Ereerewandan Karabaha çenli taryhy pozmak: medeni mirasyň uzak möhletli syýasaty - SÖENTGI

XVIII-XIX asyrlarda Günorta Kawkaz sebitinde geosyýasy üýtgeşmeler ermenileriň belli bir güýçleriň islegi bilen sebite köpçülikleýin göçmegine sebäp boldy. Esasanam Gülistan bilen Türkmençaýyň şertnamalaryndan soň ermenileriň Eýrandan, Türkiýeden we beýleki sebitlerden Azerbaýjanyň taryhy topraklaryna göçürilmegi gyzgalaňly boldy. Şol döwürde sebitdäki ermeniler tarapyndan "täze medeni hakykatlar" emele geldi. Mysal üçin, azerbaýjanlara, metjitlere we gonamçylyklara, mazarlara, taryhy galalara, desgalara degişli medeni we maddy mirasa mysallar yzygiderli ýok edildi ýa-da gelip çykyşy üýtgedildi we başga bir şahsyýet bilen baglanyşdyrylmaga synanyşdylar. Bu çäreleriň maksady düýbünden başgaçady. Bu diňe bir fiziki taýdan ýok etmek hakda däldi. Şeýlelik bilen, taryhy ýat öçürildi, geljek nesiller üçin yzlar ýitdi we ermeni talaplarynyň esasy 100 ýyl soň döredildi. Netijede, maddy mirasy ýok etmek sebitdäki şahsyýet göreşiniň gurallarynyň birine öwrüldi we syýasy we ideologiki maksatlary durmuşa geçirmekde ulanylýan möhüm guralyň roluny ýerine ýetirdi Bir wagtlar Azerbaýjanyň gadymy territoriýasy bolan we häzirki wagtda Ermenistanyň paýtagty bolan ereerewanda ýüzlerçe maddy we medeni miras ýadygärlikleri weýran edildi. Alnan maglumatlar bu ýadygärlikleriň köpüsiniň 20-nji asyryň ortalaryna fiziki taýdan ýok edilendigini görkezýär. Olaryň käbiri gelip çykyşy taýdan ýoýulýar we başga bir şahsyýetde görkezilýär. Suratlar, oýma nagyşlar we ýakyn taryhyň çeşmeleri şäherde onlarça metjidiň, kerwensaraýyň, hammamyň we beýleki binagärlik mysallarynyň bardygyny subut edýär. Emma soňra ideologiki sebäplere görä bu ýadygärlikler şäher gurluşyk taslamalary ady bilen ýok edildi. Mysal üçin, XVIII asyr Abbas Mirza metjidi düýbünden weýran boldy 20-nji asyryň ahyrynda galyndylar ýok edildi. Şol bir wagtyň özünde ereerewanyň merkezinde ýerleşýän Zal Han metjidi 1920-nji we 30-njy ýyllarda ýykyldy we onuň ýerine binalar guruldy. Mundan başga-da, ereerewan galasy, Hanyň köşgi, Hajy Nowruzali beý metjidi hem ermeni wandallary tarapyndan ýok edildi. Şol ýyllarda Ermenistanyň paýtagtynda onlarça dini we binagärlik ýadygärligi yzygiderli ýok edildi. Munuň bir maksady bardy: taryhy ýüzüni düýpgöter üýtgedip şäheri ermeni etmek. Ermeni ideologlary tarapyndan yzygiderli alnyp barylýan bu "çäreler" bilen Gök metjit bölekleýin goralyp saklanýar we Pars metjidi hökmünde hödürlenýär. Hatda 2006-njy ýyldaky şäher meýilnamasynda-da azerbaýjan binagärlik mysallary "Pars arhitekturasy" hökmünde agzaldy we bu etnik-medeni degişliligini üýtgetmäge yzygiderli çemeleşmegiň görkezijisi hökmünde kabul edilýär. Umuman aýdanyňda, bu maglumatlar Ermenistanyň çäginde azerbaýjan mirasyny kem-kemden ýok etmek, yzlaryny gowşatmak we sebitdäki taryhy ýat we medeni şahsyýet ugrundaky göreşiň esasy elementleriniň biri hökmünde çykyş edýän başga bir şahsyýet hökmünde görkezmek üçin çylşyrymly prosesiň bardygyny görkezýär Halkymyza degişli maddy we medeni mirasyň ykbaly, Goýça, Zangezur, Darelaýaz we Megri ýaly Azerbaýjanyň taryhy sebitlerinde-de bardy. Bu sebitlerde diňe bir fiziki taýdan ýok bolmak däl, eýsem yzygiderli şahsyýetiň üýtgemegi faktlary hem bar. Bu sebitlerde bar bolan hristian döwrüne degişli köp sanly gonamçylyk, metjit, mazar we esasanam alban ybadathanalary wagtyň geçmegi bilen ýok edildi, ýa-da gelip çykyşy üýtgedilip, ermeni Gregorian buthanasyna degişlidi. Tatew, Norawank we Sewanawank monastyrlary esasanam Kawkaz Albaniýasyna degişli bolsa-da, XIX asyrda çar Russiýasynyň kararlary Alban buthanasyny ýatyrdy we bu eýeçiligi sebitdäki köp hristian ýadygärlikleriniň şahsyýetiniň galplaşdyrylmagyna sebäp bolan ermeni resul buthanasyna geçirdi. Muňa ugurdaş ermeniler bu ýadygärlikleri dikeltdiler we üýtgetdiler, ýazgylary täzelediler, haç elementlerini goşdular we ermeni binagärlik jikme-jikliklerine uýgunlaşma işlerini amala aşyrdylar. Umuman aýdanyňda, bu mysallar diňe bir Ermenistanda musulman mirasynyň däl, eýsem sebitiň gadymy hristian mirasynyň töweregine degişlilik we taryh meseleleriniň henizem ylmy we syýasy jedelleriň temasydygyny görkezýär Ermenileriň Azerbaýjanyň taryhyna we medeni mirasyna garşy weýrançylykly işleri, geçen asyryň 90-njy ýyllarynda Garabagy we onuň töweregindäki sebitleri basyp alandan soň hem giň we yzygiderli görnüşe eýe boldy. Basyp alyş döwründe bu sebitlerdäki ýüzlerçe taryhy we dini ýadygärlikleriň ýok edilmegi, talanmagy we bikanun ulanylmagy bilen baglanyşykly köp sanly fakt hatda halkara hasabatlarynda-da öz beýanyny tapdy. Faktlara Basyp alyş wagtynda Agdam Juma metjidi, Şuşa uharihari Gowhar aga metjidi we Zangilan metjidi ýaly 60-dan gowrak metjit agyr zeper ýetdi ýa-da düýbünden ýok edildi. Agdamdaky Juma metjidiniň uzak wagtlap äsgerilmän, mal ýatagy hökmünde ulanylmagy halkara habar beriş serişdelerinde giň seslenme döretdi. Şol bir wagtyň özünde, konflikt döwri baradaky dürli habarlarda basyp alnan ýerlerdäki käbir metjitleriň üýtgedilip, maldarçylyk maksatly ulanylandygy, medeni we dini miras bilen baglanyşykly wandalizmiň çynlakaý mysaly hasaplanylýar Bu ermenileriň medeni mirasa bolan garaýşyny görkezýän ýüzlerçe faktlaryň biridir. Şol bir wagtyň özünde ýüzlerçe gonamçylyk ýykyldy we mazar daşlary döwüldi. Wandalizm şeýle bir derejä ýetdi welin, ermeniler hatda mazar daşlaryndaky epigrafiki ýazgylary hem pozdular. Munuň bilen sebitleriň etno-medeni ýadyny ýok etjek boldular Gynançly tarapy, basyp alyş döwründe diňe bir taryhy ýadygärlikler däl, eýsem kitaphanalar, medeni öýler, arhiwler we muzeýler hem ýok edilip, talanypdyr. Arheologiki gazuw-agtaryş işlerinde alnan müňlerçe seýrek taryhy eksponatlar, halylar, golýazmalar we tapyndylar ogurlandy we Ermenistana äkidildi. Şu gün ereerewanda we beýleki şäherlerde Garabag we Şuşa halylary ermeni şahsyýeti ady bilen hödürlenýär we indiki ogurlyga gol çekilýär. Şuşanyň taryhy muzeýi we Kalbajar taryhy we geografiýa muzeýi ýaly edaralaryň serişdeleri düýbünden ýok boldy. "Human Rights Watch" guramasynyň we beýleki halkara guramalarynyň hasabatlarynda çaknyşyk wagtynda we ondan soň şäherçeler, medeni we dini obýektleriň nyşana alnandygy we bu ýaragly çaknyşyklar wagtynda medeni mirasy goramak boýunça halkara kadalarynyň bozulmagy hasaplanýar. Maddy mirasyň bu ugurlarda-da ulanylandygyny we gaýtadan ulanylandygyny bellemelidiris. Aýry-aýry dini we binagärlik desgalarynda geçirilen çäreler, ýagny içki we daşky görnüşi üýtgetmek, täze elementler goşmak, ýazgylary pozmak ýa-da gaýtadan ýazmak, bu ýadygärlikleriň asyl taryhy şahsyýetiniň ýoýulmagyna sebäp boldy. Umuman aýdylanda, bu maglumatlar basyp alyş döwründe durmuşa geçirilýän syýasatyň diňe harby we administratiw gözegçiligi ýola goýmak bilen çäklenmändigini görkezýär. Muňa ugurdaş ermeni ideologlary sebitiň medeni keşbini üýtgetmek, azerbaýjan halkyna degişli yzlary ýok etmek we taryhy ýady üýtgetmek ugrunda uzak möhletli we yzygiderli işleri amala aşyrdylar Basyp alyş döwründe ermeniler Garabagda we onuň töweregindäki sebitlerde alban mirasynyň hristian ybadathanalaryny galplaşdyrmaga synanyşdylar. Agoglan, Amaras, Hudawang monastyr toplumlary, Gandzasar we Hatirawang monastyrlary ýaly ýadygärliklere edilýän çäreler asyl alban aslyny ýok etmegi maksat edinýär. Galplaşdyryş faktlary, alban döwründäki ýazgylary pozmak, olary öz içine almak, ermeni dilinde täze ýazgylar goşmak, fasadyny we içini üýtgetmek we haç nyşanlaryny gaýtadan işlemek ýaly ädimler bilen soň açyldy. Basyp alyş ýyllarynda bu ybadathanalarda bolup geçen üýtgeşmeler diňe bir dini maksatlar bilen çäklenmän, şol bir wagtyň özünde sebitiň taryhy we medeni şahsyýetiniň üýtgemegine hyzmat edýän ideologiki gural boldy Şeýlelik bilen, ýokarda sanalan maglumatlardan çen tutsaň, ermenileriň sebite gireninden we indiki ýyllarda, basyp alyş döwründe esasy maksatlarynyň biri, azerbaýjan halkyna degişli taryhy we medeni mirasyň yzlaryny yzygiderli gowşatmak we ýok etmekdir. Medeni miras nusgalarynyň ýok edilmegi, dini zatlary kemsidiji we ýerliksiz ulanmak, toponimleriň üýtgemegi we taryhy ýadygärlikleriň degişliliginiň ýoýulmagy aýry-aýry wakalar däl, eýsem tutuş syýasatyň bir bölegi. Bu köpçülikleýin ýada, taryhy mirasa we milli şahsyýet gatlagyna gönükdirilen ahlak zarbasydyr Ulanylanda saýtdaky materiallara ýüzlenmek möhümdir. Web sahypalarynda maglumat ulanylanda, giperlink bilen salgylanmak hökmanydyr