Zorluk beýnide nähili ýüze çykýar? Oýunlar, akyl we jemgyýetçilik hakykaty - Doğuş Engin

Häzirki wagtda zorluk diňe bir fiziki häsiýet däl; Akyl, duýgy we newrobiologiki prosesleriň netijesinde ýüze çykýar. Esasanam sanly oýunlaryň ýaýramagy bilen "zorlugy öwrenip bolarmy?" Bu sorag maşgalalaryň we hünärmenleriň gün tertibinde möhüm orny eýeleýär. Kliniki psihologiýa nukdaýnazaryndan zorlugyň ýüze çykmagyny ýekeje sebäbe görä peseldip bolmaz. Beýnimizde bu amal ilkinji nobatda amigdala (howp duýgusy) bilen prefrontal korteksiň (impuls gözegçiligi) arasyndaky deňagramlylyk bilen baglanyşyklydyr. Howp duýgusy ýokarlananda amigdala işjeň bolýar; Şeýle-de bolsa, sagdyn şahsyýetde prefrontal korteks bu jogaby kadalaşdyrýar. Bu deňagramlylyk bozulsa, adam has çalt we gözegçiliksiz hereket edip biler. Zorlukly oýunlar bu ulgama gytaklaýyn täsir edip biler. Dopamin, oýun wagtynda ýeňiş gazanmak ýa-da tekizlemek ýaly baýraklar bilen birlikde beýnide bölünip çykýar. Bu özüňi alyp barşyň gaýtalanmagynyň ähtimallygyny ýokarlandyrýar. Başgaça aýdylanda, şahsyýet diňe oýun oýnamaýar; Şol bir wagtyň özünde, özüni alyp barşyň usullaryny akyl taýdan öwrenýär. Gözlegler, gaýtalanýan zorlukly mazmunyň wagtyň geçmegi bilen desensizlige sebäp bolup biljekdigini görkezýär (Amerikan Psihologiki Birleşigi, 2020). Bu, adamyň zorluga duýgudaş täsiriniň peselmegine sebäp bolýar. Munuň şöhlelerini gündelik durmuşda görmek bolýar. Mysal üçin, uzak wagtlap güýçli zorlukly oýunlar oýnaýan ýetginjegiň has aňsat gaharlanmagy ýa-da dostlaryna duýgudaşlyk etmegi adaty zat. Şonuň ýaly-da, ulularda oýun oýnamak käwagt stres bilen göreşmegiň usuly hökmünde ýüze çykýar; Şeýle-de bolsa, gözegçiliksiz bolanda, jogapkärçiliklerden we emosional aralykdan gaça durmak bilen baglanyşykly bolup biler. Çagalyk döwründe geçirilen gözlegler, ýaş wagtynda zorlukly mazmuna sezewar bolan adamlaryň soňky ýyllarda has ýokary agressiw meýilleri we duýgudaşlyk derejesini başdan geçirip biljekdigini görkezýär (Gentile we başgalar, 2011). Adetginjeklik döwründe beýniniň ösüşi dowam edýärkä bu täsirler has aýdyň bolup biler. Mundan başga-da, ýetginjekler bilen geçirilen häzirki uzyn gözlegler zorlukly oýunlara duçar bolmagyň agressiw özüni alyp barşyny we wagtyň geçmegi bilen duýgudaşlyk derejesini peseldip biljekdigini görkezýär (Anderson we başg., 2010). Kiprde geçirilen magistrlik dissertasiýamda oýun endik bilen agressiýa, ululardaky zorlukly hereket we keýpiň bozulmagy arasynda oňyn gatnaşyk tapyldy (Engin, 2024). Bu tapyndy, oýun häsiýetiniň diňe bir güýmenje bolman, eýsem käbir adamlar üçin psihologiki töwekgelçilik bolup biljekdigini görkezýär. Netijede zorluk birden ýüze çykýan ýagdaý däl. Beýninde öwrenilýär, güýçlendirilýär we wagtyň geçmegi bilen kadalaşyp bilýär. Şonuň üçin möhüm zat diňe bir adamyň duçar bolýan zady däl, eýsem bu täsiri nähili ulanýandygy we duýgularyny dolandyrmagydyr. Salgylar (APA 7): Amerikan psihologiki birleşigi. (2020). Zorlukly wideo oýunlary we agressiýa. Gelmişek, D. A. we ş.m. (2011). Zorlukly wideo oýun endikleriniň ýetginjekleriň özüni alyp barşyna täsiri. Anderson, C. A. we ş.m. (2010). Agressiýa, duýgudaşlyga we jyns gatnaşyklaryna zorlukly wideo oýunlary täsirleri .McLean, L. we ş.m. (2019). Olesetginjeklerde zorlukly metbugata nerw jogaplary.Engin, D. (2024). Oýun endikleriniň we agressiýanyň ýygylygynyň, ululardaky zorlukly hereketleriň we keýpiň bozulmagynyň arasyndaky baglanyşygy öwrenmek (Magistrlik dissertasiýasy, Eastakyn Gündogar uniwersiteti)