Kiçi we orta telekeçilik: Global krizis döwrüniň ykdysady halasgäri

Global dartgynlylygyň arasynda geosyýasy garşylygy ýokarlandyrmak üçin oba hojalygy maksatnamasy KOK: Global krizisi halas edijiler Global krizisler wagtynda iri kompaniýalar çeýeligi ýitirýärler we tejribe azalýar, kiçi we orta kärhana (KOK) innowasiýa uýgunlaşmagy sebäpli ykdysadyýetiň esasy hereketlendirijisine öwrülýär. Şeýlelik bilen, KOK-lar global üýtgeşmelere uýgunlaşýarlar we bazar talaplary iri korporasiýalardan has çalt we täze hyzmaty ýa-da önüm liniýasyny aňsatlyk bilen üýtgedip bilerler KOK-lar haýal etmän kararlar kabul edýärler, üýtgeýän bazar talaplaryna çalt uýgunlaşýarlar we krizisi täze mümkinçiliklere öwrüp ykdysadyýetiň ösüşini üpjün edýärler. Demanderli isleg barada has köp maglumaty bolan we ýerli şertleri çuňňur seljerip bilýän KOK-lar has durnukly segmentleri tapyp we krizis döwründe işlerini gorap bilerler Taryhyň dowamynda kiçi we kiçi kärhanalaryň ägirt uly korporasiýalardan öňe geçendigi ýa-da global krizisler wagtynda düýbünden täze bazarlaryň döredilendigi barada aýdyň mysallar bar: Netijede, uly bolmadyk korporasiýalar birnäçe aýlap karar berip bilmeýän "sanlylaşdyrma" amalyny birnäçe hepdäniň içinde tamamlap, girdejilerini artdyrdylar Şol sebäpli, döwletleriň iş üpjünçiligini üpjün etmek we krizis döwründe öňe çykýan ýerli islegi kanagatlandyrmak üçin kiçi telekeçilere goldaw bermegi ileri tutmagy hökmany, zerur we tebigy zat. Azerbaýjandaky häzirki ýagdaý kiçi we orta daýhanlary goşmak bilen KOK-lar bilen işi giňeltmegi zerur etdi Prezident Ylham Alyýewiň 25-nji maýda gol çeken "2026-2030-njy ýyllar üçin oba hojalygy, balykçylyk we suw hojalygy önümlerini öndürmek we gaýtadan işlemek sebitlerini ösdürmek boýunça döwlet maksatnamasy" kiçi kooperatiwler üçin uly mümkinçilikler döredýär. Döwlet maksatnamasynyň hususy daýhanlar, esasanam kiçi kooperatiwler üçin döredjek ykdysady peýdalarynyň arasynda çynlakaý maliýe, salgyt we serişdeleri höweslendirmek, şeýle hem institusional goldaw mehanizmleri bar. Bu çäreleriň esasy maksady kiçi öndürijileri birleşdirmek we olary uly bazarlara çykarmak we önümçilik çykdajylaryny azaltmak Azerbaýjanyň 2026-2030-njy ýyllar üçin Döwlet maksatnamasy bu global töwekgelçilikleri ätiýaçlandyrmagy we daşary ýurtlara garaşlylygy azaltmagy maksat edinýär Azyk howpsuzlygy we geosyýasy garşylygyň ýokarlanmagy Şeýle-de bolsa, häzirki wagtda oba hojalygy diňe bir iýmit, demografiýa we ilat meselesi däl, eýsem geosyýasy basyşlara garşylyk faktorydyr Global geosyýasy dartgynlyklaryň we üpjünçilik zynjyryndaky bökdençlikleriň fonunda içerki çeşmeleriň üsti bilen azyk howpsuzlygyny üpjün etmek diňe bir ykdysady mesele däl, eýsem göni milli howpsuzlyk meselesi. Halkara howpsuzlyk ulgamynyň çynlakaý çökmegi, güýçleriň deňagramlylygynyň bozulmagy we halkara hukugynyň ýatyrylmagy fonunda ykdysady howpsuzlygyň esasy salgylanmalary içerki potensialyň iň ýokary mobilizlenmegi we işjeňleşdirilmegi bolup durýar Häzirki wagtda azyk howpsuzlygy eýýäm çynlakaý geosyýasy howplara garşylyk sütüni we syýasy garaşsyzlygyň sütünlerinden biridir. Global krizisler wagtynda serhetleriň ýapylmagy ýa-da eksport gadaganlyklarynyň (meselem, galla embargolary we ş.m.) töwekgelçiligine garşy bu maksatnama, Azerbaýjanyň agrosenagat toplumyny tutuşlygyna içerki çeşmelerde “öz-özüni üpjün etmek” görnüşine geçirmegi maksat edinýär Oba syýasatynyň strategiki mehanizmleri Maksatnamada milli çeşmeleriň hasabyna çydamlylygy ýokarlandyrmak üçin 4 esasy strategiki mehanizm kesgitlenildi: 1. Strategiki ätiýaçlyklary döretmek: Içerki önümçiligi ýokarlandyrmak, esasanam iýilýän bugdaý we ösümlik ýaglary ýaly importa gaty bagly önümlerde, döwlet tarapyndan kepillendirilen strategiki däne we azyk gaznalaryny güýçlendirmek 2. agrerli agro gaýtadan işlemegiň çuňlaşdyrylmagy: Çig mallara garaşlylygy azaltmak üçin ýurtda täze ösümlik ýag zawodlarynyň we iýmit gaýtadan işleýän kärhanalarynyň döredilmegi döwlet tarapyndan gönüden-göni höweslendirilýär. Bu, dünýä bazarlarynda bahalaryň üýtgemeginiň içerki bazara edýän täsirini zyýansyzlandyrýar 3. Tohum öndürmekde we köpeltmek ýerlerinde çeşmeleriň garaşsyzlygyny üpjün etmek: Daşary ýurtlardan getirilýän tohumlara we köpeldilýän haýwanlara garaşlylygy azaltmak üçin ýerli tohum fermalary we tohumçylyk merkezleri ösdürilýär. Döwletiň hasabyna haýwanlary mugt kesgitlemek içerki keselleriň töwekgelçiligini aradan aýyrmaga hyzmat edýär 4. localerli öndürijileriň hyzmatdaşlygy: Kärhanalarda kiçi daýhanlaryň birleşmegi içerki bazaryň önüm üpjünçiligini durnuklaşdyrýar. Bu model bäsdeşlik bazary ýörelgelerine esaslanýar we döwletiň kadalaşdyryjy goldawyny birleşdirip, şoka çydamly ekosistemany döredýär Umuman aýdylanda, Döwlet maksatnamasy 4 esasy strategiki sütüne esaslanýar: Çeşmeleri tygşytlamak: Oba hojalygynda we fermalarda suw, energiýa we beýleki tebigy baýlyklary tygşytly ulanmak Hereketlendiriji güýç hökmünde kiçi kooperatiwler bilen kiçi we orta daýhanlary goldaýan maksatnama Bu maksatnamanyň iň möhüm taraplarynyň arasynda kiçi we orta telekeçileriň howandarlygyny we kiçi we orta daýhanlaryň aýak üstünde durmagyna goldaw bermegi ýatlamak dogry bolar. Şeýlelik bilen, maksatnama kiçi we orta daýhanlara subsidiýalara we karzlara elýeterliligi ýokarlandyrmagy, intensiw we bäsleşige ukyply ferma modeline geçmegi, gaýtadan işleýän kärhanalar bilen göni gatnaşyklary ýola goýmagy, satuw bazarlaryna aňsat girmegi we häzirki zaman oba hojalygyny hödürlemegi wada berýär Ownuk we orta göwrümli fermalaryň bäsdeşlige ukyplylygyny ýokarlandyrmak, kiçi kooperatiwleriň nusgasyndaky gurama, iş üpjünçiligine we önümleriň köp bolmagyna, azyk önümleriniň bahalarynyň durnuklylygyna we ýurtda garyplygy azaltmaga ep-esli täsir edip biler. Bu obadaky orta gatlaklaryň hataryny giňeltmäge we berkitmäge ukyply kiçi we orta oba hojalyk kooperatiwleriniň döremegi we giň ýaýramagydyr Daniýada we Gollandiýada kooperatiwler durmuş üpjünçiliginiň we halkara ykdysady bäsdeşlik ukybynyň esasy sütünlerinden biridir. Bu guramalar ýurtlarda bazar monopoliýalarynyň öňüni alýar, girdejileriň deň paýlanmagyny üpjün edýär we jemgyýetiň agzybirligini güýçlendirýär Taryha ser salanymyzda, ähli üstünlikli oba hojalygynyň özgertmeleriniň üstünlikleriniň umumy ýörelgeleri: Bu şertleriň her biri, oba hojalygynyň özgertmeleriniň öňki döwürlerinde azerbaýjan obasy üçin üpjün edilipdi we täze maksatnama şertleri gowulandyrmagy göz öňünde tutýar Kooperatiwler: Önümçilik gatnaşyklarynyň adalatly nusgasy Şol bir wagtyň özünde önümçilik gatnaşyklary, gurama görnüşi netijä gönüden-göni täsir edýän esasy faktor Hyzmatdaşlyk modelindäki önümçilik gatnaşyklary, ilkinji nobatda, demokratik hyzmatdaşlygyň ýörelgelerine esaslanýar. Bu ýerde "kapitalyň görkezmesi" däl-de, "adam faktory" esas hökmünde kabul edilýär: "Bir agza - bir ses". Paýyň ululygyna garamazdan, her bir daýhanyň dolandyryşda deň hukugy bar Mysal üçin, paýdarlar jemgyýetlerinden (LLC ýa-da OJSC) tapawutlylykda (iň köp paýly biriniň aýdýanlary has köp) kooperatiwlerdäki kararlary iri maýa eýeleri däl-de, eýsem agzalaryň köpüsi kesgitleýär. Kooperatiwiň hataryna goşulmak bilen, daýhan önümçilik gatnaşyklaryny düýpgöter üýtgedýär - dargadylan aýry işçiden guramaçylykly kollektiw güýje Öndürilen önümiň ýa-da gazanylan girdejiniň agzalaryň arasynda bölünişi hem önümçilik gatnaşyklarynyň aýrylmaz bölegidir. Kooperatiwlerde girdeji diňe maýa goýlan maýa görä däl-de, eýsem her bir agzanyň kooperatiwiň işine gatnaşmagyna ýa-da hyzmatlaryna baglylykda paýlanýar (mysal üçin, kooperatiwiň önümine näçe önüm iberilýär) Hyzmatdaşlyk modeli ekspluatasiýanyň öňüni alýar, araçylar ýok edilýär we girdeji gönüden-göni ýer ekýän daýhana gidýär. Gazanan girdejisiniň bir bölegi hökmany suratda obanyň ösüşine, infrastruktura we agzalaryň bilimine gönükdirilendir "Girdejini nädip bölmeli" we ähli döwürleriň we halklaryň girdeji ýörelgesi Peýdany we girdejini adalatly paýlamak meselesi adamzat taryhynda iň köne, iň çylşyrymly we iň köp ara alnyp maslahatlaşylan sosial-ykdysady mesele. Bu gapma-garşylyk gadymy döwürlerden häzirki döwre çenli dürli ykdysady we syýasy ulgamlaryň (kapitalizm, sosializm we ş.m.) döremegine we üýtgemegine sebäp boldy. Meýletin esasda döredilen oba hojalyk kooperatiwleri, döwrüň iň çylşyrymly soragyna iň amatly jogap hasaplanyp bilner Oba hojalyk kooperatiwlerinde girdeji paýlaşmak ýörelgesi ykdysadyýetiň taryhynda iň adalatly mehanizmleriň biri hasaplanýar. Munuň esasy sebäbi, nusgawy kapitalistik kompaniýalardan tapawutlylykda, kooperatiwleriň girdejileri "maýa goýlan maýa däl-de, gatnaşyga / zähmetine görä" paýlamagydyr Mysal üçin, döwlet býudjetine salgytlar we beýleki hökmany tölegler tölenenden soň, galan bölegi kooperatiwiň ýyllyk işi netijesinde gazanylan girdejiden paýlanýar. Girdejiniň bir bölegi, kooperatiw agzalarynyň kooperatiwiň işine ykdysady gatnaşmagyna (mysal üçin, iberilen önümiň ýa-da zähmetiň mukdary) "kooperatiw tölegleri" görnüşinde berilýär. Girdejiniň başga bir bölegi, agzalaryň özara gaznasyna goýýan goşmaça paý tölegleriniň mukdaryna görä diwidend görnüşinde paýlap biler. Diwidendleriň ýokarky çägi kanun bilen çäklendirilip bilner Haçan-da bir agza kooperatiwden çyksa ýa-da ýurtdan çykarylsa, paýynyň gymmaty kanuna we tertipnama laýyklykda yzyna gaýtarylýar ýa-da emläk görnüşi başga bolsa, tertipnama laýyklykda düzülýär. Dürli ownuk tapawutlar bilen oba hojalygy kooperatiwiniň esasy ýörelgeleri Kommunistik geçmişimizde köpçülikleýin ferma kooperatiwleriniň beýle gowy tejribäniň ýokdugy hakykat. Şeýlelik bilen, ulgam teoriýa taýdan kämil ýaly görünse-de, amaly ulanyşdaky käbir meseleler adalat ýörelgesine kölege saldy Mysal üçin, subýektiw faktorlar gaty çynlakaý psihologiki ähmiýete eýe. Käbir kooperatiw agzalar, zähmet çekýän agzalaryň arasynda adalatsyzlyk duýgusyny döredýän başgalaryň hasabyna girdeji gazanyp bilerler. Ikinji mesele dolandyryş korrupsiýasy. Hyzmatdaşlyk dolandyryşy aç-açan işlemese, girdejiler gizlenýär we adalatly paýlanyş kagyz ýüzünde galýar Netijede, taryhy şikesler galýar. Sowet döwründe mejbury "kolhoz" (köpçülikleýin ekerançylyk) tejribesi, post-sowet ýurtlarynyň köpüsinde kooperatiw düşünjesine ynamsyzlyk döretdi. Sowet kolhozizasiýasy döwründe daýhanlar döwletiň zorlugy bilen ýerlerini we emläklerini tabşyrmaly boldular. Netijede içerki hyjuw we eýeçilik duýgusy ýitdi, netijelilik birden peseldi we oba hojalygy uzak möhletli krizise girdi Sowet döwründäki kooperatiwleriň şowsuzlygynyň 4 esasy sebäbi bardy: "Meýletinlik" ýörelgesi, kooperatiw modeliniň esasyny düzýär Halkara Hyzmatdaşlyk Bileleşigi (ICA) tarapyndan kabul edilen ilkinji resmi ýörelge "Meýletin we açyk agzalyk" maddasydyr Taryhy tejribe, eger kooperatiw meýletinlik, doly aç-açanlyk we berk gözegçilik ýörelgeleri bilen işleýän bolsa, bu kiçi we orta öndürijiler üçin dünýäde iň adalatly girdeji paýlanyş modelidigini subut edýär. Europeewropanyň ösen oba hojalygy (mysal üçin, Gollandiýa we Daniýa) bu modele esaslanýar Taryh subut edýär, meýletinlik ýörelgesi bozulanda, kooperatiw modeli düýbünden başa barmaýar. Öň hem belläp geçişimiz ýaly, munuň iň aýdyň mysallary öňki SSSR we Gündogar Bileleşiginiň ýurtlarynda başdan geçirildi Üstünlikli mysal hökmünde 1844-nji ýylda Angliýada işleýänler tarapyndan düýbünden meýletin döredilen "Roçdel" kooperatiwi häzirki zaman kooperatiwleriniň atasy hasaplanýar. Bu meýletin model häzirki wagtda Europeewropanyň oba hojalygy, bank we bölek satuw pudaklarynda (mysal üçin Ispaniýanyň äpet Mondragon kooperatiwinde) we Demirgazyk Amerikada esasy güýçleriň biridir Azerbaýjanda, esasanam oba hojalygynda kiçi daýhanlaryň (oba hojalygy kooperatiwleri) birleşmegi üçin uly mümkinçilik bar. Şeýle-de bolsa, öňki Sowet kolhoz ulgamynyň galdyran negatiw psihologiki yzlary henizem halkyň aňynda "kooperatiw = mejburlyk" birleşigini döredýär. Şonuň üçin häzirki zaman kooperatiwleri döretmekde daýhanlara bu birleşigiň düýbünden meýletin we olaryň peýdasy üçin açyk düşündirilmelidir we bu etap eýýäm dowam edýär