Gazagystanda ýokarlanýan ýadro elektrik stansiýasyna rus kölegesi! - Mustafa Koçyegit - QHA - Krym habar gullugy

Russiýanyň prezidenti Wladimir Putiniň üç günlük resmi saparynyň çäginde Gazagystana eden sapary we Astanada geçirilen ýokary derejeli gatnaşyklar Türküstanyň geografiýasynda deňagramlylygyň gaýtadan dikeldilendigi baradaky aç-açan sözlere şaýat boldy. Gazagystanyň prezidenti Kassym Komert Tokaýew we Wladimir Putin tarapyndan gol çekilen "Gazagystan bilen Russiýanyň halklarynyň arasyndaky dostluk we oňat goňşuçylyk gatnaşyklarynyň 7 esasy ýörelgesi barada bilelikdäki jarnama" diplomatik üstünlik hökmünde hödürlense-de, teňňäniň hakykaty türk dünýäsiniň geljegi barada alada döredýär. Bu saparyň iň anyk we howply miwesi; Soňky şertnama Russiýa bilen Balhaş kölüniň kenaryndaky Ülken obasynda guruljak Gazagystanyň ilkinji ýadro desgasy üçin gol çekildi SOWIET KOLONIALIZMINI NEW T NEWZE FASY: ENERGI YOK 2024-nji ýylda Gazagystanda geçirilen referendumdan soň aýdyň bolan we bu sapar bilen resmi taýdan yglan edilen “Balhaş” atom elektrik stansiýasynyň takmynan 16,5 milliard dollar býujeti bar. Iň täsir galdyryjy tarapy, bu çykdajylaryň 85 göteriminiň, Moskwa tarapyndan berlen karz bilen maliýeleşdirilmegi. Iki reaktory bolan we 2035-nji ýyla çenli 2,4 gigawat kuwwatyna ýetmek meýilleşdirilýän bu elektrik bekedi, Gazagystany onlarça ýyllap energiýa pudagynda Moskwa bilen birleşdirer Bu ýagdaý, häzirki dünýäde "energiýa agalygy" maskasy bilen geçmişdäki çar we sowet kolonializminiň direlmeginden başga zat däl. Birnäçe ýyl bäri Sowetleriň ýadro synag meýdançasy (Semipalatinsk) hökmünde ulanylýan we ýerleri we adamlary radioaktiw zyňyndylar bilen zäherlenen Gazagystanyň häzirki wagtda dünýäde iň uly uran öndüriji bolandygyna garamazdan Russiýa bilen çäklenmegi taryhyň ajy gülkünç tarapy Energiýada garaşsyz bolup bilmeýän döwletiň syýasy garaşsyzlygyny doly gorap bolmagy mümkin däl. Häzirki wagtda Kremliň energiýa syýasaty diňe bir ykdysady gural däl; Geosyýasy basyşyň esasy mehanizmlerinden biridir. Europeewropany ençeme ýyllap rus gazyna garaşly etmegiň netijeleri aýdyňdyr. Aslynda, şu aýda (2026-njy ýylyň maýy), Gazagystanyň nebitiniň Russiýanyň üsti bilen Germaniýa tranzitiniň Moskwanyň "tehniki çäklendirmeleri" bahanasy bilen petiklenmegi, Russiýanyň energiýany şantaj we agalyk guraly hökmünde ulanmagynyň iň gyzgyn subutnamasydyr BIRLEŞIK Deklarasiýasynyň setirleriniň arasynda Astanada geçirilen sammitde iki ýurduň arasyndaky söwda mukdarynyň 30 milliard dollara, Russiýanyň Gazagystana göni maýa goýumlarynyň 29 milliard dollara, Gazagystanyň Russiýa gönüden-göni maýa goýumlarynyň 9 milliard dollara ýetendigi habar berildi. "Trans-Altaý gepleşikleri", "Demirgazyk-Günorta koridor", Baýkonur kosmodromynda Baýterek (Sunkar / Soýuz-5) taslamasy, hatda Gazagystanda 20 müňden gowrak rus hyzmatdaş kompaniýasynyň işleýän ýeri bolan dört Amur gaplaňy ýaly jikme-jiklikler metbugat ýygnagynda iki dostuň alamaty hökmünde görkezildi. Aslynda, ykdysadyýete girizilen sanksiýalaryň basyşyny ýeňletmek üçin milli walýutalar bilen hasaplaşyk we asewraziýa Ykdysady Bileleşiginiň we Kollektiwleýin Howpsuzlyk Şertnamasy Guramasynyň çäginde integrasiýa nygtaldy Mesele türk dünýäsiniň duýgurlygy bilen seredilende, bu garaýyş "doganlygyň suraty" däl-de, geosyýasy gabaw. Gazagystanyň jemgyýetçilik we ylmy durmuşynda ruslaryň tutýan orny we Russiýada döredilen Halkara Rus Dil Guramasyna berlen goldaw baradaky beýannamada öwgüler, taryhda zalymlyk arkaly dil arkaly döredilen medeni özygtyýarlylygy goramak ugrundaky tagallalardyr. Gazak dilini döwlet dili hökmünde ösdürmegiň ähmiýeti we Russiýadaky Gazak diasporasyna tarap ädimler agzalsa-da, assimetrik güýç gatnaşyklary hemişelikdir Edil şonuň ýaly-da, Ikinji jahan urşunyň mirasy we uriuri Gagariniň Baýkonurdan kosmosa uçurylmagynyň 65 ýyllygy ýaly "umumy taryhy ýat" gepleşikleri Gazagystany Russiýanyň täsir çäginde saklamak üçin ulanylýan ideologiki enjamlar. Hakyky Turan görnüşi; Gazagystan, öz çeşmeleri we doly garaşsyz erk bilen dogan türk döwletleri bilen öz ýadro tehnologiýasyny ösdürmegini talap edýär. Gazagystanyň geljegi Moskwada ýerleşýän asewraziýa integrasiýasynda däl-de, eýsem Adriatikadan Hytaýyň Beýik diwaryna çenli, Türk döwletleri guramasynyň garamagynda ýerleşýän türk dünýäsiniň strategiki hyzmatdaşlygynda GELJEK ÜÇIN: Oýanmak möhümdir Gazagystan takmynan 21 million ilaty we strategiki geografiýasy bilen türk dünýäsiniň merkezidir. Balhaş atom elektrik stansiýasy taslamasy üçin Russiýa berlen bu ägirt uly bäsleşik Gazagystanyň özygtyýarlylygyna hemişelik zyýan ýetirer diýip umyt edýäris. Zynjyra öwrülmeýär. Türküstan geografiýasy ýadro reaktorlaryndan energiýa mätäç; Emma bu energiýany geçmişdäki kolonial hojaýynlaryň rehimdarlygy we karzy bilen almak gerek däl. Gadymy sähranyň çagalary Russiýanyň energiýa monopoliýasyny döwmäge we göbegi kesmäge güýji bar. Türk agzybirligi we garaşsyzlygy wagtlaýyn ykdysady wadalar we diplomatik öwgi bilen gurban berilmese Aslynda, häzirki wagtda türk dünýäsiniň ägirt uly geosyýasy mümkinçiligi bütin dünýäde kabul edildi. Ukrainadaky söweş, Europeewropanyň alternatiw energiýa ýollaryny gözlemegi we Merkezi koridoryň güýçlenmegi sebäpli Russiýanyň könelmegi we türk döwletleri üçin ajaýyp mümkinçilikler döredýär. Şeýle döwürde, ýene-de Kremldäki energiýa garaşlylygyna ýüzlenmek, geljegi däl-de, geçmişi saýlamakdyr Şonuň üçin Putiniň Astana sapary gün tertibine ýene bir gezek türk dünýäsiniň öňünde durýan esasy sorag: Türküstan özüniň geosyýasy ykbalyny kesgitlärmi? Ora-da Sowet döwründen miras galan garaşlylyk zynjyrlaryny häzirki zaman görnüşlerinde dowam etdirermi? Bu möhüm zat!