Ylham Alyýewiň Türküstan habary: Orta Koridordan sanly özygtyýarlylyga barýan ýol - SÖENTGI

Gazagystanyň Türküstan şäheri 15-nji maýda möhüm taryhy çäräni geçirdi. Türk döwletleri guramasynyň (TDT) döwlet baştutanlarynyň resmi däl sammit ýygnagy türk dünýäsiniň geljekki sanly ösüş wektoryny kesgitlemek meselesinde möhüm ähmiýete eýe. Azerbaýjanyň prezidenti Ylham Alyýewiň ýolbaşçylygyndaky wekiliýetiň gatnaşmagynda geçirilen bu sammit, TDT agzalarynyň agzybirligine, agzybirligine we dünýä arenasyndaky ýeke-täk güýç merkezine öwrülmeginiň indiki strategiki ädimidir. Duşuşygyň esasy mowzugy "Emeli intellekt we sanly ösüş" Prezident Ylham Alyýewiň Türküstana sapary Gazagystanyň prezidenti Kasim-Jomart Tokaýewiň çakylygy boýunça bolup geçdi we Baku-Astana gatnaşyklarynyň sebit hyzmatdaşlygy bilen çäklenmeýändigini ýene bir gezek görkezýär. Şol bir wagtyň özünde, bu iki dostlukly ýurduň arasyndaky gatnaşyklar asewraziýa giňişliginde täze geosyýasy konfigurasiýany kesgitleýän strategiki ýaranlyk derejesine çykdy. Soňky bäş ýylyň dowamynda Prezident Ylham Alyýewiň Gazagystana eden 8 resmi we iş sapary, şeýle hem K. Tokaýewiň Azerbaýjana eden 6 sapary, ýokary derejeli syýasy gepleşikleriň, şahsy ynamyň we ýolbaşçylaryň üýtgewsiz erkiniň aýdyň dinamikasyny görkezýändigi tötänden däldir. Bu intensiw, maksatly gatnaşyklaryň logiki we kanuny netijesi hökmünde dört ýyl ozal gol çekilen Bilelikdäki Jarnamada Baku bilen Astananyň arasyndaky gatnaşyklary resmi taýdan strategiki ýaranlyk derejesine çykardy. Bu resminama, syýasy we ykdysady şertleri döredýän, esasanam global güýç merkezleriniň bäsdeşlik meýdançasyna öwrülen Kaspi halkara transport ýolunyň (Orta koridor) doly işlemegini şertlendirýän ulag we logistika pudagynda çuňňur, institusional birleşmegi göz öňünde tutýar. Şol bir wagtyň özünde, Azerbaýjan-Gazagystan bileleşiginiň ykdysady bähbitlere we resmi teswirnamalara esaslanmaýandygyny bellemek gerek. Iki dostlukly we dogan halkyň arasynda köp asyrlyk taryhy gatnaşyklar we üznüksiz ruhy baglanyşyklar bar. 2020-nji ýylda, Azerbaýjan şöhratly ýeňşi bilen basyp alan ýerlerini azat edeninde, Türküstan Şuşa bilen doganlyk eden ilkinji şäher boldy. Bu bolsa öz gezeginde köp asyrlyk doganlygyň we gatnaşyklaryň çuňlugyny görkezýär Prezident Ylham Alyýew Türküstan sammitinde giň we ýokary strategiki çykyş etdi. Döwlet baştutany öz çykyşynda Azerbaýjanyň sanly maksatlary we türk dünýäsiniň geosyýasy ähmiýeti barada örän möhüm habarlar berdi. Ylham Alyýewiň öňe süren esasy tezisi, 21-nji asyrda türk dünýäsini bäsdeşlikli, täsirli geosyýasy güýç merkezine öwürmek maksadyny öz içine alýar. Bu, öz gezeginde, diňe bir Azerbaýjanyň lideri tarapyndan agzybirlige çagyryş bolman, eýsem täze dünýä tertibiniň binagärligini kesgitleýän strategiki taglymatdyr. Azerbaýjanyň prezidenti öz çykyşynda şu gün emele gelen köp polýar geosyýasy baglanyşykda garaşsyz güýç faktory hökmünde türk döwletleriniň güýçlenmegine aýratyn ünsi çekdi. Şol bir wagtyň özünde, döwlet baştutany TDT agza ýurtlaryň ykdysady, sanly, transport-logistika potensialyny bir mehanizmde birleşdirmegiň möhümdigini aýtdy. Bu nukdaýnazardan Baku we Astana tarapyndan durmuşa geçirilen taslamalar, esasanam "Orta koridoryň" sanly bölegini we Zangezur koridorynyň geljegini emele getirýän Trans-Hazar süýüm-optiki kabel liniýasynyň gurluşygy, türk dünýäsini diňe bir geografiki taýdan däl, eýsem global söwda we sanly maglumatlar akymynyň merkezine öwürýär. Presidentagny, prezident tarapyndan teklip edilen bu garaýyş, TDT-ni diňe medeni-taryhy platforma bolmakdan aýyrmak we ony Gündogar bilen Günbataryň arasynda täze ykdysady deňagramlylygy döredýän, sanly özygtyýarlylygy üpjün edýän we global syýasy kararlara gönüden-göni täsir edýän strategiki hyzmatdaşlyk bileleşigine öwürmek islegini görkezýär. Bu synyň TDT platformasynda hödürlenmeginiň sebäbi ýok. Sebäbi Azerbaýjanyň TDT başlyklygy döwründe hakyky, durmuşa geçirilýän we uly göwrümli taslamalara geçiş syn edildi. Prezidentiň uzakdan görýän daşary syýasaty sebäpli, Azerbaýjan türk dünýäsiniň integrasiýasynyň diňe bir diplomatik maksat däldigini, agza döwletleriň "maşgala agzybirligi" pelsepesine esaslanýan esasy geosyýasy hakykata öwrülendigini subut etdi. Azerbaýjan TDT başlyklyk eden döwründe ykdysady hyzmatdaşlygy giňeltmek, gümrük we logistika amallaryny ýönekeýleşdirmek we sanly ekosistemany bilelikde ösdürmek ýaly başlangyçlar amala aşyryldy. Bu, agza döwletlere global krizisleriň öňünde bitewi front hökmünde hereket edýän maşgala bileleşigi hökmünde çalt we durmuşa geçirilýän kararlary kabul etmäge mümkinçilik berýär Oveokarda aýdylyşy ýaly, häzirki wagtda türk dünýäsinde agzybirlik we ýeke maşgala modeli diňe sözler bilen çäklenmeýär. Hususan-da, Azerbaýjanyň moderasiýasy bilen dünýä derejesinde ägirt uly infrastruktura taslamalary durmuşa geçirilýär. Mysal üçin, Europeewropany we Aziýany birleşdirýän taryhy küpek ýolunyň "Sanly ýüpek ýoly" taslamasynyň esasy bölümi, ýakyn aýlarda Hazar deňziniň aşagyndaky Azerbaýjan bilen Gazagystanyň arasynda Trans-Hazar süýüm-optiki kabel liniýasynyň işe girizilmegi asewraziýanyň geosyýasy kartasynda täze sahypa açar. Azerbaýjan bilen Gazagystanyň bilelikdäki tagallasy netijesinde amala aşyrylan bu taslama sebitde sanly infrastrukturany ösdürmek meselesinde örän möhümdir. Şol bir wagtyň özünde, TDT agza ýurtlaryň global maglumat akymlarynda we sanly tranzitde garaşsyz operator bolmagyny üpjün edýär. Adaty infrastruktura bilen günbatara tarap uzalyp gidýän adaty transport we energiýa koridorlaryny goşmak bilen bu taslama, türk dünýäsini dünýä sanly ykdysadyýetiniň täze merkezine öwürýär we sebitde Baku we Astana tarapyndan döredilen tehnologiki özygtyýarlylygyň nyşanydyr Häzirki wagtda dünýäde, esasanam Eastakyn Gündogarda, adaty tranzit ýollarynda ýüze çykýan howpsuzlyk meseleleriniň we global üpjünçilik zynjyrlarynyň kesilmeginiň fonunda bolup geçýän prosesler, Orta Koridor Gündogar bilen Günbataryň arasynda iň gysga, iň ygtybarly we iň täsirli ugra öwrülýär. Bu ägirt uly logistika arhitekturasynyň doly kuwwaty bilen işlemegi we bäsdeşlik artykmaçlygynyň artmagy dowam edýän Zangezur koridor taslamasyny diňe bir sebitleýin däl, eýsem global geosyýasy zerurlyga öwürýär. Birnäçe ýyl ozal Prezident Ylham Alyýew birnäçe ýurtda bu ugurda uly gyzyklanma döreden Zangezur koridorynyň ähmiýetini birnäçe gezek ýatlatdy. Şu gün ýurduň baştutany Türküstanda Zangezur koridorynyň Orta Koridoryň iň möhüm we goşmaça bölegidigini ýene bir gezek ýatlatdy. Mundan başga-da, göz öňünde tutulýan ugur türk dünýäsiniň geografiki bitewiligini üpjün edýär, ulag çykdajylaryny azaldýar we Aziýadan Europeewropa daşalýan harytlaryň hereket dinamikasyny çaltlaşdyrýar. Logistika we ulag infrastrukturasynyň fiziki taýdan tamamlanmagyna goşmaça, bu ägirt ýoluň bäsdeşlige ukyplylygyny saklamak, Orta Koridorda gümrük we administratiw proseduralaryň düýpgöter ýönekeýleşdirilmegine we sanlaşdyrylmagyna baglydyr. Bu maksat bilen, TDT sanly doktrinasyna laýyklykda birleşdirilen we durmuşa geçirilýän "elektron rugsat" ulgamy, serhetüsti transportda býurokratik päsgelçilikleri aradan aýyrýan başlangyçdyr. Öz gezeginde, ýük daşamak wagtynda zerur doldurma elektron görnüşlerini doldurmak we gümrük barlag nokatlarynda wagt ýitgisini azaldýar. Şol bir wagtyň özünde çykdajylary azaldýar we aç-açanlygy iň ýokary derejä ýetirýär. TDT agza ýurtlaryň gümrük edaralarynyň bitewi sanly ekosistema birleşdirilmegi Orta Koridory diňe bir geografiki taýdan däl, eýsem administratiw taýdan hem dünýä söwdasy üçin iň özüne çekiji ugra öwürýär. Şeýlelik bilen, gümrük dolandyryşyna innowasiýa tehnologiýalaryny ulanmak, ýük daşamagyň tizligini ýokarlandyrmak, Prezident Ylham Alyýew tarapyndan yglan edilen "Türk dünýäsiniň sanly we ykdysady potensialyny birleşdirmek" maksadynyň iň üstünlikli we amaly mehanizmlerinden biri hökmünde çykyş edýär Türküstan sammiti häzirki wagtda türk dünýäsiniň sanly dünýäde çalt uýgunlaşmagy esasy ileri tutýandygyny görkezdi. Mysal üçin, guramanyň sanly doktrinasynda emeli intellekt tehnologiýalarynyň jogapkärli, ahlakly we howpsuz ulanylmagy we bikanun maksatlar üçin ulanylmagynyň öňüni almak ýaly ileri tutulýan ugurlar kesgitlenildi. Bu kiberhowpsuzlyk we sanly özygtyýarlylyk çarçuwasy, türk dünýäsiniň diňe bir global tehnologiki ýaryşda sarp ediji bolman, eýsem milli gymmatlyklara we halkara hukugyna esaslanýan ygtybarly sanly ekosistemany gurujydygyny görkezýär. Global derejede kabul edilen bu strategiki maksatlaryň amaly durmuşa geçirilmegi we geljekdäki ýol kartasy nukdaýnazaryndan Baku tarapyndan ýakyn wagtda geçiriljek halkara çäreleri aýratyn ähmiýete eýe. Şeýlelik bilen, Bakuwda geçiriljek Bütindünýä şäher meýilleşdiriş forumynyň (WUF13) çäginde şäher gurluşygy boýunça TDT-nyň ýokary derejeli gepleşiklerini guramak, şeýle hem şu ýylyň iýun aýynda Birinji Türkologiýa Gurultaýynyň 100 ýyllygyna bagyşlanan "Türk Dünýä hepdeliginiň" durmuşa geçirilmegi Azerbaýjanyň bu bileleşige goşan köp taraply goşandynyň aýdyň mysalydyr. Şeýlelikde, Bakuwda sanly we häzirki zaman şäher meýilnamalaşdyrylyşy we çuňňur ylmy we medeni miras platformalary ýerleşýär eýeçiligi, Türküstan sammitinde kabul edilen kararlaryň we türk dünýäsiniň intellektual, sanly we ruhy merkeziniň wezipesini ýerine ýetirmekde lokomotiw hökmünde Azerbaýjanyň roluny ýene bir gezek tassyklaýar Ulanylanda saýtdaky materiallara ýüzlenmek möhümdir. Web sahypalarynda maglumat ulanylanda, giperlink bilen salgylanmak hökmanydyr