DCO Sec-Gen, Gazagystan global sanly özgeriş we innowasiýa landşaftynda öňe gidişlik edýär (Exclusive interview)

BAKU, Azerbaýjan, 9-njy iýun. Gazagystan Merkezi Aziýanyň öňdebaryjy sanly ykdysadyýetleriniň biri hökmünde ýüze çykýan global sanly üýtgeşmeler we innowasiýa landşaftyndaky ornuny yzygiderli güýçlendirýär, Sanly hyzmatdaşlyk guramasynyň (DCO) Baş sekretary Deemah AlYahya Trend-a beren interwýusynda aýtdy "DCO tarapyndan işlenip düzülen Sanly Ykdysadyýet Nawigatorynyň (DEN) 2025-e görä, Gazagystan öz içine alyjy we geljekde sanly ykdysadyýeti gurmak üçin zerur bolan birnäçe möhüm sütünlerde aýratyn güýçli görkezijini görkezýär" -diýdi AlYahýa, DEN-iň 80 ýurtda sanly ykdysadyýetiň kämilligini ölçän, dünýä ilatynyň 85% -ini we jemi içerki önümiň 94% -ini düzýän giňişleýin global çarçuwadygyny aýtdy. Halkara derejesinde ykrar edilen maglumatlar çeşmelerinden we global gözleglerden 145 görkeziji esasynda gurlan DEN üç ölçeg boýunça ýurtlara baha berýär: Sanly Enabler, Sanly Biznes we Sanly Jemgyýet, dürli sütünler we sütünler boýunça 0-dan 100-e çenli şkalada baha berilýär "Gazagystanyň görkezijileri sanly ösüşe deňagramly we geljegi uly çemeleşmäni görkezýär. Iň güýçli ugurlaryndan biri, sanly bank we maliýe elýeterliliginde täsirli 85,7 goşmak bilen 75,4 bal gazanan Sanly Maliýe. Bu Gazagystanyň sanly maliýe hyzmatlarynyň çalt kabul edilmegini we tehnologiýa arkaly maliýe goşulyşmagyny giňeltmek tagallalaryny görkezýär AlYahýa, ýene bir görnükli güýjüň Gazagystanyň sanly bilim we işçi güýjüniň taýýarlygyndaky ösüşi bolandygyny aýtdy "Digitalurt bilim üçin Digital-da 82,7, Digital for Work and Training-de 74,6 bal gazandy, bu sanly başarnyklary ösdürmek we tehnologiýa mümkinçilikleri üçin ep-esli maýa goýumlaryny görkezýär. Gazagystanyň internet aragatnaşygynyň 93.4-den ýokary bolmagy ýurduň aragatnaşygy giňeltmek we sanly ykdysadyýete giň gatnaşmagy üpjün etmek borjuny görkezýär" -diýdi Şol bir wagtyň özünde, DEN geljekki ösüş üçin, esasanam sanly innowasiýa we başlangyç ekosistemany ösdürmek üçin möhüm mümkinçiliklere ünsi çekdi Onuň sözlerine görä, Gazagystanyň berk kadalaşdyryjy esaslary gözlegleri we ösüşi hasam güýçlendirmek, ösüp barýan tehnologiýalara maýa goýumlaryny çekmek we sanly telekeçiligi giňeltmek üçin gowy pozisiýa eýeleýär. Sanly üýtgeşmeler global bäsdeşlige ukyplylygy barha artdyrýarka, Gazagystan Aziýany, Eastakyn Gündogary we Europeewropany birleşdirýän möhüm sebit sanly merkezine öwrülmek üçin zerur islegleri we institusional mümkinçilikleri görkezýär Alýa: "Birnäçe ugur Gazagystan bilen DCO-nyň arasynda ýakyn geljekde has çuňňur hyzmatdaşlygy üpjün etmek üçin güýçli mümkinçilikleri hödürleýär, esasanam dünýäde ykdysady bäsdeşlige ukyplylygyň we sanly durnuklylygyň merkezi bolup durýar" Baş sekretaryň pikiriçe, möhüm bir ugur emeli intellekt. Gazagystan, Sanly Gazagystan programmasy, 2024–2029-njy ýyllar üçin AI Ösüş konsepsiýasyny we AI dolandyryşyna we sanly innowasiýa gönükdirilen milli sanly özgertmeler meýilnamasynyň çäginde emeli intellekt we täze döreýän tehnologiýalary has ileri tutdy "Bu syýasat ugry güýçli hasaplaýyş binýady bilen berkidildi: ýurt iki sany superkompýuter işleýär we meýilleşdirilen kuwwaty 1 GW bolan milli" Maglumat merkezleri jülgesini "öňe sürýär, Gazagystany sebitde AI-e taýyn infrastruktura merkezleriniň biri hökmünde görkezýär" -diýdi AI 2030-njy ýyla çenli dünýä ykdysadyýetine 15,7 trillion dollar goşant goşup biljekdigini belläp, ýurtlaryň bu özgerişlige gatnaşmaga taýýardygyny üpjün etmegiň möhümdigini aýtdy Onuň sözlerine görä, Gazagystan bilen Sanly hyzmatdaşlyk guramasynyň arasyndaky hyzmatdaşlyk AI syýasatynyň esaslaryna, zehinleri ösdürmäge, sanly başarnyklara we öz içine alyjy innowasiýa ekosistemalaryny ösdürmäge gönükdirilip bilner Mundan başga-da, baş sekretar sanly dolandyryşyň hyzmatdaşlygyň geljegi uly ugurdygyny aýtdy. DCO hökümetler we halkara hyzmatdaşlar bilen ygtybarly sanly hyzmatlary, serhetaşa maglumat akymlaryny we sanly söwdany üpjün edýän çalt, sazlaşykly we raýat merkezi sanly dolandyryş çarçuwalaryny ösdürmek üçin ýakyndan işleýär Ol Gazagystanyň jemgyýetçiligi döwrebaplaşdyrmak ugrundaky tagallalarynyň bardygyny aýtdy hyzmatlary we elektron hökümet mümkinçiliklerini güýçlendirmek bu ileri tutulýan ugurlar bilen tebigy taýdan gabat gelýär. Hyzmatdaşlyk sanly jemgyýetçilik infrastrukturasynda, kadalaşdyryjy-hukuk binýadynda we sanly goşma syýasatlarynda halkara öňdebaryjy tejribäni paýlaşmaga gönükdirilip bilner "Fintech we sanly maliýe hem möhüm mümkinçilikler döredýär. Gazana, Astana halkara maliýe merkezi ýaly başlangyçlar bilen goldanýan Merkezi Aziýanyň öňdebaryjy fintech ekosistemalarynyň biri hökmünde ýüze çykdy. Giňişleýin başlangyç landşafty paralel ösýär: 2025-nji ýylyň sentýabr aýynda Gazagystanda esaslandyrylan Higgsfield AI 1 milliard dollarlyk baha kesip geçdi. Global bäsdeşlik ukybynyň täze tapgyryna ýetdi, DCO-nyň öz içine alyjy sanly ykdysadyýeti üpjün etmek we serhetaşa sanly hyzmatdaşlygy ösdürmek boýunça işi sanly tölegleriň, başlangyç ekosistemalaryň we kiçi ykdysadyýetiň sanly ykdysadyýete gatnaşmagyny goldap biler "-diýdi AlYahýa, şeýle hem, DCO-nyň sanly ykdysadyýetdäki kynçylyklary we mümkinçilikleri çözmek üçin hökümetleri, hususy sektory, halkara guramalary, akademiýany we raýat jemgyýetini birleşdirip, köp taraply platforma bolup hyzmat edýändigini aýtdy. Onuň pikiriçe, sanly özgerişlik köplenç hususy sektor tarapyndan dolandyrylýan innowasiýalar, hökümetler tarapyndan düzülen düzgünler we jemgyýetiň giň gatnaşmagy bilen goldanýan öz içine alyjy ösüş bilen bilelikde tagallalary talap edýär Baş sekretar Gazagystanyň sanly maýa goýumlary, AI dolandyryşy, sanly telekeçilik, başarnyklary ösdürmek we öz içine alyjy innowasiýa ýaly ugurlar boýunça geljekde hyzmatdaşlygyň güýçli potensialynyň bardygyny aýtdy 45-den gowrak ýurtdan 700-den gowrak wekili birleşdiren we sanly ykdysadyýete 700 million dollardan gowrak wekili ýygnan we Päkistanda sanly daşary ýurt göni maýa goýum forumyny öz içine alýan DKO-nyň hyzmatdaşlyk modeliniň birnäçe amaly mysallaryna, şeýle hem sanly ilkinji kärhanalara geçmekde aýal-gyzlaryň ýolbaşçylygyndaky KOK-lary goldaýan we 2500-den gowrak kärhanany taýýarlaýan, WE-Elevate başlangyjy görkezdi. Onuň sözlerine görä, bu başlangyçlar, global tejribe, maýa goýum mümkinçilikleri we durmuşa geçiriş hyzmatdaşlary bilen ýurtlary birleşdirmek bilen, üstünlikli modelleri ýerli ileri tutulýan ugurlara uýgunlaşdyrmak çemeleşmesini görkezýär "Bu, Gazagystan üçin sanly ambisiýalaryna esaslanan başlangyçlary öwrenmek we DCO ekosistemasynda toplanan tejribelerden we sapaklardan peýdalanmak üçin güýçli mümkinçilik döredýär" -diýdi AlYahýa, ýurduň ileri tutulýan ugurlaryna we güýçli taraplaryna uýgunlaşdyrylan şuňa meňzeş bilelikdäki başlangyçlary öwrenmek üçin möhüm bir mümkinçilik bar diýdi. Gazagystan sanly ykdysadyýet ambisiýalaryny öňe sürmegi dowam etdirýärkä, DCO innowasiýalary ösdürmäge, maýa goýumlaryny çekmäge, sanly başarnyklary güýçlendirmäge we sanly ykdysadyýetiň peýdalarynyň jemgyýetiň ähli gatlaklaryna elýeterli bolmagyny üpjün etmäge taýýardyr "Merkezi Aziýa Geňeşi Merkezi Aziýany Aziýa, Eastakyn Gündogarda we Europeewropada has giň bazarlar bilen birleşdirýän sebitleýin sanly merkez hökmünde roluny has-da güýçlendirmek üçin möhüm potensialy görýär. Gazagystan sanly möhüm özgerişlige, sanly infrastrukturany giňeltmäge, innowasiýa ekosistemasyny giňeltmäge we strategiki geografiki pozisiýany birleşdirýär" -diýdi Mundan başga-da, AlYahýa soňky birnäçe ýylda Gazagystanyň elektron hökümet, fintech, sanly jemgyýetçilik hyzmatlary we ösüp barýan tehnologiýalar ýaly ugurlarda ep-esli öňegidişlik gazanandygyny aýtdy "BMG-nyň 2024-nji ýyldaky elektron hökümet ösüş indeksine görä, Gazagystan dünýäde 24-nji orny eýeledi we onlaýn dolandyryş hyzmatlarynda ýurduň sanly dolandyryşa we jemgyýetçilik pudagyny döwrebaplaşdyrmaga düýpli maýa goýumlaryny görkezýän dünýäde iň ökde ýurtlaryň hataryna girdi" -diýdi Baş sekretar, ýurduň sanly ykdysadyýetinde yzygiderli ösüşi görýändigini aýtdy. Elektron söwda 2024-nji ýylda bölek satuw söwdasynyň 14,1% -ini emele getirdi we hökümet ýakyn ýyllarda 18,5% -e çenli ýokarlandyrmagy maksat edinýär. Şeýle hem, resmi maglumatlara salgylanyp, Gazagystan 2025-nji ýyldaky IKT ösüş indeksinde dünýäde 47-nji orny eýeledi, baglanyşykda, sanly infrastrukturada we tehnologiýany ornaşdyrmakda dowamly ösüşi görkezdi Onuň pikiriçe, bu tendensiýalar sarp edijileriň sanly ykdysadyýete artýan gatnaşygyny we sanly öwrülişiklere yzygiderli institusional ygrarlylygy görkeziň Alýaýa "Gazagystan Aziýa bilen Europeewropanyň arasynda möhüm sanly birikdiriji koridor hökmünde özüni görkezýär. Süýüm-optiki infrastruktura, maglumat merkezlerine, bulut hyzmatlaryna we geljekki nesil telekommunikasiýalaryna dowam edýän maýa goýumlary sebitiň tehnologiýa we maglumat üstaşyr merkezine öwrülmek islegini güýçlendirýär" -diýdi Gazagystanyň innowasiýa ekosistemasynyň giňelmegini dowam etdirýändigini aýtdy. IT başlangyçlary üçin ýurduň halkara tehnologiýa seýilgähi bolan Astana Hub, 1800-den gowrak başlangyç we tehnologiýa kompaniýasyna halkara hyzmatdaşlygy we maýa goýumlaryny çekmek bilen sebitiň iň çalt ösýän innowasiýa platformalarynyň birine öwrüldi Onuň sözlerine görä, Gazagystanyň ösýän sanly telekeçilik ekosistemasy, AI ösüşine we sanly başarnyklara barha artýan ünsi we sebitde öňdebaryjy tehnologiýa oýunçysy hökmünde özüni görkezmek baradaky has giň islegini görkezýär "Möhüm zat, Gazagystanyň potensialy tehnologiýanyň özünden has giňdir. Digitalurt sanly hyzmatdaşlygy ýeňilleşdirmek, bilim alyş-çalşyny höweslendirmek we sebit bazarlaryny we zehin ekosistemalaryny birleşdirmäge kömek etmek arkaly has giň sebitleýin rol oýnap biler. Sanly üýtgeşmeler dünýä ykdysadyýetini, sebitleri birleşdirip biljek, ygtybarly sanly gurşawy ösdürip biljek we innowasiýa ekosistemalaryny goldaýan ýurtlar has strategiki rol oýnar" -diýdi Şeýle hem, DCO-nyň nukdaýnazaryndan Gazagystanyň diňe sanly ösüşde milli üstünlik hekaýasy bolman, eýsem Merkezi Aziýada we beýleki ýurtlarda has öz içine alyjy, baglanyşykly we durnukly sanly ykdysadyýeti emele getirmekde esasy sebit hyzmatdaşy bolmak üçin gowy ýagdaýdadygyny aýtdy Alýaahýa "Gazagystan Respublikasynyň Saud Arabystany Patyşalygyndaky ilçisi H.E. Madiýar Menilbekow bilen soňky duşuşygym, gepleşikleri güýçlendirmek we Gazagystan bilen DCO-nyň arasyndaky hyzmatdaşlygyň geljekki ýollaryny öwrenmek üçin möhüm ädim boldy" -diýdi Ara alyp maslahatlaşmagyň esasy ünsi “Digital Economy Navigator” (DEN) 2025 hasabaty we Gazagystanyň sanly özgerişleri we geljekdäki mümkinçilikleri baradaky düşünjelerdigini aýtdy. Şol nukdaýnazardan, ýygnak Gazagystanyň sanly ösüşiniň ileri tutulýan ugurlary barada pikir alyşmaga we has köp hyzmatdaşlygyň uzak möhletleýin gymmaty döredip biljek ugurlaryny ara alyp maslahatlaşmaga mümkinçilik berdi Baş sekretar "Öňe seretseň, indiki amaly ädimler institusional gatnaşygy çuňlaşdyrmaga we hyzmatdaşlygyň anyk herekete terjime edilip bilinjek özara gyzyklanma döredýän ugurlaryny kesgitlemäge gönükdiriler diýlip garaşylýar AlYahýa sanly ykdysadyýeti ölçemek, innowasiýa ekosistemalary, sanly maýa goýumlary, AI dolandyryşy, sanly başarnyklar we öz içine alyjy sanly üýtgeşmeler ýaly ugurlarda tehniki gatnaşygy dowam etdirmek üçin güýçli potensialyň bardygyny hem sözüniň üstüne goşdy. DEN ýaly platformalaryň üsti bilen, DCO diňe bir maglumatlary we derňewleri bermek bilen çäklenmän, eýsem ýurtlara halkara tejribesi, üstünlikli syýasat modelleri we serhetaşa hyzmatdaşlyk mümkinçilikleri bilen birleşmäge kömek edýär "Möhüm zat, DCO hyzmatdaşlyga dialog, umumy ileri tutulýan ugurlar we amaly durmuşa geçirmek esasynda uzak möhletleýin hyzmatdaşlyk hökmünde çemeleşýär. Möhümi, DCO hyzmatdaşlyga dialog, umumy ileri tutulýan ugurlar we amaly durmuşa geçirmek esasynda uzak möhletleýin hyzmatdaşlyk hökmünde çemeleşýär. Bir ölçegli model ulanmagyň ýerine gurama milli ähmiýetlere düşünmek we manyly we dowamly täsir edip biljek başlangyçlary kesgitlemek üçin ýurtlar bilen ýakyndan işleşýär" -diýdi AlYahýa, pikir alyşmalar dowam edýärkä, iki tarapyň hem innowasiýa esasly ösüşi ösdürmäge, sanly durnuklylygy berkitmäge we sanly üýtgeşmäniň jemgyýetiň ähli gatlaklary üçin peýdaly we peýdaly bolmagyny üpjün etmekde umumy gyzyklanmanyň bardygyny aýtdy