Heýdar Alyýew Waşingtona näme subut etdi?

Azerbaýjanyň häzirki syýasy taryhynda faktlar bilen beýan edilýän pursatlar bar. Heýdar Alyýewiň syýasy işjeňliginde şeýle pursatlaryň biri Azerbaýjanyň halkara arenasynda, esasanam Günbatar dünýäsinde ykrar edilmegi we kabul edilmegi. SSSR dargansoň, Azerbaýjan syýasy we ykdysady taýdan näbelli bir tapgyra gadam basdy. 1990-njy ýyllaryň başynda, içerki krizisiň, Garabag söweşiniň we häkimiýetiň üýtgemeginiň fonunda Azerbaýjan halkara ulgamynda entek doly ykrar edilmedik töwekgelçilikli sebit hasaplandy. Edil şol döwürde Heýdar Alyýewiň häkimiýete gaýdyp gelmegi Azerbaýjanyň daşary syýasatynyň ugruny hem kesgitledi. Heýdar Alyýewiň esasy syýasy kararlaryndan biri, Azerbaýjanyň energiýa çeşmelerini halkara gatnaşyklarynyň merkezine öwürmekdi. 1994-nji ýylda gol çekilen "Asyr şertnamasynyň" ykdysady taraplary barada köp zat aýdyp bolar, ýöne bu proses ol ýerde gutarmady. Heýdar Aliýewiň awtory tarapyndan ýazylan bu şertnama ilkinji gezek ABŞ we Europeanewropa kompaniýalarynyň strategiki gyzyklanmasy çäginde Azerbaýjany öz içine aldy Haýdar Alyýewiň 1997-nji ýylda ABŞ-a resmi sapary bu ugurda öwrülişikleriň biri hasaplanýar. Ol Ak tamda ABŞ-nyň prezidenti Bill Klinton bilen duşuşan ilkinji Azerbaýjan prezidenti boldy. Bu ýygnakda ABŞ-nyň administrasiýasy Azerbaýjany Günorta Kawkazda energiýa howpsuzlygy we geosyýasy deňagramlylyk taýdan möhüm hyzmatdaş hökmünde görüp başlady. Thereöne munuň bilen gutarmady ... 1997-nji ýylyň tomsunda Ak tamda geçirilen ýygnak Azerbaýjanyň geljekki daşary syýasatynyň ugruny kesgitleýän wakalaryň biri boldy. ABŞ-nyň prezidenti Bill Klinton bilen Azerbaýjanyň prezidenti Heýdar Aliýewiň duşuşygy şol döwür üçin adaty diplomatik teswirnama däldi. Bu, Waşingtonyň täze garaşsyz Azerbaýjany ilkinji gezek çynlakaý geosyýasy hyzmatdaş hökmünde kabul etmeginiň görkezijilerinden biri boldy. 1990-njy ýyllaryň ortalarynda Azerbaýjan henizem postsowet giňişliginiň durnuksyz ýurtlaryndan biri hasaplanýar. Garabag söweşiniň, ykdysady krizisiň we sebitdäki güýç göreşiniň netijeleriniň fonunda Günbataryň Azerbaýjana bolan garaýşy seresaplydy. Şeýle-de bolsa, Haýdar Alyýewiň syýasy tejribesi we şahsy täsiri bu garaýşy üýtgetmekde möhüm rol oýnady Şol döwürde Waşingtonda Heýdar Alyýewe diňe Azerbaýjanyň prezidenti hökmünde garalmady. ABŞ-nyň syýasy toparlary onuň SSSR-iň ýolbaşçylygynda işlän we Kremliň iň ýokary derejesine çykan seýrek syýasy şahsyýetleriň biridigini gaty gowy bilýärdiler. Sowet Soýuzynda Syýasy býuronyň agzasy bolmak hem uly dolandyryş mekdebini aňladýardy. ABŞ administrasiýasy, sebit syýasatyna, Moskwanyň pikirine we halkara güýçleriniň deňagramlylygyna çuňňur düşünýän tejribeli lideriň bardygyna düşündi. Şonuň üçin Heýdar Alyýewiň Waşingtona eden sapary wagtynda aýratyn syýasy üns duýuldy. Bil Klinton bilen geçirilen duşuşyklarda esasy temalar energiýa howpsuzlygy, Hazar basseýni we sebitiň geosyýasy arhitekturasy boldy. ABŞ Azerbaýjanyň diňe bir nebit ýurdy däldigine eýýäm düşündi. Bu Russiýa, Eýran we Türkiýäniň arasyndaky strategiki geçiş nokady. Heýdar Alyýewiň şol döwürde görkezen syýasy özüni alyp barşynyň nusgasy Günbatarda gyzyklanma döretdi. Ol ne populist ritorikany ulandy, ne-de emosional çykyşlar bilen ünsi çekmäge synanyşdy. Sowuk uruş döwrüniň syýasy mekdebinden gelip, has hasaplaýjy we pragmatiki gürledi. Bu Waşington üçin tanyş we düşnükli syýasy stildi Ak tamdaky ýygnaklardan soň ABŞ-Azerbaýjan gatnaşyklarynda täze tapgyr başlandy. "Asyryň şertnamasy" -na gatnaşýan Amerikan kompaniýalarynyň sany köpeldi, Baku-Tbilisi-Jeýhan taslamasyna syýasy goldaw güýçlendi. ABŞ administrasiýasy eýýäm Azerbaýjanyň garaşsyzlygyny goramagy sebit syýasatynyň bir bölegi hökmünde görüpdi. Heýdar Aliýew Azerbaýjany Günbatar üçin "näbelli post-Sowet döwleti" statusyndan aýyrdy. Azerbaýjany halkara syýasy stolunda görünýän döwlete öwürmäge synanyşdy. Munuň üçin diňe energiýa çeşmeleri ýeterlik däldi. Lideriň şahsy agramy, syýasy baglanyşyklary we diplomatik tejribesi hem bu ýerde möhüm rol oýnady. Heýdar Alyýewiň karizmasy barada dürli pikirler aýdyldy. Himöne ony tapawutlandyran esasy aýratynlyk, tomaşaçylary emosional çykyşlar bilen däl-de, eýsem syýasy agramy bilen ynandyrdy. Köp ýyllyk dolandyryş tejribesi oňa dünýä liderleri bilen deň derejede gürleşmäge mümkinçilik berdi. Waşington hem muny duýdy. ABŞ-nyň syýasy toparlary üçin möhüm nokatlaryň biri Haýdar Aliýewiň Günbatar bilen hyzmatdaşlykda Azerbaýjanyň geljegini görmegi boldy. Ol ýaňy garaşsyzlygyny gazandygyna düşündi Döwlet howpsuzlygy diňe sebit deňagramlylygy we halkara hyzmatdaşlygy bilen mümkindir. Şol sebäpli onuň daşary syýasaty Günbatara garşy ýa-da Russiýa garşy duýgulara esaslanmady. Esasy maksat beýik güýçleriň arasynda Azerbaýjanyň bähbitlerini goramakdy 1997-nji ýylda Bill Klinton bilen bolan duşuşykdan soň Waşington indi Haýdar Alyýewe post-sowet giňişliginiň liderleriniň biri hökmünde garamady. ABŞ administrasiýasy sebitiň syýasy deňagramlylygyny hasaplap bilýän, şol bir wagtyň özünde Moskwany, Günbatary we Eastakyn Gündogary okap biljek tejribeli döwlet işgäriniň bardygyna düşündi. Bu gatnaşyklaryň dowamy birnäçe ýyldan soň has aýdyň bolar 2001-nji ýylyň 9-njy aprelinde Heýdar Aliýew ýene ABŞ-a bardy. Bu gezek halkara meýilnamasy has çylşyrymly boldy. Sebitdäki ermeni-azerbaýjan konflikti bilen baglanyşykly diplomatik prosesler işjeň tapgyra gadam basdy we Waşington Günorta Kawkazda has çynlakaý rol oýnamaga synanyşdy. Bu meselede ABŞ-nyň prezidenti Jorj Buş bilen bolan duşuşyk aýratyn ähmiýete eýe boldy Bu sapar eýýäm Azerbaýjanyň özüni tanatmak tapgyryndan tapawutlandy. Heýdar Alyýew bu gezek Waşingtona sebitleýin prosesleriň bir partiýasy hökmünde däl-de, şol proseslere täsir edip biljek syýasy lider hökmünde gitdi. Ermenistan-Azerbaýjan gatnaşyklary, Garabag meselesi, sebitleýin howpsuzlyk we energiýa taslamalary Ak tamyň gepleşikleriniň esasy temasyna öwrüldi Bu syýasy ugur, indiki ýyllarda Prezident Ylham Alyýew tarapyndan dürli halkara şertlerinde dowam etdirildi. Haýdar Alyýew Azerbaýjanyň Günbatar dünýäsine derwezesini açan bolsa, Ylham Alyýew has berk we çylşyrymly geosyýasy döwürde bu gatnaşyklary goramagy we giňeltmegi başardy. Waşingtonda Azerbaýjanyň ýolbaşçylygy bilen baglanyşykly görnükli meseleleriň biri Ylham Alyýewiň sebitleýin prosesleriň netijelerine bil baglaýan syýasatçy hökmünde kabul edilmegi boldy. ABŞ-nyň syýasy toparlary üçin Günorta Kawkaz köp ýyl bäri sebiti dolandyrmak töwekgelçilikli we kyn hasaplanýar. Şeýle ýagdaýlarda Waşingtonda aýratyn gözegçilik edilýän meseleleriň arasynda azerbaýjan ýolbaşçylary tarapyndan içerki durnuklylygy goramak we energiýa we ulag taslamalarynyň dowam etdirilmegi boldy. Bu nukdaýnazardan, 8-nji awgust şertnamasy we onuň töwereginde emele gelen diplomatik prosesler hem ünsi çekdi. Şol etapda Azerbaýjan sebitdäki wakalara indi reaksiýa bildirmedi, prosesleriň emele gelmegine gatnaşan partiýa hökmünde çykyş etdi. Bu üýtgeşiklik ABŞ administrasiýasynyň Bakuda bolan garaýşynda duýuldy. Donald Trumpyň Ylham Alyýewi "hakyky lider" hökmünde häsiýetlendirmegi tötänleýin syýasy öwgi hökmünde kabul edilmedi. Sebäbi Waşingtonda lider düşünjesi dolandyryş başarnyklaryna, syýasy durnuklylyga we strategiki netijelere has köp baha berilýär. ABŞ administrasiýasy üçin azerbaýjan ýolbaşçylarynyň esasy tapawutlandyryjy aýratynlyklaryndan biri, sebitdäki üýtgeýän şertlere görä hereket etmek ukybydy Aslynda bu ýerde başga bir gyzykly nokat bar. Heýdar Alyýewiň döwründe Waşington Azerbaýjanyň potensialyny görmäge synanyşan bolsa, Ylham Alyýewiň döwründe Azerbaýjan sebitiň syýasy we ykdysady kartasynda döredilen aktýor hökmünde ykrar edilipdi. Şeýlelik bilen, Heýdar Alyýewiň açan syýasy ugry, Azerbaýjanyň halkara ulgamynda ornuny kesgitlemek üçin üznüksiz strategiýa öwrüldi we täze geosyýasy hakykatlara laýyklykda Ylham Alyýew tarapyndan dowam etdirildi