Dünýä ykdysadyýeti Hormuzyň düwünine ýapyşdy: Öňde nähili töwekgelçilikler bar? - ANALIZ

Hormuz bogazynyň töweregindäki soňky dartgynlyk diňe bir ABŞ bilen Eýranyň arasyndaky harby-syýasy çaknyşyk däl, eýsem howpsuzlyk arhitekturasyny, global energiýa akymlaryny, sanksiýa mehanizmlerini we Aýlagdaky sebit döwletleriniň strategiki özüni alyp barşyny üýtgedýän çylşyrymly prosese öwrüldi. Bolýan wakalar, Hormuz bogazynyň diňe bir nebit we gaz daşamak üçin suw ýoly bolman, eýsem syýasy basyş, ykdysady päsgelçilik we diplomatik gepleşikler üçin guraldygyny görkezýär Häzirki etapda esasy mesele taraplaryň ädimleriniň kanuny esasda däl-de, güýç balansy bilen kesgitlenmegidir. ABŞ gabawy howpsuzlyk çäresi hökmünde görkezýär, Eýran bolsa ony söweş hereketi diýip hasaplaýar we bogazdaky özüni alyp barş kadalaryny täzeden kesgitlemäge synanyşýar Amerikaly syýasat alymy Paolo fon Şiraçyň pikiriçe, Waşingtonyň strategiýasynda çynlakaý näbellilik bar Amerikaly syýasat alymy Paolo fon Şiraç "Pars aýlagyndaky çylşyrymly ýagdaýda Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň ýagdaýyna anyk düşünmek kyn, Waşingtonyň işine gönükdirilen anyk maksatlar we syýasat gurallary aýdyň däl. Häzirki ýagdaý kararlaryň köpüsiniň uzak möhletleýin strategiki meýilnamanyň ýeterlik derejede emele gelmändigini görkezýän operatiw reaksiýalara esaslanýandygyny görkezýär. Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň şol bir wagtyň özünde-de harby basyşlary we diplomatik habarlary berýändigini görkezýär." Bilermen ABŞ-nyň Eýran portlaryny gabaw astyna almagyny Tähranyň deňiz transportyny togtatmak howpuna jogap hökmünde düşündirýär: "Eýran hiç bir gäminiň geçmejekdigini yglan edeninden soň, ABŞ Eýran portlaryna gabaw girizdi, şeýlelik bilen gämileriň Eýranyň suwlaryna we açyk deňzine girmeginiň öňüni aldy. Bu hakykatdanam halkara söwda ýollarynyň saýlanylmagyny çäklendirýär we deňiz şertleriniň kadalaşdyrylmagyny göz öňünde tutýar Eýranly syýasat alymy Peýman Salehi meselä başgaça seredýär Eýranly syýasat alymy Peýman Salehi Ol APA-a Tähranyň ozalky status-kony kabul etmek islemeýändigini aýtdy: "Eýran Hormuz bogazyndaky söweşden ozal hiç haçan status-kvo gaýdyp gelmez. Sebäbi soňky wakalar öňki modeliň ýurduň howpsuzlygyny, ykdysady we syýasy bähbitlerini goramak üçin ýeterlik däldigini görkezdi. Täze hakykatda Tähran has köp gözegçilik we täsir gazanmak isleýär we bu ugurdaky syýasatyny güýçlendirýär." Salehiniň pikiriçe, Bosfor meselesi diňe bir diplomatik ara alyp maslahatlaşmagyň temasy däl, eýsem Eýranyň içindäki strategiki ylalaşygyň temasy: "Bosfor meselesi eýýäm diplomatlaryň we syýasatçylaryň gözegçiliginden çykyp, jemgyýetçilik ylalaşygy derejesine çykdy we 400 kilogram baýlaşdyrylan uran ýaly strategiki meselä öwrüldi Kataryň syýasy kommentatory Karim Ali Mejri, ýagdaýyň giň gerimli söweşe öwrülmezden uzak möhletli durnuksyzlyk görnüşinde galar diýip pikir edýär: Kataryň syýasy kommentatory Karim Ali Mejri "Gysga möhletli perspektiwada Hormuz bogazy gözegçilik astyndaky durnuksyzlyk sebiti bolup galar we sebitdäki dartgynlyk düýbünden ýok bolmaz. Bu taraplaryň birek-birege basyş etmegini dowam etdirjek, ýöne aç-açan söweşden gaça durjak we bu ýagdaý uzak wagtlap dowam edip biler" -diýdi Hünärmeniň pikiriçe, bu etap hadysalar we çäkli harby basyş serişdeleri bilen bilelikde bolup biler: "Häzirki ýagdaý wagtal-wagtal gämileri yzarlamak, hadysalar we çäkli harby zarbalar bilen bilelikde bolup biler. Şeýle hadysalar ýerli häsiýete eýe bolsa-da, umumy howpsuzlyk gurşawyny hasam kynlaşdyrýar we islendik pursatda ýokarlanmak howpuny saklaýar." Ykdysady söweş we energiýa bazarlary Hormuz krizisiniň iň çynlakaý tarapy onuň ykdysady netijeleri. Bu bogazdan energiýa akymlary Aziýanyň we Europeewropanyň senagat ykdysadyýetleri üçin möhümdir. Şonuň üçin bu ýerde ýüze çykýan her bir howpsuzlyk töwekgelçiligi bahalara, logistika çykdajylaryna we üpjünçilik zynjyrlaryna derrew täsir edýär Paolo fon Şiraç krizisiň dünýä ykdysadyýetine uly howp salýandygyny aýdýar: "Hormuz bogazy dünýäniň esasy energiýa transport ýollaryndan biridir we bu ýerdäki islendik bidüzgünçilik dünýä bazarlaryna gönüden-göni täsir edýär. Şeýle bökdençlikler energiýa bahalarynyň, transportyň düýpli ýokarlanmagyna sebäp bolýar. ätiýaçlandyryşyň bahasynyň ýokarlanmagyna we global ykdysady durnuklylygy pese gaçyrýan ätiýaçlandyryş töwekgelçiliginiň ýokarlanmagyna sebäp bolýar. " Aýratynam Hytaý, Günorta Koreýa, Fransiýa we Germaniýa ýaly ýurtlaryň bu ugurdaky garaşlylygyny nygtaýar: "Hytaý, Günorta Koreýa, Fransiýa we Germaniýa ýaly ýurtlar energiýa we çig mal importynda bu ugura gaty garaşly we bu garaşlylyk senagat önümçiliginiň durnuklylygy üçin möhüm rol oýnaýar. Hormuzdaky islendik dartgynlyk bu ýurtlaryň ykdysady meýilnamalaşdyrylyşyna gönüden-göni täsir edýär " Peýman Salehi, Eýranyň ykdysady basyş strategiýasyny nusgawy harby çaknyşykdan has ileri tutýandygyna ynanýar: "Häzirki çaknyşyk eýýäm nusgawy harby çaknyşygyň çäginden geçdi we ykdysady söweş tapgyryna girdi we taraplar ykdysady gurallar arkaly birek-birege täsir etmäge synanyşýarlar. Bu konfliktiň uzak möhletli we çylşyrymly bolmagyna sebäp bolýar " Onuň sözlerine görä, Tähran harby däl-de, ABŞ-nyň ykdysady gowşaklygy barada oýnaýar: "ABŞ-nyň territoriýasy göni harby töwekgelçilik bilen ýüzbe-ýüz bolmasa-da, ykdysady ulgam has gowşak bolýar we Eýran bu gowşaklykdan peýdalanmaga synanyşýar. Uzaga çeken dartgynlyk ABŞ üçin strategiki kararlaryň üýtgemegine sebäp bolup biljek goşmaça maliýe ýüküni döredýär. " Karim Ali Mejri, energiýa bazaryndaky näbelliligiň uzak wagtlap dowam etjekdigini aýdýar: "Häzirki ýagdaý, bahalaryň üýtgemegine sebäp bolýan energiýa bazarlaryndaky näbellilikleri ýokarlandyrýar. Bazara gatnaşyjylar üçin çaklamalar kynlaşýar we töwekgelçilikler ýokarlanýar." Onuň sözlerine görä, Hormuz bogazy esasanam LNG söwdasy üçin aýrylmaz ugur bolup galýar: "Suwuklandyrylan tebigy gaz üçin deň ölçegde alternatiw ugurlary döretmek mümkin däl. Şonuň üçin Hormuz bogazy global energiýa söwdasynda uzak möhletleýin strategiki päsgelçilik bolup galar we ýakyn wagtda ähmiýeti azalmaz Eýranyň täze strategiýasy we status-kvo meselesi Eýranyň pozisiýasyndaky esasy üýtgeşiklik Tähranyň Hormuz bogazyny goranyş ugry hökmünde däl-de, eýsem institusional gözegçilik we ykdysady täsir guraly hökmünde görmegi. Bu çemeleşme, konfliktiň öňki ýagdaýa tiz dolanmagyny kynlaşdyrýar Paolo fon Şiraç bogazy açandan soň, Eýranyň ABŞ-dan ikitaraplaýyn ädim ätmegine garaşýandygyny aýtdy: "Eýran bir döwürde Hormuz bogazyndan erkin geçmäge rugsat berjekdigini yglan edeninde, Waşingtondan bu gabawy ýatyrmak üçin ikitaraplaýyn ädim garaşýardy. Birek-birege ynamy dikeltmek üçin başlangyç ädim hökmünde we diplomatik deňagramlylygy döretmäge gönükdirilipdi ABŞ-nyň gabawyny saklamak Tähranda kabul edilmedi diýip hasaplaýar: "ABŞ administrasiýasy Bosforyň açylmagyny kabul eden hem bolsa, Eýran portlaryna girizilen çäklendirmeleri güýje girizdi we Tähranda bu pozisiýa kabul ederliksiz hasaplandy. Bu ädim Eýran tarapyndan birtaraplaýyn basyş hökmünde baha berildi we özara düşünişmek mümkinçiligini azaltdy Peýman Salehiniň pikiriçe, ABŞ gabawy ýatyrsa-da, Eýran öňki açyk modeline gaýdyp gelmez: "ABŞ deňiz gabawyny aýyrsa-da, Eýranyň Bosfor bogazynyň doly açyk we erkin işleýiş modeline gaýdyp gelmegi real däl. Sebäbi Tähran bu ýoly eýýäm strategiki gural hökmünde görýär we has berk dolandyryş mehanizmlerini ulanmaga synanyşýar Täze düzgünleriň diňe saýlanan ýurtlara degişlidigini belleýär: "Iň gowusy, diňe duşman hasaplanmaýan ýurtlardan gämilere geçip bolar we bu täze düzgünlere esaslanyp amala aşyrylar. Bu halkara tranzit ulgamynda saýlama çemeleşmäniň güýçlenmegine sebäp bolup biler Karim Ali Mejri sebitdäki ýurtlaryň özüni alyp barşynyň esasy ugrunyň uýgunlaşma bolandygyny aýdýar: "Sebit ýurtlarynyň strategiýasy ugurlary düýpgöter diwersifikasiýa etmekden has köp töwekgelçiligi dolandyrmaga gönükdirilendir. Bu çemeleşme, häzirki hakykatlara uýgunlaşmagy we ýitgileri azaltmagy maksat edinýär Bu çemeleşme, Aýlag döwletleriniň giň gerimli söweşden gaça durup başlaýandyklaryny, emma howpsuzlyk töwekgelçiligini hemişelik hakykat hökmünde kabul edýändigini görkezýär Kataryň, LNG we alternatiw ugurlaryň çäklendirilmegi Hormuz bogazynyň ähmiýeti diňe bir nebit bilen çäklenmeýär. Katar ýaly LNG eksportçylary üçin bu bogaz strategiki ýel turbasydyr. Nebit üçin käbir alternatiw turbalar bar bolsa-da, LNG transportynda şol bir derejeli alternatiwany döretmek real däl ýaly Paolo fon Şiraçyň belleýşi ýaly, energiýa ugurlarynyň kesilmegi dünýä bazarlaryna derrew täsir edýär: “Bu ýerde ýüze çykýan islendik zat bozulmak dünýä bazarlaryna gönüden-göni täsir edýär we bu täsir gysga möhletli nyrhlar we uzak möhletleýin gurluş üýtgemeleri görnüşinde ýüze çykyp biler. " Peýman Salehi, Eýranyň bu gowşaklygy strategiki artykmaçlyga öwürmek isleýändigini aýtdy: "Esasy mesele nyrhlardan gelýän girdeji däl, eýsem olar tarapyndan döredilen strategiki täsir üçin mümkinçilikler. Bu gural bilen Eýran halkara ykdysady ulgamynda has uly täsir etmäge synanyşýar Onuň sözlerine görä, Hormuza bolan gözegçiligiň güýçlendirilmegi Günbataryň sanksiýalary girizmegini kynlaşdyryp biler: "Eýran bogazyň üstünden gözegçiligi institusional derejede güýçlendirse, Hormuz bogazy özara ykdysady basyş guralyna öwrüler we bu ýagdaýda sanksiýalary ulanmak has gymmat we kyn bolar" Karim Ali Mejri Kataryň alternatiw ugur däl-de, durnuklylyk strategiýasyny ileri tutýandygyny nygtaýar: "Kataryň çemeleşmesi suwuklandyrylan tebigy eksport ugurlaryny üýtgetmäge gönükdirilen däldir. Şeýle ädim tehniki we ykdysady nukdaýnazardan hem real däl we düýpli infrastruktura üýtgemelerini talap edýär Doha töwekgelçiligi dolandyrmaga ünsi jemleýär: "Bu strategiýanyň çäginde önümçilik kuwwatyny ýokarlandyrmak, LNG tanker flotuny has çeýe dolandyrmak we üýtgeýän howpsuzlyk şertlerine laýyklykda amaly karar bermek esasy ugurlaryň biridir. Bu üpjünçiligiň üznüksizligini üpjün etmäge hyzmat edýär. " Krizisiň geljegi taraplaryň harby güýjüne däl-de, ykdysady çykdajylaryň derejesine bagly bolar. Diplomatik kanallar gowşak bolansoň, hadysalar gözegçilik edilýän durnuksyzlyk, çäkli konfliktler we ykdysady basyş görnüşinde dowam eder Paolo fon Şiraç diplomatik tagallalaryň entek netije bermändigini aýdýar: "Diplomatik tagallalar entek netije bermedi, Yslamabatda meýilleşdirilen gepleşikler bolmady we ýagdaý üýtgäp dur." Bu, taraplaryň arasyndaky ynamyň pes derejede galýandygyny we gepleşikleriň kynlygyny ýokarlandyrýandygyny görkezýär " Onuň sözlerine görä, Hormuz krizisini aýratyn çözüp bolmaz: "Hormuz krizisiniň aýry çözgüdi real ýaly görünmeýär we durnukly netije diňe taraplaryň arasynda has giň strategiki şertnamanyň çäginde mümkin bolup biler. Otherwiseogsam, ýerli şertnamalar dowamly durnuklylyk getirmez." Peýman Salehi, konfliktiň dowamlylygyny ABŞ üçin ykdysady çykdajylar bilen baglanyşdyrýar: "Haçan-da dawa ýa-da gabaw gutarsa, esasan ABŞ üçin çykdajylaryň derejesine bagly bolar." Bu çykdajylaryň artmagy bilen syýasy kararlary üýtgetmek ähtimallygy ýokarlanýar we eglişik üçin esas döredilýär. " Eýranyň esasy maksadynyň diňe bir tranzit girdejilerini däl-de, eýsem: "Eýranyň esasy maksady diňe tranzit töleglerini ýygnamak däl, eýsem has giň manyda global ykdysady basyşyň deňagramlylygyny üýtgetmek we bu strategiýa uzak möhletli geosyýasy maksatlara hyzmat edýär" -diýdi Karim Ali Mejri, taraplaryň giň gerimli söweşden gaça durmaga synanyşjakdygyny pikir edýär: "Dünýä ykdysadyýeti üçin bolup biljek agyr netijeleri göz öňünde tutup, taraplar uly göwrümli çaknyşyklardan gaça durmaga synanyşarlar we dartgynlyk belli bir çäkde saklanar. Bu, gözegçilik edilýän eskalasiýa modeliniň dowam etjekdigini görkezýär. " Bu, geljek döwür üçin iň real ssenariýanyň ne umumy uruş, ne-de durnuklylykdygyny görkezýär. Iň ähtimal ssenariýa, gözegçilik edilýän dartgynlylygyň, saýlama deňiz çäklendirmeleriniň, ýokary ätiýaçlandyryş we logistika çykdajylarynyň, energiýa bahalarynyň üýtgäp durmagy we diplomatik düşünişmezlikleriň biridir Hormuz bogazynyň töwereginde bolup geçýän wakalar sebitde täze howpsuzlyk hakykatyny döredýär. ABŞ-nyň gabaw syýasaty, Eýranyň status-kony ret etmegi we Aýlag ýurtlarynyň töwekgelçilikleri dolandyrmak häsiýeti krizisiň gysga möhletli waka däldigini görkezýär. Bu amal uzak wagtlap energiýa bazarlarynda bahalaryň durnuklylygyna, halkara deňiz kanunlaryna, sanksiýalar mehanizmlerine we sebitdäki güýç balansyna täsir eder Taraplar has giň strategiki ylalaşyk gazanyp bilmeseler, Hormuz bogazy ýakyn geljekde dünýä ykdysadyýetiniň iň duýgur geosyýasy nokatlarynyň biri bolup galar