Hormuz bogazy: global "nebit damarynda" ABŞ-Eýran konflikti

Dünýäniň iň duýgur deňiz ýollaryndan biri bolan Hormuz bogazy birnäçe aý bäri beýik güýçleriň çaknyşygyna öwrüldi. Bu dar suw ýoly, global energiýa howpsuzlygynyň merkezi hasaplanýar. Sebäbi dünýäde öndürilýän nebitiň 20 göterimi bu bogazdan daşalýar. ABŞ bilen Eýranyň arasyndaky köp ýyl bäri dowam edýän dartgynlyk soňky döwürde harby derejä ýetdi. Bu ýagdaý dünýä bazarlarynda çynlakaý tolgunyşyk döretdi. Şu günler taraplaryň arasynda gowşak ýaraşyk gazanylsa-da, sebitdäki parahatçylyk barada gürleşmek entek ir Dawa-jenjeliň düýp sebäbi sebitdäki taraplaryň strategiki bähbitleri. ABŞ Hormuz bogazynda erkin nawigasiýa hukugyny goramaga synanyşýar. Sebäbi bu ýoluň ýapylmagy dünýä ykdysadyýetine uly täsir edýär. Eýran bu bogazy Günbatara garşy iň uly basyş hökmünde görýär. Resmi Tähran, howpsuzlygyna howp abanýan bolsa, bu gapyny ýapmak bilen haýbat atýar. Soňky wakalar bu howplaryň diňe bir söz däldigini görkezdi. Bu bolup geçen harby çaknyşyk, nebitiň bahasyny rekord derejä çykardy Iki ýurduň arasyndaky dartgynlyk iň ýokary derejä ýetenden soň, resmi Waşington sebite söweş gämilerini iberdi. Maksat söwda gämileriniň howpsuzlygyny üpjün etmekdi. Muňa jogap hökmünde Eýran bogazyna gözegçiligini güýçlendirdi. Hatda halkara suwlarynda ýük gämilerine garşy reýdler geçirildi. Bu ädimler halkara ätiýaçlandyryş kompaniýalaryny herekete getirdi. Sebitden geçýän gämiler üçin ätiýaçlandyryş tölegleri birden ýokarlandy. Bu transport çykdajylaryny ýokarlandyrdy we dünýä bazarynda bahalaryň ýokarlanmagyna sebäp boldy Häzirki wagtda Waşington bilen Tähranyň arasynda diplomatik kanallar arkaly käbir ylalaşyklar gazanyldy. "Yslamabat şertnamasy" diýlip atlandyrylýan bu gowşak resminama taraplara dem almaga mümkinçilik berdi. Eýran gämileriň bogazdan geçmegine bölekleýin rugsat berdi. ABŞ deňiz gabawyny wagtlaýynça togtatdy. Şeýle-de bolsa, bu şertnama meseläniň doly çözülmegini aňlatmaýar. Nuclearadro programmasy we sebitleýin täsir babatynda taraplaryň arasyndaky düýpli düşünişmezlikler henizem dowam edýär Sebitdäki güýç deňagramlylygy we täze ykdysady basyşlar Hormuz krizisi diňe bir Amerikanyň Birleşen Ştatlaryna we Eýrana täsir etmeýär. Bu mesele Pars aýlag ýurtlarynyň bähbitlerine gönüden-göni täsir edýär. Saud Arabystany, Birleşen Arap Emirlikleri we Kuweýt ýaly esasy nebit eksport edijileri ykdysadyýetini goramagyň alternatiw ýollaryny gözleýärler. Sebäbi Bosforyň ýapylmagy bu ýurtlaryň girdejilerine gönüden-göni howp salýar. Eýran Bosfor bogazyna özygtyýarlylygyny resmileşdirmek üçin täze mehanizmleri döretmäge synanyşýar. Bu maksat bilen Oman bilen bilelikde ýörite dolandyryş edarasyny döretmek gün tertibinde Tähranyň administrasiýasy Hormuz bogazyndan geçýän gämilerden töleg talap etmekçi. Bu hereket bokurdagy doly gözegçilikde saklamak isleginden gelýär. Amerikanyň Birleşen Ştatlary we Pars aýlag ýurtlary bu islegi düýbünden ret edýärler. Bosfor halkara suw ýoludyr diýýärler. Şol sebäpli hiç bir döwletiň üstünden geçýän gämilerden pul talap etmäge hukugy ýok. Bu mesele indiki iki aýlyk gepleşikleriň dowamynda iň jedelli temalardan biri bolar Krizisiň ýene bir möhüm tarapy harby operasiýalaryň maliýe ýükidir. ABŞ harby güýçleriniň sebitde uzak wagtlap bolmagy ýurduň býudjetine milliardlarça dollar zyýan ýetirýär. Pentagon eýýäm Kongresden goşmaça serişde sorady. Bu ýagdaý Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň arasynda çynlakaý diskussiýalara sebäp bolýar. Sebäbi jemgyýet Uzak Gündogardaky söweşleriň ykdysady ýüküni çekmekden ýadady. Eýran, sanksiýalara sezewar edilendigine garamazdan, Bosfor kartasyny ulanyp, käbir ykdysady ýeňillikleri gazanyp bildi Ot açyşlygyň bes edilendigi yglan edilse-de, sebitde howpsuzlyk doly üpjün edilmedi. Birnäçe gün ozal Ummanyň kenarynda näbelli raketa hüjümi hasaba alyndy. Bu waka halkara deňiz guramalaryny ýene gorkuzdy. Gämileri ewakuasiýa etmek işi wagtlaýyn togtadyldy. Bu hili prowokasiýa, islendik pursatda täze uçgunyň urşy tutaşdyryp biljekdigini görkezýär. Iki tarap hem harby taýýarlyk ýagdaýyny saklaýar we beýleki tarapyň indiki ädimine gözegçilik edýär Geljekdäki ssenariýler we dünýä energiýa bazaryna täsirler Analitikler Hormuz meselesiniň ýakyn wagtda doly çözülmejekdigine ynanýarlar. Ylalaşylan şertnamalar diňe wagt gazanmakdyr. Diplomatik gepleşikler başa barmasa, bogaz ýene doly ýapylyp bilner. Bu ssenariýa, dünýä üçin täze energiýa krizisini aňladýar. Nebitiň bahasynyň düýpgöter ýokarlanmagy global inflýasiýany çaltlaşdyryp biler. Bu ösýän ýurtlaryň ykdysadyýetini düýbünden ysmaz Beýleki tarapdan, Eýranyň täsir meýdany bar giňeltmek üçin proksi güýçlerini hem ulanýar. Mysal üçin, Yemenemendäki Hutiler Gyzyl deňizdäki gämilere hüjüm edip Eýrany goldaýarlar. Bu, Hormuz krizisiniň geografiýasynyň giňelmegine getirýär. Gyzyl deňze we Hormuz bogazyna bir wagtyň özünde abanýan howp dünýä söwda zynjyryny bozup biler. Şeýle ýagdaýda Europeewropa bilen Aziýanyň arasynda ýük daşamak doly togtadylyp bilner ABŞ-nyň ýolbaşçylary üçin bu krizis hem syýasy synag. Bir tarapdan, Ak tam içerki bazarda ýangyjyň bahasyny durnukly saklamaga synanyşýar. Beýleki tarapdan, halkara arenasyndaky abraýyny goramaly. Tährana garşy aşa ýumşak ädimler içerki oppozisiýanyň tankytlaryna sebäp bolýar. Güýçli harby ädimler täze sebit urşy howpuny ýokarlandyrýar. Şonuň üçin Waşington gaty duýgur deňagramlylyk syýasatyny alyp barmaly Sözümiň ahyrynda Hormuz bogazynyň ABŞ-Eýran konfliktinde diňe bir guraldygyny bellemek bolar. Esasy göreş kimiň Eastakyn Gündogarda agdyklyk etjekdigi bilen baglanyşykly. Dünýäniň gözi indi ýakyn aýlarda geçiriljek gepleşiklere. Bu gepleşikleriň netijesi diňe iki ýurduň däl, eýsem bütin dünýäniň ykdysady geljegini kesgitlär. Taraplaryň gören hakyky ädimleri parahatçylygyň dowam etjekdigini ýa-da ýokdugyny görkezer