Heýdar Alyýewiň garaşsyzlyk döwründäki işlerinde Litwanyň sahypalary

Dünýä belli syýasatçy we döwlet işgäri Heýdar Alyýewiň köp ýyllyk işini öz içine alýan Nakhiwan döwri, maglumat blokadasy şertlerinde daşary ýurt habar beriş serişdeleri bilen guran möhüm köprüleri bilen hem ýatda saklanýar. Şol ýyllarda ol Litwa journalistsurnalistleri Ritas Stasyalis, Rita Milyute we Riçardas Lapaitis bilen duşuşdy we üç gezek aýratyn söhbetdeşlik berdi. Bu söhbetdeşlikler şol wagt Litwanyň gazetlerinde sözbaşy boldy. Şeýle hem, R. Stasyalisiň beren söhbetdeşliginiň H.Alyýewiň Nakhiwandan dünýä açan ilkinji metbugat penjiresi we H.Alyýewiň 1990-njy ýylda Moskwadan gaýdyp geleninden soň daşary ýurt metbugatyna eden ilkinji çykyşydygy aýdylýar. Söhbetdeşlik 1990-njy ýylyň 15-nji awgustynda şol wagtky Klaipeda hepdelik "Mazoji Lietuwa" -da çap edildi Heýdar Alyýew, Naçwiwanda litwaly journalisturnalist Ritas Stasialis bilen söhbetdeşlik geçirýär. 1990-njy ýylyň awgusty. (Surat R. Stasialisiň şahsy arhiwinden alyndy) 1990-njy ýylyň 20-nji iýulynda Moskwadan Bakuga we iki günden soň dogduk mekany Nakhiwana barýan ýol H.Alyýewiň syýasy işjeňliginiň taryhynda täze tapgyryň başlangyjy boldy. Nakhiwandan başlap, garaşsyz Azerbaýjanyň döwlet baştutanyna çenli ýokarlanmagy, Sowet döwründäki işleri düýp manysy we strategiki maksatlary bilen düýpgöter tapawutlanýar. H.Alyýewiň bu döwürdäki syýasy ugrunyň we döwlet dolandyryş pelsepesiniň Baltika döwletleriniň ýolbaşçylary - Algirdas Brazauskas, Anadoly Gorbunows we Arnold Rüyteliň şol döwürde garaşsyzlyk ugrundaky ädimleri bilen meňzeşligi gyzykly. Öňki Baltika Sowet respublikalarynyň kommunist liderleri ýaly, milli oýanmanyň habarçysy we milli azat ediş hereketiniň öňdebaryjy güýji bolan Azerbaýjan Demokratik Frontynyň işini ilkinji gezek goldady we Azerbaýjanyň döwlet garaşsyzlygyny dikeltmek üçin prinsipial pozisiýany görkezdi 1990-njy ýylda Litwanyň journalistsurnalistleri bilen geçirilen taryhy söhbetdeşliklerinde H.Alyýew diňe bir Moskwadan Azerbaýjana gaýdyp gelmeginiň aňyrsyndaky pursatlaryny açyp görkezmek bilen çäklenmän, 20-nji ýanwarda bolup geçen pajygada syýasy baha berdi, Kreml tarapyndan Azerbaýjan halkyna garşy göreşýän ganly agressiýanyň hakyky awtorlaryny, ýerine ýetirijilerini we ýerli şäriklerini takyk görkezdi. Ermenistan-Azerbaýjan, Garabag çaknyşygy we watandaşlarymyzyň deportasiýa edilmegi Bu söhbetdeşlikler H.Alyýewiň Litwanyň taryhyny näderejede gowy bilýändigini görkezdi. Litwanyň milli azat ediş hereketine ýokary baha bermek, SSSR-de bu yhlasly milletiň garaşsyzlyk göreşini öňe sürmek we dünýä derejesinde has güýçli pikir döretmek ugrundaky tagallalary bu söhbetdeşlikleriň esasy manysy boldy Nakhiwana gelip, diňe Haýdar Aliýew bilen söhbetdeşlik geçiren Litwa journalistsurnalistleri Ritas Stasyalis, Rita Milyute we Riçardas Lapaýtis Söhbetdeşliklerden H.Alyýewiň Litwanyň SSSR-den çykyp, garaşsyzlygyny, halkyň islegini we azatlyk ugrundaky tagallalaryny biragyzdan goldaýandygyny görmek bolýar. Litwanyň milli galkynyşynyň nyşany we öňdebaryjy güýji bolan Saýudiler hereketine duýgudaşlyk bildirdi we bu işine millet üçin hormat söweşi hökmünde baha berdi. Hususan-da, 1939-njy ýylda gol çekilen Molotow-Ribbentrop şertnamasyny berk ýazgardy we muny Staliniň imperiýa ambisiýalarynyň ganly yzy, Litwa halkynyň ykbalyna agyr zarba we utandyryjy resminama diýip atlandyrdy. Bu şertnamanyň zyýanly netijelerini aç-açan açan H.Alyýew aslynda litwalylaryň özygtyýarlylyk hukugynyň ahlak galkanyna öwrüldi 1990-njy ýyllarda H.Alyýewiň Litwa bilen gatnaşyklara aýratyn ähmiýet berendigini bellemek isleýäris, Litwanyň SSSR-iň dargamagy döwründe "ilkinji ýoly açan" ýurtdygyny belläp geçýäris. Şeýle hem, agzalan söhbetdeşliklerde we soňraky çykyşlarynda 1989-njy ýylda Litwadan SSSR-iň Sovietokary Sowetine saýlanan Halk Deputatlarynyň respublikanyň özygtyýarlylygynyň işine duýgudaşlyk bilen syn edendigini birnäçe gezek nygtady. mydama batyrlygyny, tutanýerliligini we şol bir wagtyň özünde akyl-paýhasyny belläpdir. A.Brazauskasyň Moskwa bilen geçiren çylşyrymly syýasy hereketlerine täze syýasy tejribe hökmünde baha berdi. Bu soýuzdaş respublikanyň başlygy Sow. Kommunistik partiýanyň we Kremliň gegemon syýasatyna Ilkinji gezek oňa garşy çykdy Soňra, H.Alyýew Azerbaýjanyň prezidenti bolup işläninde - 1995-nji ýylyň 7-nji maýynda Londonda, şol ýylyň 25-nji oktýabrynda Nýu-Yorkorkda, 1996-njy ýylyň 11-nji ýanwarynda Pari Parisde we 1997-nji ýylyň 8-nji iýulynda Madridde beýleki döwlet baştutanlary bilen duşuşdy, şeýle hem Litwanyň prezidenti A. Brazauskas bilen gatnaşyklarymyzy berkitmek üçin birnäçe çäreleri amala aşyrdyk. Azerbaýjanyň ýüzbe-ýüz bolýan iň çynlakaý meselesi - Ermenistanyň biziň ýurdumyza garşy harby çozuşy we basyp alyşlary, şeýle hem bu konfliktiň parahatçylykly çözülmegi ugrunda görülýän ädimler barada pikir alyşdylar Prezident A. Brazauskas metbugat çykyşlarynyň birinde "Haýdar Aliýewiň baý tejribesi we paýhasy netijesinde gazanylan netijeler garaşsyzlyk gazanan beýleki ýurtlar üçin ajaýyp görelde bolup durýar" -diýdi 2001-nji ýylyň 17-nji maýynda Litwanyň Azerbaýjandaky ilçisi Halina Kobetskaýtyň şahsyýetnamasyny kabul edeninden soň, Prezident H.Alyýew Litwa bilen garaşsyzlykdan ozal alyp baran syýasy gatnaşyklary barada aç-açan söhbetdeşlik geçirdi: "Litwanyň prezidenti Waldas Adamkus tarapyndan siziň ýurduňyza gelmäge çagyrylanlygy üçin köp sag boluň. Amatly wagt tapmaga we Litwa gelmäge synanyşaryn. Geçmişde - SSSR döwründe Litwada boldum. Soňra Moskwada işlänimde, Litwanyň işleri bilen meşgullanýardym. Brazauskas, Litwanyň garaşsyzlygy üçin köp işledi. Ol şol döwürde, hatda SSSR döwründe-de meşhurdy. Şeýle hem, ol ýerde kommunistdi baxan Litva Kommunist partiýası, Hamısy xatirimdədir. İndi bizim ölkələrimiz - Litva da, Azərbaycan da müstəqildir ki, müstəqil və eyni həyat yolu keçmiş dövlətlər kimi bizim əlaqələrimizin inkişaf senilməsi üçün görüşlərimiz vacibdir. M bun bu dəvəti yerinə yetirəcəyəm edil şonuň ýaly. " 1. Litwa Respublikasynyň Prezidenti Algirdas Brazauskas. 2. Halina Kobetskaite, Litwa Respublikasynyň Azerbaýjanda adatdan daşary we doly ygtyýarly ilçisi Ilçi Halina Kobetskaite 2023-nji ýylda Wilniusda çap edilen ýatlamalarynda "H.Alyýew bilen iki gezek duşuşdym we gürleşdim. Ilkinji gezek 2001-nji ýylda Bakuwda şahsyýetnamamy görkezenimde, bu adamyň gaty gowy ýadyna düşendigini gördüm. Litwada M.B-den gaty gynanýanlygy sebäpli, M. azerbaýjan sözüni dogry aýtmaň (...) H.Alyýewiň esasy islegi Moskwadan ýüz öwürmek diýen düşünje aldym Ikinji duşuşyk 2002-nji ýylda bolup geçdi, bize özüni 15 minutlap gürleşip biljekdigimizi aýtdy. Muňa garamazdan, duşuşygymyz 50 minut dowam etdi. Gepleşikleriň birinde H.Alyýew menden Litwada ýaşaýan türk etnikleri - Garaim hakda bir zat bilýändigimi sorady. Men aslynda Garaimdigimi aýtdym. Şondan soň söhbetdeşligimiz has içgin boldy ". - H. Kobetskaýt aýdýar Mowzugy açanymyzda, H.Alyýewiň 1966-njy ýylda Litwada saparda bolanynda, bu halkyň erkinlige tebigy teşneligi, bu ýerde agdyklyk edýän we köp Sowet respublikalaryndan tapawutly demokratiýanyň şertleri onuň ünsüni özüne çekdi. Şeýlelik bilen, bu saparda Kaunasda-da boldy we bu ýeriň esasy şaýolunda ýerleşýän meşhur "Tulpe" kafesinde - "Freedom Alley" ("Laisves aleja") günortanlyk naharynda nahar iýip otyrka, meşhur syýasy şahsyýeti - Litwanyň CP sekretary MK Antanas Snečkusyň adaty müşderiler bilen oturyp, kofe içip, geň galdy. Özüni alyp barşy bilen tapawutlanýan A. Snečkusyň şeýle erkin şertlerde adamlar bilen içgin aragatnaşyk saklamagy H. Aliýewde gowy täsir galdyrdy we oňa şol döwürde Litwa jemgyýetinde agdyklyk edýän içki erkinligiň we ahlak azatlygynyň beýany hökmünde baha berdi. H.Aliýewiň A.Sneçkus bilen ilkinji şahsy tanyşlygy hem şu ýerde bolup geçdi. Bu diňe bir sene däldi. Soňra H.Alyýew Sneçkusyň "Sowet ideologiýasynyň çäginde öz halkynyň bähbitlerini goramak ukybynyň" özüne uly täsir galdyrandygyny aýtdy Theeri gelende aýtsak, SSSR-iň çäginde 1969-njy ýyldan soň Litwa-Azerbaýjanyň ykdysady, durmuş we medeni gatnaşyklarynda belli bir gowulaşma bolandygyny aýdalyň. Biziň pikirimizçe, 1966-njy ýylda Kaunasda Azerbaýjanyň şol wagtky Sowet respublikalarynyň ýolbaşçylary bilen Litwanyň H.Aliýewiň we A.Sneýkusyň döredilmeginde käbir rol oýnady. Muny A.Sneçkusyň 1970-nji ýylyň 3-nji oktýabrynda Azerbaýjanda "Kommunistik" gazetinde çap eden we aşakda getirilen makalasynda-da eşidip bolar: "Azerbaýjan bilen Litwa geografiki taýdan biri-birinden uzakda, emma üzülmeýän simler bilen biri-birimiz bilen baglanyşýarys. Closeakyn we täsirli gatnaşyklarymyzy, özara düşünişmegimizi we dostlukly gatnaşyklarymyzy subut edýän ajaýyp mysallary getirip bileris. Ykdysadyýet we ykdysadyýet ugurlarynda özara kömek, medeni we ruhy baýlyklaryň giňden alyş-çalşygy we ylmy gatnaşyklar şular ýalydyr." Kaunasdaky "Tulpe" kafesiniň we bu kafeniň ýerleşýän Erkinlik Alleýasynyň suratlary (20-nji asyryň 60-njy ýyllary) Heýdar Alyýewiň Litwa baradaky ýatlamalarynda agzalan "Çigildem" kafesi, diňe şol döwürde naharhana däl-de, eýsem litwaly intellektuallaryň we erkin pikirlenýän sungat işgärleriniň ýygnanan medeni meýdançasydy. H.Alyýewiň A.Sneçkusy şol ýerde we garawulsyz görmegi Litwada ruhy azatlygyň gurşawyny göz öňüne getirýän, içerki baglanyşygy döredýän we medeni ýakynlygy üpjün edýän faktordy. 2002-nji ýylyň 9-njy aprelinde we 26-njy sentýabrynda Litwanyň Daşary işler ministri Antanas Walyonisiň we Adalat ministri Wýututas Markiawiçiusyň ýolbaşçylygyndaky Litwanyň resmi wekiliýetleri bilen geçirilen söhbetdeşlikde bu barada ýatlamalaryny paýlaşdy we Litwanyň demokratik gurşawynyň Europeanewropa standartlaryna ýakyndygyny aýtdy "Litwa bolan wagtymy ýatlap, respublikanyň Merkezi komitetiniň başlygy bolanymda, litwaly kärdeşimiň meni şol ýere çagyrandygyny aýtmak isleýärin (şol wagt Litwa SSR Merkezi komitetiniň başlygy, general-maýor Alfonsas Randakiavičius - M. H.). SSSR-iň beýleki respublikalaryndaky ýagdaýdan ol ýerde Günbatar ýaly boldy (...) Indi Azerbaýjan we Litwa garaşsyz döwletler hökmünde garaşsyzlygy berkitmek we ösdürmek, dünýä ykdysadyýetine, Europeewropa we dünýä jemgyýetine goşulmak, demokratik, hukuk, dünýewi döwlet we raýat jemgyýeti gurmak ýaly hereketleri amala aşyrýarlar 2002-nji ýyldan bäri Litwanyň merkezi metbugatynda H.Alyýewiň bu ýatlamalary barada birnäçe makalanyň çap edilendigini bellemelidiris. Öňki Daşary işler ministri A.Walyonis, 2023-nji ýylda Litwaly journalisturnalist we syýasy kommentator Tomas Çiwas bilen H. Aliýew bilen bolan duşuşyklary barada beren interwýusynda "H. Aliýewiň 1990-njy ýylda Litwany syýasy taýdan goldamagy onuň batyrlygy, ýiti akyllylygy we öňdengörüjiligi hakda aýdýar. Moskwadan gaýdyp geleninden soň Bakuwdan wagtlaýyn aýrylsa-da, meniň pikirimçe, özüni şol döwürde Azerbaýjanyň lideri hökmünde görýärdi. Ikisem, şol döwürde Azerbaýjanyň ýüzbe-ýüz bolýan kynçylyklaryny we howplaryny ýeňip geçmek üçin onuň çeýe awtoritar dolandyryş usuly zerur bolsa gerek 2002-nji ýylda Azerbaýjana eden saparyndan soň, Litwanyň döwlet işgärleri - Daşary işler ministri Antanas Walýonis we Adalat ministri Wýtautas Markýawiçius metbugatda Haýdar Aliýewiň Litwany ýatlamalary barada gyzykly taryhy beýanatlar berdi Journalisturnalist R. Stasyalis, A.Walýonisden tapawutlylykda, Tomas Çiwasyň beren interwýusynda "H.Alyýew 1990-njy ýylyň tomsunda oňa interwýu bereninde, şol döwürde SSSR-de hemme zadyň nähili gutarjakdygy düýbünden belli däldi - Bakuwda gan dökülipdi we 1991-nji ýylyň ýanwar aýynda Wilnýusda bolup geçen wakalar henizem" durmuşa geçiriljekdigini "aýtmak kyn. Nakhivan. Azerbaýjana gaýdyp gelende, Moskwa tarapdar häkimiýetler tarapyndan kabul edilmedi we şonuň üçin watanyna gaýdyp geldi we ýaragly gozgalaňdan soň Bakuga gaýdyp geldi. " R. Stasyalis şondan soň ýadyna düşýär H.Aliýewiň Nakhiwanda geçirilen saýlawdan öňki ýörişine on müňlerçe adam gatnaşdy we birneme soň bu ýerde onuň bilen duşuşyp, söhbetdeşlik geçirmegi başardy. Şol döwürde H.Alyýew litwaly journalisturnaliste Azerbaýjanyň Litwa ýaly erkinlik ýolundan gitmelidigini batyrgaý beýan etdi. Bu sözlerden soň, R. Stasýalis birnäçe ýyl bäri Litwa Respublikasynyň Daşary işler ministri bolup işleýän Juozas Urbşisiň ýatlamalaryndan sitata getirdi: - "SSSR-iň her birleşik respublikasynda bir kommunistik partiýa bar, şonuň üçin bu respublikalar Sowet Soýuzyny terk etmek barada hiç wagt pikir etmezler." Ur.Urbşis öz ýatlamalarynda Staliniň degişli pikirine ünsi çekdi. R. Stasyalis Staliniň bu meselede dogrudygyny ýa-da ýokdugyny soranlarynda, H.Alyýew oňa: "Staliniň döwründe şeýle kommunistik partiýa bardy. Bu partiýa Staline doly tabyn bolupdy. Şol döwrüň hakykaty şeýle boldy. Häzirki wagtda ähli halklaryň öz ykbalyny kesgitleýän hakykaty ýüze çykdy." Eri gelende aýtsak, T.Çiwas bilen geçirilen söhbetdeşlikde R. Stasyalis H. Aliýewden alan söhbetdeşliginiň soňra ogly - Azerbaýjanyň häzirki prezidenti Ylham Alyýew bilen duşuşmak üçin üstünlikli bilet bolup hyzmat edendigini ýene-de bir gezek nygtaýar: - "wrongalňyşmaýan bolsam, 2007-nji ýylda Litwanyň neşir edilmegi üçin berilýän energiýa çeşmeleri. Iki ýyl bäri hiç kime interwýu bermedigi sebäpli, duşenbe güni Bakuda bolmalydygymy aýtdylar, şol wagt Nakhiwana gitmek we Moskwada hem-de dolandyryjy toparlarda söhbetdeşlik geçirmek gaty simwolikdi "-diýdi Prezident Ylham Alyýew 2007-nji ýylyň sentýabr aýynda Litwaly journalisturnalist Ritas Stasyalisi kabul edende Indi garaşsyzlygyň ilkinji döwrüne gaýdyp geleliň. H.Alyýew Litwanyň journalistsurnalistleri bilen geçirilen söhbetdeşlikde 1990-njy ýylyň 11-nji martynda Litwanyň döwlet garaşsyzlygynyň gaýtadan dikeldilmegini Litwa halkynyň taryhy üstünligi diýip öwdi we muny ykbal ähmiýetiniň logiki ädimi diýip atlandyrdy we şol döwürde Litwa Respublikasynyň Sovietokary Sowetiniň alyp barýan işleri barada käbir pikirlerini aýtdy. Bu diňe bir Litwanyň halky üçin goldaw bolman, eýsem imperiýa zynjyrlaryna garşy güýçli garşylykdy Şol söhbetdeşliklerde H.Alyýew Azerbaýjan SSR-ni SSSR-den aýyrmagyň zerurdygyny hem-de taryhy zerurlyk diýip atlandyrdy we Litwanyň mysalyny Azerbaýjan üçin milli maksada öwürmegiň möhümdigini aýtdy. Aýratynam, Azerbaýjanyň garaşsyz döwletini dikeltmegiň we demokratik döwletlilik däpleriniň dikeldilmeginiň şol döwürde öňde goýlan iň möhüm milli maksatdygyny aýtdy Mundan başga-da, H.Aliýewiň "Sowet sosialisti" sözüniň Nahçiwan awtonom respublikasynyň adyndan ýüz öwürmegi we ony taryhyň arhiwine ibermegi, Nahçiwan respublikasynyň Councilokary geňeşiniň Supremeokary mejlis hökmünde atlandyrylmagy, Azerbaýjan Demokratik Respublikasynyň üçburç baýdagynyň kabul edilmegi we bu awtonyň resmi baýdagy hökmünde kabul edilmegi baradaky taryhy maglumatlar. Söhbetdeşliklerde Azerbaýjanyň döwlet garaşsyzlygy hem öz beýanyny tapdy Litwaly okyjylara ýyllar boýy hödürlenen bu taryhy söhbetdeşlikler şol döwürde Azerbaýjan üçin penjire bolup hyzmat etdi. Bular diňe bir maglumat alyşmak däl, eýsem Kremliň 20-nji ýanwarda eden jenaýatlaryny we Garabagdaky hakykatlary Baltika ýurtlaryna ýetirýän syýasy many-mazmunlardy. Şol sebäpden, Azerbaýjanyň maglumat gabawynda gark bolup, bu hakykatlaryň dünýäden gizlenen döwründe Heýdar Alyýewiň şol döwürdäki söhbetdeşlikleri Baltika ýurtlarynyň hakyky ýagdaýynyň aýnasyna öwrüldi Şeýlelik bilen, biziň pikirimizçe, agzalan söhbetdeşlikler we beýleki hödürlenen taryhy maglumatlar Heýdar Alyýewiň jemgyýetçilik-syýasy portretini täze aýratynlyklar bilen baýlaşdyrýar we şol bir wagtyň özünde-de Litwanyň wektorynda, global syýasatda we retrospektiv kontekstde ýatdan çykmajak surat döredýär Nakhivan - Klaipeda - Wilnius Baku, c ýyllar