Hormuz bogazy: Azerbaýjanyň täze hakykatda tutýan orny has strategiki bolýar - ANALIZ

ABŞ bilen Eýranyň Eastakyn Gündogardaky harby konfliktiň işjeň tapgyry häzirlikçe köşeşen hem bolsa, bu dartgynlygyň dünýä ykdysadyýetine we energiýa bazarlaryna edýän täsiri günsaýyn aýdyňlaşýar. Konfliktiň iň agyr netijelerinden biri, strategiki ähmiýete eýe bolan Hormuz bogazyndaky dartgynlyk bilen baglanyşykly. Eýranyň bu geçişiň hakyky ýapylmagy, dünýä energiýa howpsuzlygyny bozýan esasy faktor boldy. Pars aýlagyny Hindi ummany bilen birleşdirýän Hormuz bogazy, global energiýa ulgamynyň möhüm arteriýalarynyň biri hasaplanýar Dünýädäki nebit sarp edilişiniň takmynan bäşden bir bölegi, Aýlag döwletlerinden suwuklandyrylan tebigy gazyň (LNG) eksportynyň 30% -i, Europeewropanyň awiasiýa ýangyjynyň importynyň 40% -i, dizel ýangyjynyň 10% -den gowragy, şeýle hem Aziýadan gündelik 2 million barrel nebit importy bu ugra gönüden-göni baglydyr. Yragyň umumy nebit eksportynyň 97% -i, Saud Arabystanynyň 89% -i, Birleşen Arap Emirlikleriniň (BAE) 66% -i, üstesine-de, Eýran, Kuweýt we Katar tarapyndan dünýä bazarlaryna iberilen nebitiň hemmesi bu bogazdan daşalýar Eastakyn Gündogar sebitinden nebit eksporty esasan bu deňiz geçelgesiniň üsti bilen amala aşyrylýandygy sebäpli, eksporty alternatiw ugurlara gönükdirmek mümkinçiligi gaty çäklidir. Saud Arabystany we BAE käbir ownuk göwrümleri gündogar-günbatar turbageçirijisi bilen Abu Dabi turbageçirijisine gönükdirmäge ukyply, emma bu alternatiw ugurlar adaty akymlaryň diňe az bölegini ýapyp biler. Netijede, günde 8-10 million barrel çig nebit bazardan çykarylýar. Şol sebäpli Bosfordaky islendik çäklendirmeler diňe bir energiýa bazaryna däl, umuman dünýä söwda we önümçilik zynjyryna uly zyýan ýetirýär Alternatiw ugurlaryň çäkli mümkinçiligi sebäpli her gün millionlarça barrel çig nebitiň bazardan çykarylmagy energiýa bahalarynyň düýpgöter ýokarlanmagyna sebäp boldy. Bu ýagdaý, nebit pudagyndan başga-da ulag, logistika, awiasiýa, oba hojalygy we azyk bazarlarynyň hem täze töwekgelçilik etabyna girendigini görkezýär. Häzirki şertler, esasanam energiýa importyna garaşly Aziýa we Europeanewropa ýurtlary üçin agyr kynçylyklar döredýär, şol bir wagtyň özünde Azerbaýjanyň energiýa eksportçysy we alternatiw üpjünçilik çeşmesi hökmünde strategiki ähmiýetini ýokarlandyrýar Uruşdan ozal Hormuz bogazyndan geçýän nebitiň 80% -den gowragy Aziýa ýurtlary, esasanam Hytaý, Hindistan, Günorta Koreýa we Japanaponiýa tarapyndan getirilýärdi. Oilaponiýa bu meselede has gowşak ýagdaýda, sebäbi ýurt nebit importyna doly garaşly. Japanaponiýanyň nebit üpjünçiliginiň 95% -i Eastakyn Gündogar sebitinden, 70% -i göni Hormuz bogazyndan gelýär. Günorta Koreýa nebit zerurlyklarynyň takmynan 70% -ini, Hindistan 58% -ni we Chinaakyn Gündogar çeşmelerinden Hytaýyň 50% -den gowragyny kanagatlandyrdy Üpjünçiligi iş ýüzünde togtatmagyň netijesinde nebit önümleriniň ätiýaçlyklarynyň çalt azalmagy prosesi bolýar. Dünýäniň iň täsirli maliýe toparlaryndan biri bolan "Goldman Sachs" tarapyndan ýaýradylan maglumata görä, dünýädäki benzin, dizel ýangyjy we awiasiýa kerosin ätiýaçlyklary takmynan 45 günüň sarp edilişine çenli azaldy. Bu görkeziji soňky sekiz ýylda hasaba alnan iň pes derejä ýakyn Iň çynlakaý peselme aç-açan sebäpler bilen Aziýa sebitinde hasaba alnandygyna garamazdan Europeewropadaky ýagdaý aladalandyrýar. Şeýlelik bilen, Europeewropanyň awiasiýa ýangyjyna bolan isleginiň takmynan 40% -i Hormuz bogazy arkaly kanagatlandyryldy. Fewral aýynyň ahyryndan bu üpjünçilik prosesi netijeli togtadyldy. Aprel aýynyň ahyrynda Europeanewropa Aeroportlary Assosiasiýasy (ACI Europeewropa) Europeanewropa Komissiýasyna ýangyç ýetmezçiliginiň üç hepdäniň içinde ýüze çykyp biljekdigi barada duýduryş hatyny iberdi. Halkara Energetika Guramasy (IEA) iýun aýyna çenli ýagdaýyň ýaramazlaşjakdygyny we Europeanewropa howa menzillerinde ýangyç ýetmezçiliginiň boljakdygyny çaklaýar Krizisiň energiýa göterijiler bazaryndaky köpeltmek täsiri gysga wagtyň içinde aýdyň ýüze çykdy. Energiýa çeşmeleriniň gytlygy we çykdajylaryň çalt ösmegi azyk önümleriniň, esasanam bugdaý we tüwiniň bahasynyň ýokarlanmagyna sebäp bolýan esasy faktorlaryň birine öwrüldi. Bu birnäçe ugurda özüni görkezdi Ilki bilen Hormuz bogazynyň hakyky ýapylmagy we azyk eksport edýän ýurtlaryň öndürýän energiýa çeşmeleriniň bahasynyň ýokarlanmagy we transport çykdajylarynyň ýokarlanmagy. Dünýäde karbamid bilen üpjünçiligiň 35% -iniň bu bogaz arkaly amala aşyrylýandygyny bellemelidiris. Geçen aýyň 10-da Eastakyn Gündogaryň karbamid bahasy bir tonna 835 ABŞ dollaryna çenli ýokarlandy. Ösüş diňe üç aýyň içinde 103% boldy. Dökünleriň bahasy şeýle ýokary derejede galýar, daýhanlary has arzan oba hojalyk ekinlerini saýlamaga mejbur edýär. Bu ýagdaý, öz gezeginde, bugdaýa bagyşlanan ekin meýdanlarynyň azalmagyna sebäp boldy Azerbaýjan bazaryň esasy alternatiwasy we peýdasydyr Eastakyn Gündogarda dowam edýän konfliktiň fonunda Hormuz bogazynyň ýapylmagy töwekgelçiligi, esasanam Aziýa ýurtlary üçin energiýa üpjünçiliginiň diwersifikasiýasyny ileri tutulýan meselä öwürýär. Şol çäkde, Azerbaýjan esasy alternatiw çeşmeleriň biri hökmünde baha berilýär. Japanaponiýa bu ugurda eýýäm amaly ädimleri ädip başlady. ENurduň ENEOS kompaniýasy Azerbaýjandan 283 müň barrel nebit satyn aldy. Azerbaýjan nebitiniň ilkinji partiýasyny alyp barýan tanker şu gün Japanaponiýa geldi Nebitiň häzirki wagtda ýeterlik derejede ýokary bolmagy Azerbaýjan üçin goşmaça girdeji çeşmesini döredýär. Şeýlelik bilen, şu ýyl üçin döwlet býudjetinde nebitiň esasy bahasy bir barrele 65 dollar bellenen hem bolsa, halkara bazaryndaky “Azeri Light” marka ýagynyň 1 barreli bahasy 110 ABŞ dollary töweregi. Urşuň başyndan şu güne çenli azerbaýjan nebitiniň bahasy 37,25 ABŞ dollary, ýagny 51,2% ýokarlandy Mineral dökün bazaryndaky dartgynlyk, karbamid eksportçysy hökmünde Azerbaýjan üçin goşmaça maliýe çeşmelerini döredýär. Şu ýylyň birinji çärýeginde ýurtda 85,6 müň tonna karbamid öndürildi. Hasabat döwründe 28,87 million ABŞ dollary möçberinde daşary ýurt bazarlaryna 81 müň 874 tonna karbamid iberildi. Bir tonna karbamidiň eksport bahasy 352.59 ABŞ dollary boldy, bu 54,8 ABŞ dollary ýa-da geçen ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende 18,4% ýokary Awiasiýa ýangyjy pudagynda has göze ilýän tendensiýa synlanýar. Geçen ýyl Azerbaýjan 26 ýurda 26,45 million tonna awiasiýa ýangyjyny 50 ýurda eksport etdi we şu ýylyň ilkinji 2 aýynda 39,7 million ABŞ dollary bahasy bolan 37,360 tonna awiasiýa ýangyjyny satdy, bu bolsa bir ýyl ozalkydan 793 esse, mukdar taýdan 575 esse ýokary. Bir tonnanyň eksport bahasy geçen ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende 289 ABŞ dollary ýa-da 37,4% ýokarlandy we 1061 ABŞ dollaryna ýetdi "Fitch Ratings" halkara reýting gullugy nebitiň we gazyň bahasynyň ýokarlanmagynyň Azerbaýjanyň daşary we döwlet maliýe görkezijilerine oňyn täsir etjekdigini we 2026-njy ýylda ykdysady ösüşiň tizlenmegine goldaw berip biljekdigini çaklaýar Agentlik Eastakyn Gündogardaky harby çaknyşyklar wagtynda uglewodorodlaryň bahasynyň ýokarlanmagy Azerbaýjanyň ikitaraplaýyn profisitini güýçlendirer diýip garaşýar. Esasy ssenariý boýunça, häzirki hasap profisit 2026-njy ýylda jemi içerki önümiň 4,5% -de galar, umumy býudjet profisit bolsa jemi içerki önümiň 2,1% -ine çenli ýokarlanar Şeýlelik bilen, Azerbaýjan geografiki ýerleşişi, energiýa çeşmeleri we döreden transport-logistika infrastrukturasy sebäpli täze geo-ykdysady hakykatdan esasy peýdalanýanlardan biri bolmak mümkinçiligini görkezýär. "Azeri Light" nebitine bolan gyzyklanmanyň artmagy, karbamid we awiasiýa ýangyjynyň eksportyndaky rekord dinamika, şeýle hem Aziýa we Europeanewropa bazarlarynyň alternatiw çeşmelere gönükdirilmegi muny tassyklaýar Iň esasy zat, häzirki krizisiň ýene-de bir gezek görkezmegi: geljegiň ykdysady we syýasy agramy diňe bir serişdelere däl-de, eýsem şol çeşmeleri dogry dolandyryp bilmeklige we olary dünýä bazarlaryna howpsuz we durnukly getirmek ukybyna baglydyr. Bu täze hakykatda Azerbaýjanyň roly has strategiki bolýar Ulanylanda saýtdaky materiallara ýüzlenmek möhümdir. Web sahypalarynda maglumat ulanylanda, giperlink bilen salgylanmak hökmanydyr