Gazagystanyň uzakdaky uran ýurdy - Аналитический интернет-журнал Власть

Читайте этот зар на русском Dar ýol, Karatau dag gerşinden Gazagystanyň günortasyndaky Türküstan sebitiniň Sozak şäherine tarap öwüsýär. Syýahat gapma-garşylykly gözlegdir: gadymy, döwük gaýa, hemişe ýel bilen süpürilen otlaryň tekiz giňişligine duýduryş bermezden ýol berýär Alserli ýaşaýjylar size aýdýan bu ýel, uranyň gazylyp alynýan zatlarynyň iň erbetlerini alyp gitmek üçin birneme bereketdir. Uran sährasy hökmünde tanalýan Türküstan Gazagystanyň uranynyň 60% -ini öndürýär we dünýäde ýadro ýangyjynyň iň möhüm çeşmesine öwrülýär. Şeýle hem bu ýurduň iň garyp sebitlerinden biridir Wlast 2025-nji ýylyň ýazynda Türküstanyň birnäçe şäherine we obalaryna baryp, magdanlaryň üstündäki durmuş barada hasabat berdi. Şol syýahatdan ugurdaş geçirilen derňew ýerli suw üpjünçiliginde ýokary derejede urany we beýleki toksinleri tapdy Türküstan şäherinden Taukent şäherine syýahat üç sagatlyk ýol. Penjiräniň daşynda wagtal-wagtal taşlanan ýangyç bekedi ýa-da naharhana ýoluň kenaryndan başga bir garaňky we boş ýerde uçýar. 8000 töweregi adamyň ýaşaýan şäheriniň özi Karatau daglarynyň eteginde otyr. Approachakynlaşanda, tükeniksiz sary sähradan dynmak üçin ýaşaýyş ýerleriniň gapdalyndaky tegmillerde ýaşyl tegmiller peýda bolup başlaýar Bu ýerdäki adamlaryň köpüsi uranda işleýär. Taukentdäki iň ýakyn magdan kompaniýasy, milli uran kompaniýasynyň golçur kärhanasy Kazatomprom-SaUran. Beýlekiler, Fransiýanyň Orano bilen Kazatompromyň ýa-da Kazatompromyň we Kanadanyň Kamekosynyň eýeçiligindäki Inkai-iň bilelikdäki kärhanasy bolan KATCO-da işlemek üçin has köp syýahat edýärler Sozak etrabyna ýaýradylan beýleki şäherlerden tapawutlylykda Taukentiň köp gatly ýaşaýyş jaýlary bar, emma häzir birnäçe adam boş dur. Şäheriň ortasynda bir mekdep, weteranlar merkezi we Medeniýet öýi ýykylýar. Golaýda, bir topar erkek wagtyň geçmegi bilen otaglaryň aşagynda goýlan köne divanlarda otyr. Golaýda birnäçe kafe we ​​dükan bar. Onda edilmeli köp zat ýok ýeriň howlukmaç atmosferasy bar Bir adam: "Ösüşi göremzok, bu kompaniýalardan peýdany göremzok" -diýdi. "Urandan başga iş ýok. Oglum her bir magdan käninde bolup, iş tapyp bilmeýär. Men tälim alan buraw operatory we diňe taksi sürüjisi hökmünde gazanç edip bilerin." 67 ýaşly Askar Syrgabaýew, goňşularynyň köpüsi ýaly ýerli klinikada bejergi alýandygyny aýdýar. Healtharamaz saglyk bu ýerde adaty bir şikaýat, ýöne hiç kim diýen ýaly öz alamatlaryny minalar bilen baglanyşdyryp biljek derejede synagdan geçirilmedi. Etrapda onkologiýa merkeziniň ýa-da MRI we KT skanerleriniň ýoklugy sebäpli köpler üçin diagnoz goýmak mümkin däl. Aslynda, diňe bäş sany ultrases barlagy we ýekeje onkolog bar, olar has giňişleýin barlag üçin hassalary başga ýere ibermeli Askar Syrgabaýew (ortada) Diana Nauryzbaýewa Taukentde doguldy we sekiz ýyl bäri ýerli mekdepde rus dilini öwretdi. Iňlis dili mugallymy ananar Umirowa bilen ikisi hem uranyň saglygyna ýaramaz täsir edýändigini aýdýarlar "Onlyeke-täk arassa suw çeşmelerden gelýär" -diýýär. "Tehniki taýdan biz minalaryň üstünde durýarys, ýöne önümler Sozak, Tasty we Zhuantobe guýularyndan çykýar." Bu ýerde ulanylýan gazyp almak usuly in-situ leaching ýa-da ISR. Urany eritmek we soňra ýer ýüzüne getirmek üçin kükürt kislotasyny 700 metre çenli ýer astynda sormagy öz içine alýardy. Adaty magdan gazmakdan has arzan we az zyýanly, Gazagystan ony höwes bilen kabul etdi. Bu ýerdäki magdanlaryň köpüsi bu işe bil baglaýar we Orano öz web sahypasynda KATCO-nyň käniniň 2009-njy ýylda dünýäde iň uly ISR işine öwrülendigi bilen öwünýär 2015-nji ýylda ABŞ-nyň Daşky gurşawy goramak gullugy häzirki ISR daşky gurşaw standartlarynyň ýerasty suwlaryň arsen, gurşun we beýleki zäherli metallar bilen hapalanmak töwekgelçiligini görkezip, gözden geçirilmegini talap edýändigi barada netijä geldi. Bu hapalanma Taukentiň ýaşaýjylaryna baryp ýetýärmi, etrap jogap bermäge ýeterlik däl. Magdanlar bilen baglanyşykly keselleri anyklamak üçin onkologiýa merkezi ýok we ýerli klinikada lukman ýetmezçiligi ýaşaýjylary bejergi üçin 40 kilometre gitmäge mejbur edýär Diana Nauryzbaýewa (sagda) Nauryzbaýewa: "Ol ýere baranyňyzda eýýäm ölersiňiz" -diýdi. "Tiz kömek çagyrýarys, bir ýarym sagatdan soň gelýär. Çynlakaý bir zat üçin 130 km uzaklykda ýerleşýän Türküstana ýa-da Şimkent şäherine bararsyňyz" Governmenterli dolandyryş ýazgylarynda Taukentiň orta derejeli saglyk hünärmenlerini, maşgala lukmanyny, ilkinji lukman lukmanyny we çaga lukmanyny işleýän klinikasynyň bardygyny görkezýär, "Hemmesi jaň edýär" Şonuň üçin “aýratyn tiz kömek topary berilmeýär” Nauryzbaýewa, Kazatomprom-Demeu gaznasy bilen durmuşyň has gowudygyny aýtdy. 2004-nji ýylda döredilen bu fond uran kompaniýalaryndan pullary ýerli infrastruktura we sosial taslamalara gönükdirdi. Emma 2016-njy ýylda fond maýa goýum kompaniýasyna öwrüldi we haýyr-sahawat başlangyçlary ýitdi Nauryzbaýewa: "dargadylandan soň başagaýlyk boldy". "Köp adam gitmek isleýär. Köpüsi eýýäm bar. Indi Şymkent şäherine göçüp bilmeýänler bize gelýär" Umirowa, Sozak etrap bilim bölüminiň agzalarynyň daşky gurşawy goramak üçin niýetlenen salgytlardan gaçmakda aýyplanmagyna salgylanyp, korrupsiýanyň düşündirişiň bir bölegidigini öňe sürýär "Mekdepden soňky klublar ýok, çäreler ýok - diňe şu garaňkylyk. Islendik ýere gitmek islesek, dört sagat uzaklykdaky Şymkent şäherine gidýäris. Bu, pensionerleriň öljek ýeri ýaly duýulýar" -diýdi Nauryzbaýewa hem gitmek isleýändigini aýtdy. Heröne ejesi şu ýerde we ömrüni Taukentde geçirenleriň belli bir derejede akkreditasiýa edilendigine ynanýar "Adamlar bu ýerden elli ýyldan soň göçmeli däl diýýärler. "Biz radiasiýa öwrenişdik." Käbirleri, ýaramaz gurşawyň öwezini dolýan aýlyk goşmaçalary bilen Taukent şäherine göçmegi saýlaýarlar. "Munuň üçin saglygyňyz bilen tölärsiňiz" -diýdi 30 minutlyk aralykda düýbünden başga bir peýza .a meňzeýän 1100 adamlyk Kainar obasy ýerleşýär. Daş-töwerekdäki sähra gurak we ýalaňaç ýerlerde Kainar agaçlar we gök öwüsýän ýerler bilen gür 70 ýaşly Medeu Kopenow iş ömrüniň köpüsini şu ýerde geçirdi. 41 ýyllap ýerli poçta bölümini dolandyrdy we soňky sekiz ýylda jemgyýetiniň metbugat sekretary boldy. Uran gazyp almak barada oňyn gürleýär we obasynyň gülläp ösýändigine ynanýar: ekilýän 500 gektar bugdaý, täze suw diňi we golaýda işleýän uran gözleg kompaniýasynyň goldawy Ogly Kazatompromda enjamlar bilen işleýän 61 ýaşly mugallym Şarapat Muhamedaminowa hem şuňa meňzeýär: "Görnüşinden, bu ýerde çagalygymyzdan bäri radiasiýa bize täsir etmeýär". Onuň pikiriçe, maşgalasynda hiç kimde saglyk problemasy ýok, ýöne agtyklary üçin gazyň we ýerli amatlyklaryň ýoklugyndan zeýrenýär Onuň arkasynda bir adam KATCO iş eşigini geýip, öri sürüsini sürýär. Kompaniýanyň nyşany bu ýerdäki köçelerde köplenç işden daşary adaty eşik ýaly geýilýär Wlast lakamy bilen gürleşen ýerli ýaşaýjy Murat: "governmenterli hökümet gowy iş edýär" -diýdi. "Emma işsizlik, bahalar ýokary, garyp adamlar köp". Ogly, beýlekiler ýaly uranda işleýär. "Kazatompromyň kömegi bilen bu etrap diri." Şarapat Muhamedaminowa On minut uzaklykda Sozak şäheri ýerleşýär. Bu ýerde takmynan 10,000 adam ýaşaýar we restoran, has uly dükan we kiçi seýilgäh bilen gyzyklanýar. Bir wagtlar Gazak hanlygynyň paýtagty bolan töwerekde alymlaryň, ruhanylaryň mawzoleýleri we köne metjitleriň harabalyklary ýerleşýär. 1928-nji ýylda gozgalaňçylar 1931-nji ýylda basylmazdan ozal etrabyň köp bölegini basyp alanda, Sowet mejbury kollektiwleşmesine garşy düýpli gozgalaň boldy. Şondan soň dolandyryş merkezi Şolakkorgan şäherine geçirildi Şäheriň gyrasynda awtoulag ýuwulýan ýeriň golaýynda, Khurşit traktor düzmäge kömek edýär. Geofizik hökmünde taýýarlanandygyna garamazdan, onuň bir fermasy bar, sebäbi öz ugrunda işlemek garaşylýandan has kyn boldy "Men iş gözlemek üçin etrap häkimine bardym, emma olar meni ret etdiler. Hatda tejribe geçmek hem teklip etmediňiz. Kazatompromyň okuw meýilnamalaryna girmek üçin birikmeler gerek". Iň soňunda kompaniýa işlemek we Taukentde tälim almak üçin alynýandygyny aýdýar. "Adamlar ol ýerde işlemek islemeýärdiler" -diýýär. "Erkekleriň wirusyny ýitirendigi barada myş-myşlar boldy." Daşky gurşawyň bahasy barada aç-açan. "Daşky gurşawymyz ýaramazlaşýar, guraklyk bar, duzuň derejesi ýokarlanýar, bularyň hemmesi Aral deňzi sebäpli. Soňra howanyň özi bar. Emma uranyz edip bilmeris" we "başga iş ýok" -diýdi Birnäçe ýaşaýjy işe girmegiň köplenç para talap edýändigini aýdýarlar we muny adaty bir zat diýip häsiýetlendirýärler. Wlastyň haýyşyna jogap hökmünde KATCO, döwlet edaralarynyň kompaniýada korrupsiýa hakyna tutma barada hiç hili subutnama tapmandygyny we korrupsiýa garşy çydamlylyk syýasatyny alyp barýandygyny aýtdy Hürşitiň pikiriçe, bu ýerde saglygy goraýyş ýetmezçiligi hem bir mesele. Sozak bar ep-esli ilatyna garamazdan çaga dogrulýan hassahanalar ýok, ýagny çaga dogurmak üçin aýallar Şolakkorgan şäherine 70 km ýol geçmeli "Diňe bir tiz kömek ulagy bar. Gyzym syrkawdy, birine jaň etdik, ýöne bir sagadyň içinde-de ýetip bilmediler. Şonuň üçin lukman bolan käbir goňşularyma jaň etdim, olar kömek etdiler" -diýdi Khurşit Başarsa, göçerdi diýýär. "Bäş çagam bar - olary nädip üpjün ederin?" Youngeraş ýaşaýjylaryň şäherlerde emläk satyn alýandyklaryny we minalaryň ýapylmagyna garaşýandyklaryny, yzlaryna seretmän gidip biljekdigini aýdýar Demirgazyk-gündogara barýan ýol henizem çalaja, Tasty we Şu obalaryna eltýär. Günortana çenli başga awtoulag ýok diýen ýaly. Peýza. Sähradan ýarym çöle geçýär - agardylan toprakda diňe tikenler we duzly batgalyklar ýaşaýar, ýeriň özi duz bilen ak bolýar. Iki oba hem KATCO-nyň magdan känlerine gaty ýakyn ýerde ýerleşýär 1700 ilatly tagamly, günortan yssyda henizem diýen ýaly. Bir topar çagalar köçede futbol oýnaýarlar; bolmasa, durmuşyň alamaty az. Dariga agtyklary bilen howlusynda otyr, golaýdaky kiçijik agajyň inçe kölegesinde sygyrýan it "Allhli guraklyk, gar tupany we tozan" -diýýär. "Uran gazyp almak ähtimal rol oýnap biler, ýöne başga bir ýerde ýaşamagy göz öňüne getirip bilemok." Ol bu ýerdäki adamlaryň mal bakýandyklaryny ýa-da uran känlerine işlemäge gidýändigini aýdýar. Iki ogly Inkai we KATCO-da işleýär, gyzlary bolsa Şymkent şäherine göçdi Suw ýetmezçiligi bu ýerde bir mesele. Dariganyň pikiriçe, "Her jaýyň öňünde nasos oturdyldy. Käwagt işleýär, käwagt işlemeýär. Hiç zat ekip bilmersiňiz". Governmenterli hökümetiň hasaby tapawutlanýar: etrapdaky ähli ilatly punktlaryň agyz suwunyň bardygyny we tagamly we şu günüň dowamynda 384 kub metr öndürýän iki guýynyň üsti bilen gije-gündiziň dowamynda üpjün edilýändigini öňe sürýär Goňşusy Marzan dört ýyl ozal ýerli mekdepde mugallymçylyk edip ýörkä, adamsy KATCO-a işe girende, Tasty şäherine göçüpdi. "Everythinghli zat gowy" diýýär, ýöne suwda tagam we ys ýaly bir näsazlyk bar. Biz köp keselleýäris. Uran işe başlamazdan ozal adamymyň ýokary basyşy ýokdy. Indi şeýle edýär. " Etrapdaky beýleki adamlaryň köpüsi ýaly, obasy hem gaz bilen baglanyşykly däl. Marzhan gyşda, çagalary sowuklamazdan ozal ýylylygy saklamak üçin sapaklaryň arasynda öýüne ylgaýar Bary-ýogy 600-den gowrak adamyň ýaşaýan goňşy Şu obasy, oba araçäginde hapa we guma erän bir ýol bilen baryp ýetýär. Manerli adam zererzhan 2000-nji ýyllarda daşary ýurt kompaniýalarynyň gelmeginiň öwrülişik ýaly duýulandygyny ýadyna salýar "Olar jemgyýetçilik hyzmatlaryny gurdular, pensionerleri we weteranlary goldadylar. KATCO gelende doly sosial goldaw we iş orunlaryny wada berdiler. Emma mundan beýläk görmeris" -diýdi Zererhan KATCO-da iki ýyl işledi. Indi ol işsiz we öz hasabyna kompaniýa we ýolbaşçylardan lapykeç. "KATCO bizi üpjün etmek üçin kanuny taýdan borçly däl. Environmentalöne daşky gurşaw jogapkärçiliginiň çäginde bu obalarda ýaşaýanlaryň azyndan ýarysy üçin iş ýerleri döretmelimi?" Başga bir ýaşaýjy Hanýmgul suw meselesine gaýdyp gelýär. "KATCO bir wagtlar suw çeşmämizi sement bilen möhürledi. Onda uranyň bardygyny, suwuň howpsuz däldigini aýtdylar. Şondan bäri bizde kynçylyklar bar." Gepleşmegimizden üç gün öň nasos motory tutuşlygyna döwüldi we tutuş obany suwsyz galdyrdy. "Daşky gurşaw ýagdaýy erbet. Ene-atamyň bu ýerde gawun we garpyz ösdürip ýetişdirýändigi ýadymda. Indi beýle zat ösdürip bilmersiňiz." Etrap dolandyryş merkezi Şolakkorgan başga bir suraty hödürleýär. 20,000 ilaty bolan bu şäher, görünýän maýa goýumlarynyň köpüsiniň düşen ýeri: täze sport merkezi, durky täzelenen stadion, mekdep, lukmançylyk edaralary, ýangyn stansiýalary. Ouapyk futbol meýdançalary, ýylyň ahyryna çenli Şu we Tasty ýaly birnäçe oba üçin meýilleşdirilýär Maýa goýum nukdaýnazaryndan sanlar az däl. Dörediş şertnamasyna laýyklykda KATCO, etrapdaky sosial taslamalara her ýyl 300 million tenge (650,000 dollar), şeýle hem Türküstanyň sebit hökümetine bary-ýogy 1,6 milliard tenge (3,5 milliard dollar) goşant goşmaly. Kompaniýa 2022-nji ýyldan bäri sosial goşantlarynyň iki esse artandygyny we sebitde takmynan 490 infrastruktura taslamasy boýunça 6,3 million tenge (13 million dollar) maýa goýandygyny aýtdy Bu 74,7 million teňňe (162 million dollar) ulanylmaga berilmegini öz içine alýar Moiynkum ýatagynda urany gaýtadan işlemek toplumy; Bahasy 69,7 million teňňe (150 million dollar) 2026-njy ýylyň ahyryna çenli Budenowskoýda bolmaly. Gün elektrik stansiýasy, kükürt kislotasy desgasy, mineral dökün zawody we beýleki taslamalar turbageçirijide, ýüzlerçe iş wada berilýär. Şol bir wagtyň özünde Inkai nebiti gaýtadan işleýän zawod gurmagy meýilleşdirýär Governmenterli dolandyryş barada aýdylanda bolsa, häkimiýetler obalarda ýollaryň hiliniň 2022-nji ýyldan bäri 48% -den 88% -e çenli ýokarlandygyny we Şolakkorganyň gaz ulgamynyň häzirki wagtda doly gurlandygyny, gurluşyk tamamlanandan soň 3200 öý birikdiriljekdigini öňe sürýärler. Işsizlik barada resmi görkeziji 4,8%, ýöne häkimiýetler mundan başga-da 4683 iş ýaşyndaky adamyň "öndürijiliksiz işde" özbaşdak işleýän toparlara bölünýändigini, iş ýüzünde bolsa gizlin işsizlige degişlidigini tassyklaýarlar Korrupsiýa hakyna tutmak praktikasy meselesi Sozagyň ýerli hökümetine iki gezek berildi. Wagt hem jogap bermedi. Bu dymyşlyk, sebitdäki häkimiýetleriň bu meseläni çözmäge howlukmaýan birnäçe meselesidir. Uran sährasynyň boýunda ýygy-ýygydan eşidilýän köp sanly nägilelige goşulýar, meselem, desgalar ýoklugy sebäpli entek kesgitlenmedik we bejerilmedik ýerasty suwlaryň hapalanmagynyň ýaşaýjylaryň saglygyna edýän täsiri ýa-da 2016-njy ýylda ýitirim bolan ýerli hyzmatlar üçin serişde çalşylmady Bu ýeriň aşagyndaky ura, Gazagystany dünýäde iň uly ýadro ýangyjyna öwürdi. Köplenç çäkli wagt üçin infrastruktura we iş getirdi, ýöne köplenç magdanlaryň golaýynda ýaşaýan adamlar üçin uzak möhletli abadançylyga meňzeş bir zady berip bilmedi. Şol sebäpli köpler eýýäm gitdiler we başga-da köpüsi pursata garaşýarlar Galýa Biseýit tarapyndan goşmaça hasabat Bu makalanyň redaktirlenen görnüşini Mariýa Hille terjime etdi