Hejaz demir ýoly: Abdulhamid II-iň gutarylmadyk 'arzuwy' bir asyr soň tamamlanyp bilermi? | T24

Osman imperiýasynyň soňky esasy taslamalarynyň biri bolan taryhy Hejaz demir ýoly Stambuldan Mekgä çenli uzalar Şol döwrüň Osman soltany Abdulhamid II sebitdäki musulmanlaryň imperiýa wepalylygyny üpjün etmegi umyt edipdi Şeýle-de bolsa, Damaskdan Medinä çenli tamamlanan taslama tamamlanyp bilmedi Relsiň tamamlanan bölegi ýyllar boýy ýatdan çykaryldy we häzirki wagtda köpüsi ulanyp bolmaýar Türkiýe, Siriýa we Iordaniýa sentýabr aýynda taryhy taslamany janlandyrmak isleýändiklerini habar berdiler Transport we infrastruktura ministri Abdulkadir Uraloğlu 23-nji sentýabrda üç ýurduň bu mesele boýunça düşünişmek memorandumynyň taslamasy barada ylalaşandygyny habar berdi Indi Saud Arabystany bu ýurtlara goşuldy. Ministr Uraloğlu we Saud Arabystanyndaky kärdeşi 9-njy iýunda Riýadda geçirilen dabarada iki ýurduň arasynda transport hyzmatdaşlygyny ösdürmek barada özara düşünişmek memorandumyna gol çekdiler Uraloğlu sentýabr aýynda eden çykyşynda Siriýadaky demirýoluň ýitirilen 30 kilometri gurluşygynyň Türkiýäniň goldawy bilen tamamlanjakdygyny aýtdy Iordaniýa Patyşalygy Siriýada lokomotiwlere hyzmat etmek, abatlamak we işlemek üçin tehniki mümkinçilikleri hem öwrener Mundan başga-da, Türkiýäniň Aqaba portunyň üsti bilen Gyzyl deňze girmegini güýçlendirmek we Iordaniýa bilen Siriýanyň üsti bilen ýol transportynyň täzeden başlamagyny üpjün etmek boýunça işler alnyp barylar Türkiýe bu maksatlaryň hemmesini amala aşyrmak üçin hereket meýilnamasyny taýýarlar Abdulhamid II-iň ýatlamalarynda "köne arzuwym" we Osman soltanyna bagyşlanan "Hamidiýe Hikaz demir ýoly" diýlip atlandyrylýan setir "irade-i seniýýe", ýagny soltanyň 1900-nji ýylyň 2-nji maýynda çykaran karary bilen yglan edildi Gurluşyk şol ýylyň sentýabr aýynda Damaskda resmi dabara bilen başlandy Jemi uzynlygy 1400 kilometre barabar bolan demir ýol Mekgä we Medinä çenli uzalar Şeýlelik bilen, beýleki liniýalar bilen birleşdirilende Osmanlynyň paýtagty Stambuldan mukaddes Yslam, Mekge we Medinä şäherlerine üznüksiz demir ýol birikdiriler Taslamanyň esasy maksady, musulmanlaryň zyýaratyny ýeňilleşdirmekdi Şeýle-de bolsa, BBC Türk bilen söhbetdeş bolan hünärmenleriň pikiriçe, Osman imperiýasynyň bu taslamada başga bir maksady bardy Merkezi musulman sebitlerinde merkezi gözegçiligi güýçlendirmek we harby ýerleşdirmegi ýeňilleşdirmek Medinä baryp ýetýän 1464 kilometrlik bölüm 1908-nji ýylyň sentýabr aýynda tamamlandy we Abdulhamid II tarapyndan geçirilen resmi dabara bilen açyldy Hejaz demir ýoly soňky duralgasy Mekgä baryp bilmedi Türk Taryh Jemgyýetiniň Ylmy Geňeşiniň agzasy, professor Nejla Günaý taslamanyň tamamlanmagyna iki sany esasy päsgelçiligiň bardygyny aýtdy: Sebitdäki beduin taýpalarynyň demirýoluna edilen hüjümleri we Mekgäniň şerifi Hüseýin bin Ali al-Haşimi Stambul uniwersitetiniň Syýasatşynaslyk fakultetinden taryhçy prof. Doktor Murat Özyüksel beduin taýpalarynyň esasy girdeji çeşmesiniň haja gidýän musulmanlara düýe kärendesine almakdygyny hem nygtaýar "Hejaz demir ýoly" atly kitabyň awtory Prof. Özyüksel, sebitdäki syýasy erk-islegini görkezýän Mekge şerifleriniň, Hejaz demir ýoluny syýasy we ykdysady bähbitlerine howp hökmünde görýändigini öňe sürýär: "Mekge emirleri Osman imperiýasynyň tarapynda durýan ýaly bolup, beduinlere goldaw berdiler Beduinlere edýän täsiri, düýe transport monopoliýasyndan gelýän girdejilerde hyzmatdaş boldy " Prof. Özyüksel wagonlaryň we stansiýalaryň harby gorag astyna alnandygyna garamazdan hüjümleriň amala aşyrylyp bilinmejekdigini, emma hüjümleriň Şerif Hüseýin bilen Medinäniň Mekgä çenli uzalmazlygy şerti bilen şertnama baglaşylandan soň togtadylandygyny belleýär Medinä barýan liniýa açylandan bir ýyl soň, ullakan taslama 1909-njy ýylyň aprelinde Abdulhamid II-iň tagtdan aýrylmagy, ýaş türkleriň häkimiýete gelmegi we Birinji Jahan Urşunda Iňlisler we Fransuzlar tarapyndan sebiti basyp almagy bilen taryh boldy Hejaz demir ýoly, XIX we XX asyrlarda Osman imperiýasynda gurlan beýleki demir ýollardan tapawutlylykda daşary ýurt maýa goýumlary bolmazdan guruldy Taslama Osman imperiýasy tarapyndan salynýan salgytlar, Ziraat bankyndan alnan karzlar we Osman imperiýasynda we daşary ýurtlarda ýaşaýan musulmanlaryň sadakalary bilen amala aşyryldy Prof. Doktor Günaý "Taslamanyň ähli çykdajylarynyň musulmanlar tarapyndan tölenmegine we daşary ýurt döwletleriniň bu demirýolda sözleriniň bolmazlygyna üns berildi" -diýdi Osman imperiýasynyň soňky döwründe we respublikanyň ilkinji ýyllarynda ýöriteleşen Gazi uniwersitetiniň akademigi, musulmanlardan haýyr-sahawat ýygnamak üçin bu taslamanyň "Hijaz demir ýoly" we "dini" bolandygyny aýtdy. "Duýgurlyklaryň nygtalýandygyny" we Haj ýolunyň has gysga we has ygtybarly boljakdygy baradaky pikiriň aýdyňlaşdyrylandygyny düşündirýär Prof. Günaý, şol döwürde Stambulda "İane [Kömek] komissiýasynyň" döredilendigini, komissiýanyň bütin imperiýada şahamçalarynyň bardygyny we Abdulhamid II-iň özi 50 müň lira bermek bilen haýyr-sahawat kampaniýasyna başlandygyny aýdýar Akademik donorlaryň arasynda Osmanlynyň daşary ýurtdaky ilçihanalaryny we Müsür, Hindistan, Russiýa, Marokko, Indoneziýa, Singapur we Günorta Afrika, şeýle hem Europeewropa ýaly ýurtlardaky musulman jemgyýetlerini hasaplaýar Prof. Dr. Özyüksel, Hejaz demir ýoluny maliýeleşdirmegiň ýarysyndan gowragynyň salgytlardan we hökmany töleglerden gelýändigini, üçden biriniň kömek we sadakalar bilen üpjün edilýändigini ýatladýar Taryhçy, bu sadakalaryň arasynda daşary ýurtlardan gelýän mukdaryň 10 göterime golaýdygyny we umumy maliýeleşdirmekde paýynyň üç göterimden pesdigini belleýär Hejaz demir ýoluny Osman imperiýasynyň beýleki demir ýollaryndan tapawutlandyrýan esasy faktor, onuň dini maksat bilen gurulmagydy Munzur uniwersitetiniň Taryh kafedrasyndan ylymlaryň kandidaty emasemin Zahide Işyk bu demir ýoluň "halyflygyň güýjüni ruhy taýdan beton we görnükli etmek üçin möhüm" diýýär Işikiň pikiriçe, Abdulhamid II Pan-Yslam syýasatynyň çäginde "Osman topraklarynda musulman ilatynyň döwlete wepaly bolmagy we imperiýadan çykmagynyň öňüni almak maksady bilen bu taslama uly ähmiýet berdi" Prof. Özyüksel, Abdulhamid II-iň Osman imperiýasynyň mundan beýläk bölünmegine sebäp bolup biljek arap milletçiligi ýaly çemeleşmeleriň öňüni almak maksady bilen yslam syýasatyny durmuşa geçirendigini nygtaýar Özyüksel, Abdülhamidiň bu sebäpden halyf şahsyýetini öňdäki hatarda ulanan soltandygyny we Hejaz demir ýolunyň bu syýasatyň "iň möhüm elementi" dygyny ýatladýar Özyüksel, Hejaz demir ýolunyň şol döwürde bütin dünýäde we yslam dünýäsinde uly täsir galdyrandygyny düşündirýär: "Die katolischen Missionen" (Germaniýanyň katolik wekilhanalary) atly nemes gazetinde: "Bir ädim bilen, bütin Yslam dünýäsinde iň meşhur adam, şol günüň gahrymany boldy" diýilýär "Hejaz demir ýolunyň islegi bilen Abdulhamid yslam dünýäsiniň goldawyna eýe boldy, belki-de garaşyşyndan has ýokarydy we halyf hökmünde güýjüni we abraýyny ep-esli ýokarlandyrdy." Hejaz demir ýoly, Osman imperiýasy üçin geosyýasy taýdan möhüm taslama bolupdy Prof. Özyüksel, Abdulhamidiň Anadoly, Bagdat we Hejaz demir ýol taslamalaryna strategiki ähmiýet berendigini we aşakdaky baha berýändigini aýtdy: "Hejaz demir ýoly, Iňlisleriň Müsürdäki dolandyryşyna Osman / German bileleşigi tarapyndan çynlakaý howp abanýandygyny aňladýardy, esasanam Maandan Aqaba aýlagyna çenli bir çyzyk gurlup bilner." Prof. Doktor Nejla Günaý, Sues kanalynyň gurulmagy we 1882-nji ýylda Iňlisleriň Müsüre çozmagy bilen Osman imperiýasynyň sebitdäki demir ýol taslamalaryna has ähmiýet berendigini belleýär Muňa mysal hökmünde Hejaz demirýoly bilen parallel hereket edýän we Germaniýa tarapyndan gurlan Bagdat demir ýoluna salgylanyp, Günaý Germaniýanyň bu ugur arkaly Eastakyn Gündogarda we Aziýada Angliýanyň täsirine garşy durmagy maksat edinýändigini aýtdy Doktor Mugallym Işik, demirýoluň günbatar döwletleriniň, esasanam Angliýanyň sebitdäki barha artýan täsirini çäklendirmek meselesinde strategiki ähmiýete eýedigini nygtaýar Kukiler, web sahypasyndan iberilen we ulanyjynyň brauzeri tarapyndan ulanyjynyň web brauzeri tarapyndan ulanyjynyň kompýuterinde saklanýan ownuk böleklerdir. Brauzeriňiz her habary gutapjyk diýilýän kiçijik faýlda saklaýar. Serwerden başga bir sahypa haýyş edeniňizde, brauzeriňiz gutapjygy serwere iberýär. Gutapjyklar, web sahypalary üçin maglumatlary ýatda saklamak ýa-da ulanyjylaryň brauzer işjeňligini ýazdyrmak üçin ygtybarly mehanizm hökmünde döredildi Bu gutapjyklar web sahypasynyň işlemegi üçin zerurdyr we ulgamlarymyzda öçürilip bilinmez. Bular, adatça, diňe amallaryňyzy gaýtadan işlemek üçin döredilýär. Bu amallar, gizlinlik islegleriňizi düzmek, hasabyňyza girmek ýa-da anketany doldurmak ýaly hyzmat islegleriňizi öz içine alýar. Bu gutapjyklar barada blokirlemek ýa-da duýduryş bermek üçin brauzeriňizi sazlap bilersiňiz, emma şeýle etseňiz sahypanyň käbir bölekleri işlemän biler Bu gutapjyklar, sahypamyzyň işleýşini ölçäp we gowulandyryp biler ýaly, sahypa girýänleriň we traffik çeşmeleriniň sanyny sanamaga mümkinçilik berýär. Haýsy sahypalara iň az we haýsy sahypa girýär Sahypa nähili gidýändiklerini öwrenmäge kömek edýärler. Bu gutapjyklar tarapyndan toplanan ähli maglumatlar jemlenendir we şonuň üçin anonimdir. Bu gutapjyklara rugsat bermeseňiz, sahypamyza haçan gireniňizi bilmeris Bu gutapjyklar, wideo we göni söhbetdeşlik ýaly ösen işlemegi we şahsylaşdyrmagy hödürlemäge mümkinçilik berýär. Bular biziň ýa-da sahypalarymyzda ulanýan hyzmatlarymyzy üçünji tarap üpjün edijiler tarapyndan kesgitlenip bilner. Bu gutapjyklara rugsat bermeseňiz, bu funksiýalaryň hemmesi ýa-da käbiri dogry işlemän biler Bu gutapjyklar, mahabat hyzmatdaşlarymyz tarapyndan sahypamyzda goýuldy. Bular, gyzyklanma bildirýän profiliňizi döretmek we beýleki sahypalarda degişli mahabaty görkezmek üçin degişli kompaniýalar tarapyndan ulanylyp bilner. Brauzeriňizi we enjamyňyzy özboluşly kesgitlemek arkaly işleýärler. Bu gutapjyklara rugsat bermeseňiz, dürli saýtlarda şahsylaşdyrylan mahabat tejribesini hödürläp bilmeris Bellik: Kukiler syýasatyna garamazdan mahabatlar görkezilýär Bu gutapjyklar, mazmunymyzy dostlaryňyz we toruňyz bilen paýlaşmak üçin sahypamyzda ýerleşdirilen dürli sosial media hyzmatlary tarapyndan döredilýär. Beýleki sahypalary ulananyňyzda we gyzyklanma profiliňizi döredeniňizde brauzeriňizi yzarlap bilerler. Bu, girýän beýleki sahypalaryňyzdaky mazmuna we habarlara täsir edip biler. Bu gutapjyklara rugsat bermeseňiz, bu paýlaşma gurallaryny ulanyp ýa-da görüp bilmersiňiz