň psihologiki saglygyna täsir etmeýär. Bu nukdaýnazardan tehniki gözegçilik mehanizmlerini güýçlendirmek indi wariant däl, zerurlyk Şol sebäpli sanly mazmuna has berk gözegçilik etmek meselesi diňe bir ahlakly bolman, eýsem sosial üpjünçilik meselesine öwrüldi. Çaga janyna kast etmek, jynsy taýdan ekspluatasiýa töwekgelçiligi, agressiw özüni alyp barmak ýaly ýagdaýlar sanly gurşaw bilen gönüden-göni baglanyşyklydyr we bu baglanyşyk barha aýdyňlaşýar. Bu fonunda passiw synçylaryň ýagdaýynda galan döwletler hakyky töwekgelçilikleri döredýär Her bir ýurt jemgyýetçilik we syýasy hakykatlaryna laýyk gelýän modeli saýlasa-da, umumy çemeleşme birmeňzeş: sanly gurşaw indi gözegçiliksiz galdyrylyp bilinmez Azerbaýjan üçin esasy mesele bu proseslere daşyndan seretmek däl-de, işjeň pozisiýa eýelemek. Sebäbi bu diňe bir tehnologiýa barada däl-de, eýsem geljekki nesilleriň pikiri, özüni alyp barş modeli we umuman jemgyýetiň howpsuzlyk arhitekturasy hakda. Sanly azatlyklary goramak bilen howpsuzlygy üpjün etmegiň arasynda deňagramlylygy tapmak kyn bolsa-da, indi bu deňagramlylygy gözlemegiň däl-de, ony gurmagyň wagty geldi Azerbaýjanda sanly gurşawy kadalaşdyrmak teoretiki çekişme tapgyryny yzda galdyryp, anyk ädimler derejesine geçýär. Şunuň bilen baglylykda, Prezident Ylham Alyýewiň 27-nji fewralda gol çeken kararynda çagalary sanly gurşawda goramak, zyýanly mazmunyň täsirini azaltmak we sosial ulgamlarda özüni alyp barşyň kadalarynyň belli bir çarçuwasyny döretmek ýaly meseleler öňe sürüldi Resminamada hasaba alnanda ýaş çäklendirmelerini ulanmak baradaky başlangyç aýratyn bellärliklidir. Bu ädim köp ýyllaryň dowamynda ara alnyp maslahatlaşylsa-da, amaly durmuşa geçiriş mehanizmleriniň ýoklugy sebäpli hakyky netije bermedi. Şeýle-de bolsa, çagalaryň kiçi ýaşlarynda ýerliksiz mazmuna sezewar bolmagy olaryň psihologiki kemala gelmegine gönüden-göni täsir edýär. Bu nukdaýnazardan, ýaşy barlamak mehanizmleriniň ulanylmagy diňe bir tehniki süzgüç däl, eýsem gorag päsgelçiligi Buýrukda görkezilen beýleki nokatlar sanly gurşawdaky howpsuzlygyň hemmetaraplaýyn çemeleşmäni talap edýändigini görkezýär. Bu diňe bir çäklendirmeler barada däl, eýsem bilim, ene-atanyň gözegçiligi we platformalaryň jogapkärçiligini ýokarlandyrmak ýaly elementler hakda. Sebäbi sanly töwekgelçilikler diňe bir ugurdan dolandyrylmaýar - şeýle bu hem tehnologiki, sosial we özüni alyp baryş meselesidir Şeýlelik bilen, sanly platformalaryň täsiri giňelýärkä, bu ugurda döwletleriň gatyşmagy gutulgysyzdyr. Esasy mesele, bu gatyşmagyň deňagramly we maksatly amala aşyrylmagydyr - çagalaryň goragy hem üpjün edilmelidir, sanly gurşawyň işlemegi we açyk tebigaty saklanmalydyr Maşgala, aýallar we çagalar bilen baglanyşykly komitetiň agzasy Konul Nurullaýewa, ýaş çäklendirmeleriniň ulanyljak sosial ulgam platformalarynyň sanawynyň degişli döwlet edarasy tarapyndan kesgitlenjekdigini we kararyň jemgyýetçilik we sosial ulgam üpjün edijilerine habar beriljekdigini aýtdy: "Kanunyň bozulmagy ýüze çyksa, Azerbaýjan Respublikasynyň Administratiw Jenaýat Kodeksi kanunyň bozulmagy üçin degişli jerimeleri göz öňünde tutýar. Esasan sosial ulgam platformalary tarapyndan kanunçylygyň talaplaryny ýerine ýetirmezligi üçin wezipeli adamlar we edara görnüşli taraplar üçin dürli jerimeler göz öňünde tutulýar. Hatda şu Kodeksiň düzgünlerinde göz öňünde tutulan düzgün bozmalar, administratiw kararlar kabul edilen gününden başlap, bir ýyldan bäri dowam etdirilýär. geljekki nesilleriň bilimli we ygtybarly agzalary Sanly gurşawy emele getirmäge gönükdirilen möhüm maýa goýumdyr Onuň sözlerine görä, kanunçylykda göz öňünde tutulan üýtgeşmeler ene-atalaryň jogapkärçiligini öňe sürýär: "Sanly gurşawda çagalaryň howpsuz işjeňligi ilki bilen maşgaladan başlaýar. Ene-atalar çagalarynyň internetden we sosial ulgamlardan peýdalanmagyna gözegçilik etmeli, howplary barada habar bermeli we dogry sanly özüni alyp barş endiklerini döretmeli. Täze düzgüniň çäginde 16-18 ýaş aralygyndaky ýetginjekler tarapyndan sosial ulgamlary ulanmak üçin ene-atanyň razyçylygy talaby maşgalanyň bu işe gatnaşmagyny güýçlendirýär. " Deputat çagalary goramagyň Azerbaýjanda sosial syýasatyň esasy ugurlaryndan biridigini ýatlatdy: "Şol sebäpli ýurtda çagalaryň sagdyn ösmegi, hukuklarynyň goralmagy we howpsuz gurşawda ösmegi üçin yzygiderli çäreler görülýär. Mälim bolşy ýaly, 2018-nji ýylda kabul edilen "Çagalary zyýanly maglumatlardan goramak" kanuny çagalaryň ýaşyna laýyk maglumatlary almak we şol bir wagtyň özünde zyýanly maglumatlardan goramak hukugyny üpjün edýär. Häzirki üýtgeşmeler, şol syýasatyň dowamy hökmünde sosial ulgamlarda ýüze çykýan täze kynçylyklara jogap bermäge gönükdirilendir. Şeýlelik bilen, sanly ösüş syýasaty we çagalary goramak syýasaty goşmaça ugurlar hökmünde amala aşyrylýar Maşgala, aýallar we çagalar meseleleri boýunça döwlet komitetiniň bölüminiň müdiri Talýa Ibrahimowa öz beýanatynda kanun kabul edilenden soň 12 aý soň güýje girmegine garaşylýandygyny aýtdy: "Documentagny, resminama gol çekilenden we resmi taýdan çap edilenden 12 aý soň güýje girýär. Şeýle-de bolsa, umumy geçiş döwri bir ýyla golaý wagt alyp biler. Bu döwürde sosial ulgamlara we beýleki sanly hyzmatlary üpjün edijilere täze talaplar barada habar berler we uýgunlaşma üçin taýýarlyk işleri başlar. Kanun güýje girenden soň, 16 ýaşa ýetmedik çagalara degişli şahsy sanly hasaplary ulanmakda çäklendirmeler ulanylar." Bölüm müdiri, yglan edilen ýaş barada şübhe dörän halatynda, ikinji ýaş barlagyny geçirmegiň meýilleşdirilýän bir meselä düşündiriş berdi: "Prowaýderlerden platformalarda ulanyjylaryň özüni alyp barşyny yzygiderli seljermek talap edilýär. Haýsydyr bir düzgün bozulma ýüze çykarylsa, şol adamlaryň hasaplary derrew çäklendiriler. Bu amallar üçin platformalarda degişli tehniki mümkinçilikleri döretmek zerur" Onuň sözlerine görä, kanun taslamasy diňe bir ýaş çäkleri bilen çäklenmän, şol bir wagtyň özünde ýurtdaky ähli hyzmatlary üpjün edijileriň işi üçin berk talaplar kesgitlenýär: "Daşary ýurt kompaniýasy bolandygyna garamazdan, Azerbaýjanda hyzmatlary hödürleýän ähli platformalar kanuny ýa-da fiziki şahs hökmünde hasaba alynmaly, ýurtda wekil we aragatnaşyk merkezini döretmeli, degişli döwlet edaralaryna hasabat bermeli we soraglara jogap bermeli. Mundan başga-da şahsy maglumatlar goramak bilen baglanyşykly çynlakaý borçnamalar Hukuk syýasaty we döwlet gurluşyk komitetiniň agzasy Bahruz Maharramow, taslamanyň esasy hukuk borçnamasynyň we jogapkärçiliginiň platforma üpjün edijilerine, ýagny sosial ulgam eýelerine ýa-da dolandyryjylaryna gönüden-göni berilýän Administratiw jenaýat kodeksine düýbünden täze makalalaryň goşulmagyny göz öňünde tutýandygyny aýtdy: "Görkezilen jerimeler gaty agyr. Şeýlelik bilen, işgärlere maglumat bermedik ýa-da ýoýulmadyklygy sebäpli 6,000-7,000 manat jerime tölenip bilner we edara görnüşli taraplara maglumat bermezlik ýa-da ýoýmak üçin 20,000-30,000 manat jerime tölenip bilner. Resmiler soraglara jogap bermedikleri üçin 25,000-30,000 manat jerime salynyp bilner Howpsuz ulanyş talaplary, has takygy ýaşy barlamak, zyýanly mazmuny aýyrmak we ş.m. düzgün bozmalar üçin işgärlere 8,000-9,000 manat we 35,000-40,000 manata çenli edara görnüşli taraplar jerime tölemeli. Şeýle hem, daşary ýurtly prowaýderleriň ýurtda şahamça ýa-da wekilhana açmak baradaky borçnamalary we 100,000 manatdan başlap, internet traffigini çäklendirmek üçin çynlakaý maliýe sanksiýalary taslamada takyk düzgünleşdirilýär Deputat garaşylýan esasy diwidendleriň biri, ilkinji nobatda kiberhowpsuzlyk we psihologiki saglyk, çagalaryň beden we akyl saglygyna zyýan berýän endikli mazmunyň gyssagly öňüni almakdygyny aýtdy: "Ageaş çäklendirmesiniň haýsy sosial ulgamlara ulanyljakdygy barada taslama" sosial ulgam platformasy "düşünjesine giň we giňişleýin hukuk kesgitlemesini berýär. Bu ulanyjylaryň arasynda sanly özara baglanyşygy, has takygy, tekst, surat, wideo, ses we ş.m. köpçülikleýin paýlaşmaga mümkinçilik berýän maglumat ulgamlaryny öz içine alýar. Şeýle-de bolsa, kadadan çykmalar bar, bilim, saglygy goraýyş ýa-da hünär-işewür gatnaşyklaryna gönükdirilen platformalar bu çäklendirmeden aýrylýar. .Agny, bu çäklendirme diňe güýmenje we umumy aragatnaşyk üçin niýetlenen meşhur global we ýerli sosial ulgam platformalarynda ulanylar, bu ýerde çagalaryň endik algoritmlerine sezewar bolýarlar Azerbaýjanyň kiberhowpsuzlyk guramalary birleşiginiň bilermeni Kamran Karimli, çagalar tarapyndan yglan edilen ýaşyň dogrulygyna göz ýetirmek üçin haýsy gurallary ulanmalydygyny aýtdy: "Ageaş barlagy dürli tehnologiki usullar arkaly amala aşyrylyp bilner. Bu şahsyýetnama ýa-da beýleki resmi resminamalar arkaly şahsyýeti kesgitlemegi, sanly şahsyýet ulgamlaryny birleşdirmegi, biometrik ýaşy bahalandyrmak tehnologiýalaryny, ene-atanyň razylygyny we ene-atany barlamak mehanizmlerini, üçünji tarapyň ýaş barlag hyzmatlaryny ulanmagy öz içine alýar. Mundan başga-da, galp maglumatlary tabşyrmak, beýleki adamlaryň maglumatlaryny ulanmak we ulgamyň çäklendirilmegi sebäpli jogapkärçiligiň bolmagy mümkin. döwlet gözegçilik bilen bilelikde ulanylýan köp derejeli goranyş mehanizmi hökmünde garalmalydyr " Onuň sözlerine görä, çagalaryň sosial ulgamlary ulanmagyna ýaş çäklendirmeleriniň ulanylmagy, ilkinji nobatda, olaryň fiziki, psihologiki we sanly howpsuzlygyny üpjün etmegiň zerurlygy bilen baglanyşykly: "Çagalar kiber yzarlamak, kiber-zorluk, zyýanly mazmun, dezinformasiýa, onlaýn manipulýasiýa, şahsy maglumatlary bikanun ýygnamak we peýdalanmak ýaly töwekgelçiliklere has ejiz topar hasaplanýar. Mundan başga-da, ýaşlarynyň aýratynlyklary sebäpli çagalar sosial ulgamlaryň algoritmiki täsirlerine doly baha bermek ukybynyň çäklidigini, çagalaryň paýlaşylmagynyň öňüni alýan töwekgelçilikler, ýaş çäklendirmeleri hasaplanýar Sosial ulgam platformalarynyň çagalaryň howpsuzlygyny üpjün etmekde möhüm jogapkärçiligiň bardygyny ýada salýan bilermen, bu jogapkärçiligiň diňe ahlakly bolman, eýsem köp ýurtlarda kanuny borçnamanyň häsiýetine eýe bolup başlandygyny aýtdy: "Platformalar ene-atanyň gözegçilik gurallary, gizlinlik sazlamalaryny ýokary derejä çykarmak, zyýanly mazmuny süzmek, ýaş çäklendirmeleri we şikaýat mehanizmleri ýaly dürli çäreleri durmuşa geçirýär. Şeýle-de bolsa, häzirki tejribe bu çäreleriň doly ýeterlik däldigini görkezýär. edilmedi. Öz-özüňi yglan etmek ýörelgesine esaslanýan ýaşy kesgitlemek, algoritmler käwagt çagalar üçin ýerliksiz mazmuny maslahat berýärler we gözegçilik mehanizmleriniň täsirindäki boşluklar goşmaça çäreleri talap edýär. Şonuň üçin platformalaryň jogapkärçiligi bilen bir hatarda döwlet düzgünleşdirmesi we ene-atanyň gözegçiligi hem möhüm elementler hasaplanýar. " Psiholog we psihoterapewt Elmir Akbar öz çykyşynda jenaýat eden çagalaryň aglaba köpüsiniň jenaýatyň pidasy bolandygyny ýa-da çynlakaý psihologiki kynçylyklary başdan geçirendigini, hiç haçan psihologiki gözden geçirilişiň ýa-da psihoterapiýa goldawynyň bolmandygyny aýtdy: "Soňky döwürlere seretsek, jenaýat eden çagalaryň hemmesi garyp maşgalalardan däl, hemmesi baý maşgalalardan däl. Diýmek, mesele sosial synpa bagly däl. Şol bir mesele dürli maşgala şertlerinde ýüze çykýar. Şonuň üçin ene-atalar has seresap bolmaly we çagalara sosial ulgamda ýüze çykýan negatiw ýagdaýlary ýa-da kynçylyklary gizlemegiň ýerine ene-atasy bilen paýlaşyp biler ýaly ynam we yhlas esasynda gatnaşyk gurmalydyrlar. Käwagt sosial ulgamlaryň we käbir onlaýn oýunlaryň ýetginjeklere ýaramaz täsirini görýäris. Hatda käbir ýagdaýlarda bu täsir şeýle bir güýçli welin, ýaşlar we ýetginjekler öz janyna kast etmek ýaly pajygaly ädimleri ädýärler Onuň sözlerine görä, bu wakalaryň ýüze çykmagynyň esasy sebäbi dogry psihologiki çemeleşmäniň bolmazlygydyr "Ene-atalar sosial ulgamlarda-da, hakyky durmuşda-da çagalarynyň özüni alyp barşyna hökman gözegçilik etmeli we ýol görkezmeli. Gynansagam, bu ähli maşgalalarda deň derejede görülmeýär. Ene-atalar bilen çagalaryň arasynda çyn ýürekden aragatnaşyk gurulmady we bu diňe garyp ýa-da baý maşgalalaryň meselesi däl" Psiholog, sosial ulgamlara gözegçilik etmek we olary diňe bir çagalar üçin däl, eýsem ulular üçin hem belli bir derejede düzgünleşdirmegiň örän peýdaly boljakdygyny belläp geçdi: "Häzirki wagtda sosial ulgamlar arkaly ýaýradylan köp skandallar, bikanunçylyklar we betbagtçylyklar gözegçilik mehanizmleri bar bolan halatynda ýüze çykmazdy ýa-da azaldylmazdy. Gynansagam, käbir ene-atalar ýetginjekler we çagalar bilen baglanyşykly her bir meseläniň diňe mekdebiň, mugallymlaryň ýa-da jemgyýetçilik gurşawynyň jogapkärçiligine ynanýarlar. Bu dogry çemeleşme däl. Aslynda esasy jogapkärçilik ene-atalaryň üstüne düşýär. Sebäbi ahyrky netijede maşgala başlaýar Şonuň üçin bu ýerde iň möhüm mesele bilim. Ene-atalar çaganyň psihologiýasyndan habarly bolmaly, haýsy ýaşda haýsy psihologiki zerurlyklaryň bardygyny bilmeli we bu zerurlyklary dogry ugrukdyryp bilmeli. Bu çemeleşmeler sosial ulgamlarda-da, hakyky durmuşda-da dogry durmuşa geçirilse, çagalar ne jenaýatyň pidasy, ne-de jenaýat edenler. " Bilim hünärmeni Goşgar Maharramow, Azerbaýjandaky mekdepleriň käbir düzgünleri özleri düzgünleşdirip biljekdigini, sebäbi munuň hukugynyň bardygyny aýtdy: "Syýasat okuw ýylynyň başynda ähli ene-atalara hödürlenip bilner ýa-da hatda gol çekilip bilner, şonuň üçin hemmeler mekdepde jübi telefonyny ulanmagyň talaplaryna göz ýetirerler. Meniň teklibim, bir okuwçy sapak wagtynda telefony ulanýan bolsa, mugallym okuwçynyň telefonyny wagtlaýynça alyp biler. Aslynda, telefon mugallym tarapyndan zor bilen alynmaly däldir we okuwçy tarapyndan berilmeli mesele bolmaly. çäreler mekdebiň özüni alyp baryş kadalaryna laýyklykda ulanylmalydyr. Bu çäreler mekdepde goşmaça wagt, wagtlaýyn togtadyş ýa-da beýleki düzgün-nyzam mehanizmlerini öz içine alyp biler G. Maharramowyň pikiriçe, çagalary sosial media we smartfonlardan uzaklaşdyrmak diňe bilim üstünliklerine oňyn täsir edip biler: "Çagalary sosial media we smartfonlardan uzaklaşdyrmak olaryň bilim üstünliklerine oňyn täsir edip biler. Esasanam okuw döwründe çagalar telefonlardan uzak durmalydyrlar. Telefonlar sumkada ýa-da ýörite bellenen şkaflarda saklanmalydyr. Talyp telefonyň sesini, titremesini ýa-da habarnamalaryny duýmaly däldir Sebäbi 30 adamlyk synpda mugallymyň bir wagtyň özünde hemmelere gözegçilik etmegi mümkin däl. Talyp telefonda habar iberip, biriniň suratyny alyp, sosial ulgamlary ulanyp biler edip biler Bu okuw prosesini bozýar we goşmaça töwekgelçilikleri döredýär. " Ene-atalar, mekdepler we döwlet edaralary çagalary zyýanly maglumatlardan goramak we sosial mediýanyň howpsuz ulanylmagyny üpjün etmek üçin bilelikde işlemeli G. Maharramowyň pikiriçe, bu ýerde iň uly jogapkärçilik ene-atanyň üstüne düşýär: "Telefonda oturdylan programmalar ene-atanyň gözegçiliginden geçmeli. Çaga ene-atasynyň habary bolmazdan bir programma göçürip alyp bilmez. Ene-ata telefony yzygiderli barlamaly, habarlary, dostlaryň töweregini we ulanylýan programmalary gözden geçirmeli. Bu ene-atanyň jogapkärçiliginiň aýrylmaz bölegidir. Mekdep diňe telefonda telefonyň ulanylmagynyň öňüni alyp biler. Şeýle-de bolsa, çaganyň sosial media özüni alyp barşyna gözegçilik etmek ene-atanyň jogapkärçiligidir. Döwlet edaralary sosial media platformalarynda käbir borçlary ýükläp bilerler. Mysal üçin, çagalaryň ýaşyny galplaşdyryp hasaba alynmagynyň öňüni almak üçin mehanizmler talap edilip bilner. Şol bir wagtyň özünde, çagalar we ýetginjekler üçin sosial media platformalarynyň aýratyn wersiýalary işlenip düzülmeli. Mysal üçin, Instagram ýetginjekler üçin ýörite hasap mehanizmlerini hödürledi. TikTok, Facebook we beýleki platformalar çagalar üçin has ygtybarly wersiýalary hem döredip biler. " Şeýle hem bilermen, eger bir platforma 13 ýa-da 15 ýaşa çenli çagalara rugsat bermese, ene-atanyň ýaş maglumatlaryny galplaşdyryp, çagasyny şol platforma girmeli däldigini aýtdy Jemgyýetçilik gatnaşyklary bilen sanly endik arasyndaky deňagramlylyk Sosiolog Naib Niftaliýew öz çykyşynda ene-atada, mekdepde mugallym we mugallym-talyp gatnaşyklarynda ýüze çykan gapma-garşylyklaryň häzirki zaman tehnologiýalarynyň ululara-da, ýaşlara-da, birneme ýaş çagalara-da goşmaça garaşlylyk döredýändigini görkezýändigini aýtdy: "Sosial mediýa we tehnologiýalara baglylyk, esasanam kiçi ýaşda, häzirki döwrüň esasy meseleleriniň biri hasaplanýar. Çagalar üçin niýetlenen käbir platformalar, olaryň psihologiki emele gelmegine täsir etmek, aň-düşünje derejesinde ugrukdyrmak we geljekdäki özüni alyp barş usullaryna täsir etmegi maksat edinýär. Sosial marketingiň aýratyn bir görnüşi hökmünde kabul edip bolar. Bu nukdaýnazardan, çäklendirmelerden başga-da çagalaryň sosial media we internet tehnologiýalaryny ulanmagy üçin alternatiw we sagdyn gurşaw döredilmelidir diýip pikir edýärin. Childrenagny, çagalary çäklendirmek ýeterlik däl, bu çäklendirmeleriň sebäbi hem dogry düşündirilmelidir. Şol bir wagtyň özünde, bu çäklendirmeleriň ýerine çaganyň pikirini erkin we döredijilikli ösdürip bilmegi üçin ösmek, güýmenje, intellektual we döredijilik mümkinçilikleri üçin amatly mümkinçilikler we gurşaw üpjün edilmelidir. Klassiki pedagogiki çemeleşmeler we häzirki zaman tehnologiýalary bu ýerde sintez edilmeli " Sosiolog Uzeýir Şafiýew ýokarda agzalan düzgüniň diňe bir döwlet we döwlet edaralarynyň işi bolman, eýsem ene-atalaryň we umuman maşgalanyň jogapkärçiligini hem goşdy: "Bu amal, maşgalalaryň, mekdepleriň, degişli döwlet edaralarynyň we döwlete dahylsyz pudagyň sosial media gurşawyny has sagdynlaşdyrmak üçin bilelikde işleşip bilýän jemgyýetçilik jogapkärçiliginiň çäginde amala aşyrylmalydyr. Çagalaryň sosial ulgam platformalarynda interaktiw mazmuny ulanmagy elmydama peýdaly däl we käwagt ýaramaz täsirlere sebäp bolup biler. Şonuň üçin ene-atalar çagalara gözegçilik etmeli. Ene-atanyň gözegçiligi mümkin bolmasa, bu jogapkärçilik käbir halatlarda çagalaryň zyýanly we ýerliksiz mazmundan uzaklaşdyrylmagyny üpjün etmek üçin hossarlara, sosial hyzmat edaralaryna ýa-da bilim edaralaryna düşmeli. " U. Şafiýew sosial ulgam platformalarynda ýalňyş maglumat döredýän ikitaraplaýyn we zyýanly paýlaşmagyň öňüni almak üçin has berk düzgünleşdiriji mehanizmleriň ulanylmagyny teklip etdi: "Şeýle çäreleriň netijesinde çagalaryň we ýetginjekleriň sosiallaşmagy prosesinde negatiw ýagdaýlaryň öňüni almak mümkin. Şeýlelik bilen, intellektual we sanly tehnologiýalary dogry dolandyrmak we maglumatlaryň hapalanmagynyň öňüni almak netijesinde bu sebit has howpsuz gurşa öwrülip biler. " Netijede, sanly gurşaw indi diňe bir aragatnaşyk serişdesi bolman, eýsem çaganyň dünýäni kabul edişini emele getirýän güýçli ekosistemadyr we bu ekosistemanyň gözegçiliginiň bolmazlygy erkinligi däl-de, tersine, howpsuzlygy döredýär. Çagany sanly dünýä goýberdi onda "näme üçin beýle boldy?" sorag bermek uzak wagtlap dowam eden jogapkärçilikdir. Parahatçylyk üçin telefony ene hökmünde berýän we bilimi algoritmlere tabşyran ene-ata, iru-giç netijä daşyndan seretmeli. Sebäbi gözegçilik edilmedik her bir ekran, çaganyň häsiýetini başga biriniň ýazan ssenarisine öwürýär Sosial ulgamlaryň açyk algoritmleri, emosional hasaplanan mazmunyň akymy we täjirçilik gyzyklanmalary, saýlamak ukyby emele gelmezden ozal çagalara täsir edýär. Şonuň üçin gadagan etmek däl-de, duýgur ýaş döwrüni goraýan akylly çarçuwany döretmek. Teklip edilýän çemeleşme şu deňagramlylygy maksat edinýär: çagany daşlaşdyrmazdan sanly dünýä töwekgelçiliginden ätiýaçlandyrmak. Bu maşgalanyň jogapkärçiligini güýçlendirýär, platformalary has ahlakly alyp barmaga mejbur edýär, şeýle hem döwletiň öňüni alyş idegini geljek nesillere kanuny derejä çykarýar. Wagtyň geçmegi bilen şeýle düzgün çagalary çäklendirmeýär, tersine, sagdyn pikir, has berk psihologiýa we has ygtybarly sanly endikler bilen geljege taýýarlaýar Ulanylanda saýtdaky materiallara ýüzlenmek möhümdir. Web sahypalarynda maglumat ulanylanda, giperlink bilen salgylanmak hökmanydyr