Kipr täze paradigma taýynmy? - Yusufusup Kanly ýazdy

BMG-nyň Baş sekretarynyň şahsy wekili Holguiniň soňky gatnaşyklary we Nikosiýa, Ankara, Afiny, Brýussel we Nýu-Yorkork arasyndaky diplomatik gatnawyň köne formulalara dolanmak üçin däl-de, häzirki ylalaşyk esasynyň gözlenýändigini görkezýär. Şeýle çözgüt ahyrsoňy Şweýsariýa stilindäki modele getirer; Örän gowşak federasiýa ýa-da iki esaslandyryjy döwletiň konfederasiýasyna meňzeýär Onýyllyklaryň dowamynda Kiprdäki çekişmeler tanyş bir aýlawda saklandy. Täze başlangyç ýüze çykýar. Garaşylýanlar ýokarlanýar. Diplomatlar paýtagtlaryň arasynda gatnaw. Leadersolbaşçylar optimistik sözler aýdýarlar. Tehniki komitetler işe başlaýar. Iru-giç bu proses 1963-nji ýylyň dekabrynda hyzmatdaşlyk respublikasy dargansoň, her bir uly kärhanany başdan geçirýän şol bir çözüp bolmajak soraglara başlaýar. Gepleşikler saklanýar, aýyplamalar başlaýar we ada indiki synanyşyklara çenli status-kvo ýagdaýyna gaýdyp gelýär Häzirki wagtda tapawutlandyrýan zat, düýpli düşünişmezlikleriň ýok bolmagy däl. Bu beýle däl. Syýasy deňlik henizem jedelli. Howpsuzlyk meselesi henizem jedelli. Gozgalmaýan emläk meselesi çözülmedi. Özbaşdaklyk we dolandyryş boýunça tapawutlar dowam edýär Şeýle-de bolsa, geçen hepde Mariýa Ángela Holguin Cuellar-nyň adadaky gatnaşyklaryna tomaşa edip, onuň sözlerini üns bilen diňläp, sebitdäki diplomatlar, wezipeli adamlar we syýasy aktýorlar bilen gürleşip, Kipr faýlynyň aşhanasynda käbir baha bermelerden soň tapawutlanýan bir täsir galdyrýar: Köne prosesi täzeden başlatmak ýeterlik bolmaz diýen pikir güýçlenýär Jedel indi ilkinji nobatda gepleşikleri nädip başlamalydygy barada däl. Jedel barmaly ýeriňizi täzeden kesgitlemek ýa-da kesgitlemezlik barada barha artýar Holguiniň wezipesi täze ýygnak guramakdan has köp zat Holguin esasanam möhüm sözlerden gaça durmagy makul bildi. Jemgyýetçilik bahalandyrmalary ölçeldi, seresap we aşa gözegçilik edildi. Şeýle-de bolsa, soňky günlerde alyp baran diplomatik ýoly özüne möhüm bir wakany gürrüň berýär Türkiýäniň lideri Tufan Erhürman we Gresiýanyň lideri Nikos Hristodulidis bilen bir hepdäniň dowamynda iki gezek aýratyn duşuşan Holguin indi missiýasynyň indiki tapgyryny aç-açan beýan etdi. Ilki bilen Ankara gidip, Daşary işler ministri Hakan Fidan bilen duşuşar. Soň bolsa Afinyda Gresiýanyň Daşary işler ministri orgorgos Ierapetritis bilen duşuşar. Ondan soň Brýusselde Europeanewropa Bileleşiginiň işgärleri bilen duşuşar we aýyň ahyryna çenli Kipre gaýdyp, iki lider bilen ýene duşuşar Has möhümi, Holguin giňeldilen resmi däl 5 + 1 ýygnagyna taýynlyk görülýändigini indi tassyklaýar. Kiprde iki partiýany, üç kepillendiriji ýurt we Birleşen Milletler Guramasyny birleşdirjek bu duşuşygyň iýul aýynyň ahyrynda ýa-da awgust aýynyň başynda geçirilmegine garaşylýar Bu adaty diplomatik iş däl. Birleşen Milletler Guramasy, täze syýasy logikany ösdürmezden başga bir konferensiýanyň täze şowsuzlyga sebäp boljakdygyny bilýär. Bu işe gatnaşan hiç kim, 2017-nji ýylda köp meselelerde görlüp-eşidilmedik ýakynlaşmalara garamazdan netijesiz galan Krans-Montana tejribesiniň gaýtalanmagyny islemeýär. Edil şonuň ýaly-da, 2004-nji ýyldaky Annan meýilnamasy referendumynyň syýasy trawmasynyň gaýtalanmagyny hiç kim islemeýär Anotherene-de bir täsir galdyryjy element, ynamy güýçlendirmek çäreleriniň indi prosesiň merkezinde däldigi. Derwezelerden geçmek, gün energiýasy taslamalary, gonamçylyklary ýa-da tehniki komitetleri dikeltmek möhümdir. Şeýle-de bolsa, bular indi prosesiň esasy oky hökmünde däl-de, eýsem goşmaça elementler hökmünde görülýän ýaly Diplomatik tagallalar, manyly netijeleri berip biljek 5 + 1 ýygnagy üçin syýasy esas goýmaga has köp üns berýär Ingüze çykýan zat, Kipr gepleşikleriniň hökmany suratda ýüzbe-ýüz boljak krizisleri ýeňip geçip biljek çarçuwany döretmek synanyşygy ýaly bolup görünýär. Şonuň üçin söhbetdeşlikler mazmuna däl-de, has köp usula gönükdirilýär. Sorag indi diňe şertnamanyň nämäni öz içine aljakdygy däl. Gepleşikler kynçylyklar ýüze çykanda ösüşiň ýitmezligini üpjün etmek üçin bir prosesi nädip düzmeli Erhürmanyň dört ýörelgesi näme üçin ähmiýete eýe? Soňky aýlarda bolup geçen ajaýyp wakalardan biri, Kipriň türk lideri Tufan Erhürman tarapyndan öňe sürlen dört mesele. Bir elementli çemeleşme has köp ünsi çekdi Syýasy deňligiň ilkibaşdan prezidentiň aýlanmagy we iň bolmanda bir oňyn ses bermek prinsipi bilen bilelikde kabul edilmegi; takyk kesgitlenen tertip; geçmişdäki ýakynlaşmalary gorap saklamak we iň esasysy, şowsuzlyk häzirki ýagdaýa gaýdyp gelmegi aňlatmaýar Bu pikirler köplenç Kipr türk tarapynyň şertleri hökmünde hödürlenýär. Şeýle-de bolsa, bu düşündiriş bu çemeleşmäniň has giň manysyny sypdyrýar Aslynda, bu ýörelgeler onlarça ýyl bäri Kipr diplomatiýasynda agdyklyk eden gepleşik modeliniň tankytydyr. Uzak wagtlap gepleşikler taraplaryň çynlakaý töwekgelçiligi kabul etmezden gatnaşyp biljekdigi baradaky çaklama esaslandy. Bu proses üstünlikli bolan bolsa, hemmeler ýeňerdi; şowsuz bolsa, durmuş öňküsi ýaly dowam ederdi Kipriň taryhy munuň dogry däldigini görkezýär. 2004 we 2017-nji ýyllardaky şowsuzlyklar başlanan taraplaryny galdyrmady. Ynamsyzlygy artdyrdy, garşydaş gürrüňleri güýçlendirdi we geljekdäki ylalaşyklar üçin syýasy giňişligi daraltdy Şonuň üçin diplomatlar indi tapgyrlaýyn durmuşa geçiriş modelleri, wagtlaýyn ylalaşyklar, göze görnüp duran peýdalary üpjün edýän ynam dörediji çäreler we giňişleýin çözgüt durmuşa geçirilmese-de gazanylan girdejileri gorap saklaýan mehanizmler barada gürleşýärler Bu çemeleşme, Kipr meselesiniň indi "hemme zat ýa-da hiç zat" logikasy bilen çözülip bilinmejekdigi baradaky düşünjäniň güýçlenendigini görkezýär Hiç kimiň köpçülige bermek islemeýän soragy Bularyň hemmesi hökmany suratda has düýpli soraga eltýär: Onda maksat näme? Resmi jogap üýtgemedi. Birleşen Milletler Guramasy, syýasy deňlige esaslanýan ikitaraplaýyn, iki jemgyýetçilik federasiýasyny goldamagy dowam etdirýär. Gresiýa tarapy hem bu çarçuwany resmi taýdan goraýar. Türk tarapy, özygtyýarly deňlige we deň halkara derejesine ünsi çekmegi dowam etdirýär Theseöne bu kesgitlenen wezipeleriň aşagynda has ýuwaş jedel gidýän ýaly Diplomatlar geljekki meýilnamalaryň soňky ýarym asyryň dowamynda ara alnyp maslahatlaşylan modellerden düýpgöter tapawutly bolup biljekdigini ykrar edýärler. Realityerdäki hakykaty äsgermezlik etmek aňsat däl. Häzirki wagtda Kipr iki aýry dolandyryş, iki aýry demokratik ulgam, iki aýry ykdysadyýet we iki sany aýratyn syýasy aýratynlyk arkaly işleýär Bu hakykaty äsgermezlik edýän çözgüt üçin hemişelik bolmak kyn ýaly. Başga bir tarapdan, yzygiderli dawa-jenjel we birek-biregi ykrar etmezlik esasynda resmi bölünişigi amala aşyrmak syýasy taýdan mümkin däl ýaly. Bu ýagdaý federasiýa bilen bölünişigiň arasynda barha ösýän giňişlik döredýär. Bu ugur häzirki döwürde kabul edilişinden has çynlakaý pikirlenmelidir Bellik hakykatdanam möhümmi? Soňky diplomatik gatnaşyklaryň iň täsir galdyryjy taraplaryndan biri, aktýorlaryň köpüsiniň at dakmakdan has köp işlemegi bilen gyzyklanmagydyr Geljekde Kipr şertnamasy ýokary merkezleşdirilmedik federasiýa meňzeýär. Konfederasiýa görnüşi bolup biler. Merkezi gurluş çäkli mukdarda umumy ygtyýarlyklary ulanýan düzüm bölekleri giň güýje eýe bolan Şweýsariýa modeli bilen ylhamlanyp biler Şeýle gurluş tehniki taýdan federasiýamy? belki Beýlekiler muny konfederasiýa diýip atlandyrarlarmy? ähtimal Ordinaryönekeý raýatlar muňa alada edýärmi? Nothtimal däl Adamlar konstitusion terminleriň içinde ýaşamaýarlar. Işläp bilýän ýa-da işlemeýän edaralarda ýaşaýarlar Geljekdäki düzgünleşdiriş syýasy deňligi kepillendirýän, howpsuzlyk meselelerine laýyk gelýän, ykdysady mümkinçilikleri döredýän we zerur ugurlarda hyzmatdaşlyk edip iki jemgyýetiň öz-özüni dolandyrmagyna mümkinçilik berýän bolsa, ulanylýan belligiň ähmiýeti ikinji orunda durýar Kipr diplomatiýasy onlarça ýyllap jedelleşdi. Belki gurluşlary ara alyp maslahatlaşmagyň wagty geldi Ewropanyň roly barha möhüm bolýar Häzirki diplomatik gurşawyň ýene bir görnükli aýratynlygy Europeanewropa Bileleşiginiň gyzyklanmasynyň artmagydyr. Ne Ankara, ne-de Kipr Türk tarapy, EUB-niň gepleşikleriň resmi tarapy bolmagyny goldamaýar. Şeýle-de bolsa, gepleşik stolunyň daşynda Brýusseliň möhüm rol oýnap biljekdigi baradaky düşünje güýçlenýär Europeanewropa Geňeşiniň başlygy António Kosta, Commissionewropa Komissiýasynyň prezidenti Ursula fon der Leýeniň we EUB-niň daşary syýasat boýunça ýokary wekili Kaja Kallasyň gyzyklanmasy Europeewropanyň strategiki garaýşynyň üýtgemeginiň alamatydyr Kipr indi diňe çözülmedik jemgyýetara dawa hökmünde garalmaýar. Energetika howpsuzlygy, Gündogar Ortaýer deňziniň durnuklylygy, deňiz ýurisdiksiýalary, NATO-EUB hyzmatdaşlygy we EUB-Türkiýe gatnaşyklarynyň geljegi bilen baglanyşykly has giň strategiki faýlyň bir bölegi hasaplanýar Bu Şol sebäpli 7-8-nji iýulda Ankarada geçiriljek NATO sammiti aýratyn ähmiýete eýe. Kosta bilen fon der Leýeniň sammite gatnaşandygy we prezident Rejep Taýyp Erdogan bilen duşuşmagyny haýyş edendigi bellärliklidir Ukrain söweşi we Europeanewropa howpsuzlygy gün tertibiniň merkezinde bolsa-da, Kipr meselesiniň hem gepleşiklerde möhüm meseleleriň biri bolmagyna garaşylýar Asyl päsgelçilik hiç haçan konstitusiýa in engineeringenerligi däldi Jemleýji derňewde Kipr meselesi hiç haçan oýlap tapyjy konstitusiýa formulasyny tapmak meselesi däldi. Göz öňüne getirip boljak her bir model diýen ýaly gözden geçirildi. Federasiýalar, konfederasiýalar, güýç paýlaşmak ulgamlary, aýlanýan prezidentler, agyr ses beriş mehanizmleri, territorial meýilnamalar we howpsuzlyk modelleri Asyl päsgelçilik hemişe ynamdy. Hiç bir konstitusiýa düzgüni ynamsyz ýaşap bilmez. Hiç bir diplomatik başlangyç onuň ornuny tutup bilmez. Hiç bir halkara kepilligi emeli usulda öndürip bilmez Şeýle-de bolsa, ynam köne formulalarda däl-de, eýsem iki jemgyýetiň hem özlerini howpsuz, hormatlanýan we syýasy taýdan deň duýýan gurluşlaryny döretmek arkaly gurulýar. Ine, şu gün bolup geçýän wakalaryň möhüm bolmagy mümkin Holguiniň synanyşygy şowsuz bolup biler. Giňeldilen konferensiýa hiç wagt bolup bilmez. Tanyşlyk, üýtgeşiklik isleginden ýene-de güýçli bolup biler. Emma şonda-da möhüm bir zat bolup görünýär Mümkin, Crans-Montana bäri ilkinji gezek çynlakaý adamlar köne paradigmany nädip dikeltmelidigini däl-de, ondan nädip geçmelidigini ara alyp maslahatlaşyp başlaýarlar Kipr bir gün birleşmeli bolsa; Munuň näderejede gurluşly boljakdygyna, modeliň näderejede döredijilikli boljakdygyna ýa-da netijäniň haýsy at beriljekdigine garamazdan, bu çekişme diňe peýdaly däl