Heýdar Alyýew: Azerbaýjanyň häzirki zaman üstünlikleriniň we Europeewropa bilen gatnaşyklarynyň arhitektory - "Liberum"

Azerbaýjanyň üçünji prezidenti Haýdar Aliýew (1923–2003), ýurduň häzirki zaman üstünlikleriniň we Europeewropa bilen hyzmatdaşlygy çuňlaşdyrmagyň esasy binagäri bolmagynda galýar APA bu sözleriň, Halkara gatnaşyklary seljermek merkeziniň bölüminiň müdiri, syýasy ylymlaryň doktory Wasif Huseýnowyň garaşsyz metbugat we "Liberum" analitik platformasynda neşir edilen "Haýdar Aliýew: Azerbaýjanyň häzirki zaman üstünlikleriniň we Europeewropa bilen gatnaşyklarynyň ösmeginiň lideri" makalasyna goşulandygyny habar berýär Makalada milli lider Heýdar Aliýewiň otuz ýyldan gowrak ozal esaslandyran turbageçirijileriniň, edaralarynyň we diplomatik taglymatlarynyň Azerbaýjany theewropa Bileleşigi üçin aýrylmaz energiýa we tranzit hyzmatdaşyna öwürendigi aýdylýar: "Bu miras şu gün Bakuwa gelýän Europeanewropa liderleriniň yzygiderli akymynda öz beýanyny tapýar. Birnäçe hepde içinde Antonio Koşta (2026-njy ýylyň marty) we Andreý Babiş (26-28-nji maý). Azerbaýjan, olaryň her biri Azerbaýjany "strategiki" ýa-da "esasy hyzmatdaş" diýip atlandyrdy we energiýa howpsuzlygy, Azerbaýjan-Ermenistan parahatçylyk prosesi we EUB bilen "has gurluşly hyzmatdaşlyk" meselelerini ara alyp maslahatlaşmak üçin geldi, otuz ýyldan gowrak wagt bäri başlanan bu uzak möhletli taýýarlyk bolmasa, mümkin bolmazdy Authorazyjy şu ýyl Azerbaýjanyň doglan gününiň 103 ýyllygyny belläninde, ýolbaşçylarynyň Europeanewropanyň paýtagtlarynyň şu gün hyzmatdaşlyk etmek isleýän ýurduny nähili emele getirendigini ýatlamak üçin amatly pursatdygyny belläp geçdi: "Prezidentleriň we premýer-ministrleriň Bakuda gaz, transport koridorlary we Günorta Kawkazda parahatçylyk şertnamasy barada pikir alyşmak üçin gelmegi, 1990-njy ýyllarda Heýdar Aliýewiň strategiki kararlarynyň göze ilýän netijesidir. Şol döwürde Azerbaýjanyň garaşsyz döwlet hökmünde barlygy sorag astyndady. Heýdar Alyýew 1993-nji ýylda häkimiýete gaýdyp gelende dargamak howpy astyndady. Territoryurdunyň takmynan 20 göterimini Ermenistan basyp aldy, 700,000-e çenli azerbaýjan göçürildi we öňki iki hökümet Sowet döwründen soňky geçiş döwrüniň bulam-bujarlygyny dolandyryp bilmedi Azerbaýjanyň Kommunistik partiýasynyň (1969–1982) birinji sekretary we SSSR-iň ýokary derejeli ýolbaşçylaryndan biri bolan köp ýyllyk syýasy tejribesine esaslanyp, Haýdar Aliýew döwleti durnuklaşdyrdy, raýat urşunyň öňüni aldy we uzak möhletleýin ösüş üçin esas döretdi Beýleki post-sowet ýurtlary bilen deňeşdirme seljermesi munuň nähili adaty däldigini görkezýär. Täze garaşsyz döwletleriň köpüsi ýoluny ýitiren hem bolsa, Azerbaýjan 1990-njy ýyllaryň kynçylyklaryny seýrek öňdengörüjilik bilen dolandyrdy Döwlet dolandyryşynyň merkezinde "deňagramly daşary syýasat" diýilýän ýörelge bardy. Bu çemeleşme, ähli beýik güýçler bilen dostlukly gatnaşyklary ýola goýmagy aňladýardy, ýöne biriniň beýlekisine garşy durmazlygy. Bu, ozalkylaryň syýasatlaryndan düýpgöter tapawutlandy, olar rus tarapdary we ruslara garşy pozisiýalaryň arasynda üýtgäp, soňra Azerbaýjanyň esasy diplomatik taglymatyna öwrüldi Hut şu taglymat Bakuna ABŞ-nyň wise-prezidentini ýa-da EUB-niň ýokary wekilini, ertesi gün Russiýanyň ýa-da Eýranyň wekilini kabul etmäge mümkinçilik berýär. Şol çemeleşme, Azerbaýjana 2020-nji ýylda basyp alan ýerlerini has giň gerime çekilmezden azat etmäge we Brýusselde ideologiki täsir astynda däl-de, pragmatiki we öňünden aýdylýan hyzmatdaş hökmünde kabul edilmegine mümkinçilik döretdi. " Şeýle hem makalada Heýdar Aliýewiň Azerbaýjanyň Europeewropa bilen geljekdäki gatnaşyklary babatynda iň möhüm kararynyň energiýa pudagyndadygy aýdylýar: "1994-nji ýylda Günbatar nebit kompaniýalarynyň konsorsiumy bilen" Asyr şertnamasyna "gol çekilmegi ilkinji nobatda strategiki habar boldy. Azerbaýjan öz ösüşini Günbatar bazarlaryna we Günbatar tehnologiýalaryna baglaýandygyny görkezdi Onuň ýolbaşçylygynda meýilleşdirilen we 2005-nji ýylda işe girizilen Baku-Tbilisi-Jeýhan turbageçirijisiniň işe girizilmegi Russiýanyň çäginden aýlanyp, Hazar uglewodorodlaryny dünýä bazarlaryna çykaran ilkinji esasy ýol boldy. Bu görüş, soňra Azerbaýjan gazyny göni Europeanewropa Bileleşigine eltýän TANAP we TAP turbageçirijilerini öz içine alýan millionlarça dollarlyk Günorta Gaz Koridoryna öwrüldi. 2026-njy ýylda Kosta, Meloni, Babiş we Kallas bilen geçirilen gepleşikleriň hiç biri-de bu infrastruktura bolmasa mümkin bolmazdy Sanlar bu mirasyň strategiki taýdan möhümdigini görkezýär. 2025-nji ýylda Azerbaýjan tarapyndan eksport edilen takmynan 25 milliard kub metr 13 milliard kub metr EUB-ne agza ýurtlara iberildi. Bu, 2021-nji ýyl bilen deňeşdirilende takmynan 60 göterim köp. TAP Italiýanyň gaz isleginiň takmynan 15-16 göterimini üpjün edýär, bu Italiýany EUB-de azerbaýjan energiýasyny iň köp import ediji edýär we Meloniniň saparyna strategiki many berýär Çehiýa her ýyl Andrej Babişiň üsti bilen 2 milliard kub metre çenli azerbaýjan gazyny satyn almak meýilnamasyny yglan etdi. Iki ýurduň arasyndaky söwda dolanyşygy eýýäm 800 million dollardan geçdi. 2022-nji ýylda gol çekilen EUB-Azerbaýjan Energetika Strategik Hyzmatdaşlyk Memorandumy theB-ne gaz eksportynyň iki esse artmagyny göz öňünde tutýar. Bu maksat indi Brýusseliň 2026-njy ýylyň ahyryna çenli Russiýanyň suwuklandyrylan gazyny we 2027-nji ýylyň sentýabryna çenli Russiýanyň turbageçiriji gazyny çykarmak meýilnamasynyň esasy bölegine öwrüldi Heýdar Alyýew tarapyndan esaslandyrylan turbalar aslynda Europeewropanyň energiýa howpsuzlygy gurallarydyr Onuň aýak yzy uglewodorod ýatagy bilen çäklenmeýär. Hut şu döwürde Azerbaýjan 2001-nji ýylyň ýanwar aýynda Europeewropa Geňeşiniň agzasy boldy we Azerbaýjan bilen EUB arasyndaky gatnaşyklaryň kanuny esasyny düzýän Hyzmatdaşlyk we Hyzmatdaşlyk Ylalaşygy 1999-njy ýylda güýje girdi. Şeýle hem, Azerbaýjan Brýusselde meşhur bolmanka Gündogar bilen Günbataryň arasynda köpri roluny oýnaýar diýen pikiri öňe sürdi. " UNM bölüminiň başlygy öz makalasynda häzirki wagtda Europeewropa bilen Merkezi Aziýany birleşdirýän Trans-Hazar transport ýoly bolan Orta Koridoryň EUB-Azerbaýjan ykdysady gepleşikleriniň merkezinde durýandygyny nygtaýar. "Brýussel, Halkara parahatçylyk we gülläp ösüş üçin ýol (TRIPP) taslamasynyň Nakhiwanda ulag, demirýol döwrebaplaşdyrylyşyna" Global şlýuz "maýa goýumlarynyň çäginde durmuşa geçirilmegine goldaw berjekdigini aýtdy Şol bir wagtyň özünde, Haýdar Aliýewiň Ermenistan bilen territorial konflikte sabyrly we uzak möhletleýin çemeleşmegi soňky ýyllaryň diplomatik ösüşine esas döretdi. Harby döwrebaplaşdyryş, ykdysady taýdan güýçlendirmek we diplomatiýanyň utgaşdyrylmagy, 2020-nji ýylda mirasdüşeri Ylham Alyýewiň ýolbaşçylygynda basyp alnan ýerleriň azat edilmegine getirdi 2025-nji ýylyň martynda Baku we ereerewan parahatçylyk şertnamasynyň teksti barada ylalaşdylar. 2025-nji ýylyň 8-nji awgustynda Waşingtonda iki ýurduň ýolbaşçylary Parahatçylyk we döwletara gatnaşyklar baradaky şertnama başladylar we birek-biregiň territorial bitewiligini ykrar edýän Bilelikdäki Jarnama, şeýle hem esasy ulag geçelgesi barada şertnama gol çekdiler. 2026-njy ýylda Bakuda gelen ähli Europeanewropaly resmiler bu "taryhy dinamikany" gutladylar. Bu dinamiki Haýdar Alyýewiň bir wagtlar Azerbaýjanyň syýasatyna goýan strategiki sabyrlylygy göz öňüne getirmek mümkin däl Şu günki esasy üstünlikler - Goşulmazlyk hereketiniň (2019–2024) başlyklygy, 2024-nji ýylyň noýabr aýynda COP29-ny kabul etmek, 2028-nji ýylda Bakuwda Europeanewropa Bileleşiginiň sammiti we EUB bilen täze giňişleýin ylalaşyk baradaky gepleşikler - uzak möhletli ösüş liniýasynyň görünýän bölekleri Bu setir 1993-nji ýylda öz ýurdunyň geografiýasynyň çäklendirmelerine we mümkinçiliklerine düşünýän lider bilen başlandy. Heýdar Alyýew Europeewropa Geňeşiniň prezidentiniň Azerbaýjany "roly öňküsinden has möhüm esasy hyzmatdaş" diýip atlandyrýandygyny görmek üçin ýaşamady. Suchöne beýle aýdylanlaryň hemmesi aslynda onuň "Asyryň şertnamasy", BTC turbageçirijisi, Europeewropa Geňeşiniň agzalygy we deňagramly daşary syýasat doktrinasynyň netijesidir Häzirki wagtda Azerbaýjanyň häzirki zaman üstünlikleri we Europeewropa bilen ösen gatnaşyklary otuz ýyldan gowrak ozal gurlan binýatda guruldy. Häzirki wagtda 1990-njy ýyllaryň resminamalaryna gol çeken şol bir golýazmany, Azerbaýjanyň Europeanewropa hekaýasynyň sessiz awtory Bakuwyň ýanyna gelýän Europeanewropa liderleriniň yzygiderli akymynda görmek bolýar. "