Heýdar Alyýew 3 strategiki karar - Daşary ýurtly alymlar bilen Azerbaýjany halas etdi

15-nji iýun - Milli azat ediş güni Azerbaýjanyň häzirki taryhynyň iň möhüm senelerinden biri bolup, döwletçilik däplerini gorap saklamak we syýasy durnuklylygy dikeltmek bilen baglanyşyklydyr. 1993-nji ýylda milli lider Heýdar Alyýewiň häkimiýet başyna gaýdyp gelmegi, çuňňur syýasy krizisiň, ykdysady çökgünligiň we ýurduň howp abanýan fonunda bolup geçdi we ösüşiň indiki tapgyry üçin esas döretdi Bu möhüm gün mynasybetli Modern.az dürli ýurtlardan syýasy hünärmenleriň pikirlerini öwrendi Türk hünärmeni Imbat Muglu "Modern.az" -a beren beýanatynda Heýdar Alyýewiň 1993-nji ýylda häkimiýete gaýdyp gelmegi diňe bir Azerbaýjanyň taryhynda ýolbaşçylygyň üýtgemegi däl-de, eýsem döwleti dargamak howpundan aýyrmak we institusional durnuklylyga gönükdirmek prosesi hökmünde garalýandygyny aýtdy: "Şonuň üçin köp taryhçy we syýasat alymy 1993-nji ýylda häzirki Azerbaýjan döwleti täzeden gurlanda öwrülişik nokady hasaplaýarlar. Şol döwürde Azerbaýjan çynlakaý syýasy we howpsuzlyk meseleleri bilen ýüzbe-ýüz bolupdy. Bir tarapdan, Ermenistan bilen Birinji Garabag söweşi dowam edýär, beýleki tarapdan içerki syýasy dawa we ykdysady krizis, döwletiň işini güýçlendirmek, merkezi hökümetiň işini güýçlendirmek. Döwlet edaralaryny täzeden gurmak, konstitusiýa esaslaryny güýçlendirmek we howpsuzlyk mehanizmlerini döretmek indiki ýyllarda ösüş üçin esas döretdi Ykdysady ugurda kabul edilen kararlar hem uzak möhletli netijelere eýe boldy. Hususan-da, 1994-nji ýylda gol çekilen "Asyryň şertnamasy" Azerbaýjanyň energiýa çeşmeleriniň halkara bazarlaryna çykmagyny üpjün etdi. Bu şertnamanyň netijesinde ýurda ep-esli daşary ýurt maýa goýumlary çekildi we energiýa girdejileri ykdysady ösüşiň esasy hereketlendiriji güýjine öwrüldi. Ondan soňky döwürde durmuşa geçirilýän nebit we gaz taslamalary Azerbaýjanyň sebit we global energiýa howpsuzlygynda möhüm rol oýnaýan ornunyň pugtalanmagyna goşant goşdy Hünärmen, daşary syýasatda deňagramly we köptaraply çemeleşmäniň emele gelendigini belläp geçdi: "Şol günden bäri Azerbaýjan sebit güýçleri we Günbatar ýurtlary bilen gatnaşyklaryny ösdürmäge synanyşýar. Bu strategiýa, ýurda haýsydyr bir güýç merkezine doly garaşly bolmazdan, milli bähbitlerine esaslanýan garaşsyz daşary syýasaty alyp barmaga mümkinçilik berdi. Häzirki wagtda şol döwürde emele gelen diplomatik çemeleşme Azerbaýjanyň dürli halkara platformalarynda garaşsyz pozisiýany görkezmek ukybynyň esasy hasaplanýar Mundan başga-da, döwlet edaralarynyň güýçlendirilmegi we ykdysady mümkinçilikleriň giňelmegi Azerbaýjanyň goranyş potensialyny ýokarlandyrmak üçin şert döretdi. Bu etap, indiki ýyllarda ýurduň sebitleýin täsiriniň giňelmegine sebäp bolan möhüm faktorlaryň birine öwrüldi Netijede, 1993-nji ýyldan soň kabul edilen syýasy kararlaryň Azerbaýjany şu gün Günorta Kawkazyň esasy aktýorlaryndan birine öwürmekde möhüm rol oýnandygyny aýdyp bolar. Syýasy durnuklylygy üpjün etmek, energiýa çeşmelerine esaslanýan ykdysady ösüş, döwlet edaralaryny güýçlendirmek we deňagramly daşary syýasat ugry ýurduň garaşsyzlygynyň mundan beýläk-de pugtalandyrylmagyna we sebitdäki ornunyň pugtalandyrylmagyna goşant goşýan esasy faktorlar hökmünde öňe çykýar Päkistandan halkara gatnaşyklary boýunça bilermen Halid Akram, şu gün Haýdar Alyýewiň syýasy häkimiýete gaýdyp gelmegi bilen baglanyşykly Azerbaýjanyň döwletliligini goramakda aýgytly öwrüm hökmünde kabul edilýändigini aýtdy: "15-nji iýun Azerbaýjanyň milli azat ediş güni. Bu sene ýurduň syýasy we taryhy ýadynda aýratyn orun tutýar. Haýdar Aliýewiň 1993-nji ýylda syýasy häkimiýete gaýdyp gelmegi bilen baglanyşykly bu gün, Azerbaýjanyň döwletliligini gorap saklamakda aýgytly öwrülişik hökmünde kabul edilýär 1990-njy ýyllaryň başynda garaşsyzlygyny alandan soň, Azerbaýjan çynlakaý syýasy, ykdysady we howpsuzlyk meselelerine duçar boldy. Syýasy durnuksyzlyk, ykdysady pese gaçmak we howpsuzlyk howplary döwletiň işine ýaramaz täsir etdi. 1993-nji ýyldan soň kabul edilen administratiw kararlar, esasan, ýurtda durnuklylygy dikeltmäge we döwlet edaralaryny berkitmäge gönükdirildi. Bu syýasat içerki bölünişigiň öňüni alyp, has işleýär dolandyryş ulgamynyň emele gelmegi we döwlet gurluşygynyň tizlenmegi üçin şertler döretdi. Durnuklylyk üpjün edilenden soň, Azerbaýjan ünsi krizis dolandyryşyndan uzak möhletleýin ösüşe we millet gurmak prosesine geçirip bildi Şol döwrüň iň möhüm üstünliklerinden biri güýçli ykdysady binýadyň emele gelmegi boldy. 1994-nji ýylda gol çekilen "Asyryň şertnamasy" Azerbaýjanyň energiýa pudagyny iri halkara maýa goýumlaryna açdy. Bu karar ýurda maýa, häzirki zaman tehnologiýalary we global hyzmatdaşlygy getirdi we infrastrukturanyň ösmegine we ykdysady galkynyşa möhüm goşant goşdy. Şol bir wagtyň özünde, Azerbaýjan sebitiň möhüm energiýa öndürijileriniň birine öwrüldi we strategiki ähmiýetini ýokarlandyrdy X. Akram, daşary syýasatda Azerbaýjanyň kem-kemden has garaşsyz we deňagramly bir ugry döredendigini aýtdy: "Dürli halkara hyzmatdaşlary bilen hyzmatdaşlyk etmekden başga-da, milli bähbitlere esaslanýan syýasaty alyp barmak bilen, haýsydyr bir güýç merkezine aşa garaşly bolmakdan saklanmagy başardy. Bu çeýe çemeleşme Azerbaýjanyň diplomatik pozisiýasyny güýçlendirdi we Günorta Kawkazdaky täsirini artdyrdy Wagtyň geçmegi bilen bu syýasy we ykdysady kararlar Azerbaýjanyň has durnukly, özüne ynamly we güýçli döwlete öwrülmegine goşant goşdy. Dolandyryşy gowulandyrmak, ykdysady ösüşi we halkara gatnaşyklarynyň diwersifikasiýasy ýurduň garaşsyzlygyny berkitmekde we sebitdäki täsirini ýokarlandyrmakda möhüm rol oýnady Häzirki wagtda Milli azat ediş güni Azerbaýjanyň taryhynda şol aýylganç öwrülişigi ýada salýan möhüm sene hökmünde bellenilýär. Bu gün güýçli ýolbaşçylygyň we syýasy durnuklylygyň ýaş milletiň ykbalyny kesgitläp biljekdigini görkezýär. 1993-nji ýyldan soňky döwür köplenç häzirki Azerbaýjan döwletliliginiň binýady hasaplanýar we ýurduň sebitleýin we global proseslerde has işjeň, durnukly we täsirli aktýora öwrülmeginiň esasyny düzýän tapgyr hasaplanýar Italiýaly syýasat alymy Karlo Marino Heýdar Alyýewiň häkimiýete gelmegine Azerbaýjanyň çökmeginden halas bolmagy hökmünde baha berdi: "Azerbaýjanyň syýasy taryhy we daşary syýasaty boýunça bilermen hökmünde Haýdar Aliýewiň 1993-nji ýylyň iýun aýynda häkimiýete gaýdyp gelmegi diňe bir syýasy güýjüň üýtgemegi däldigini aýdyp bilerin. Bu, Azerbaýjany döwletliligiň çökmek howpundan halas eden we ony durnukly ösüş ýoluna goýan taryhy halas ediş missiýasydy. Şol döwrüň garaşsyz daşary syýasatynyň emele gelmegine nädip esas döredendigine düşünmek üçin, ilkinji nobatda, 1992-1993-nji ýyllarda ýurduň ýüzbe-ýüz bolýan krizislerini: Garabagdaky agyr söweş şertlerini, Azerbaýjanyň sebitleriniň 20 göterimini basyp almagy, bir milliondan gowrak içerki göçürilen adamy, Bakda 1000 göterimden gowrak giperinflýasiýany we dürli ýaragly toparlary göz öňünde tutmaly Betweenyllaryň arasynda kabul edilen syýasy kararlar Haýdar Alyýewiň ilkinji we iň möhüm karary, döwletiň kanuny güýje bolan monopoliýasyny dikeltmekdi. Häkimiýet başyna gelensoň, Huseýnowyň ýaragly bölümleri we dürli harby güýçler ýaly çynlakaý howplara sezewar boldy. Bu kynçylyklary ýeňip geçmek üçin bikanun ýaragly toparlar ýatyryldy, merkezi hökümete biwepalyk eden harby ýolbaşçylar wezipesinden aýryldy we bitewi serkerdelik bilen hünärmen Milli Goşun döredildi 1994-nji ýylda Bişkek teswirnamasy diýlip atlandyrylýan gowşak ýaraşyk şertnamasy baglaşyldy we konflikti netijeli doňdurdy. Bu ädim basyp alnan ýerleriň yzyna gaýdyp gelmegini üpjün etmese-de, has uly ýitgileriň öňüni aldy. Işjeň duşmançylygyň bes edilmegi indiki ykdysady we diplomatik başlangyçlaryň durmuşa geçirilmegi üçin möhüm ähmiýete eýe boldy Ykdysady ugurda iň özgerişli karar, 1994-nji ýylyň 20-nji sentýabrynda dünýäniň öňdebaryjy energiýa kompaniýalary (BP, Amoco, UNOCAL, LUKoil we beýlekiler) bilen 30 ýyllyk önümçiligi paýlaşmak şertnamasyna - "Asyryň şertnamasy" gol çekilmegi boldy Haýdar Aliýew, Hazaryň energiýa çeşmeleriniň eksportynda Russiýanyň monopoliýasyna bagly bolmagyň ýerine alternatiw ugurlary döretmek strategiýasyny saýlady. Bu syýasatyň iň möhüm netijesi, esasy eksport nebit turbageçirijisi Baku-Tbilisi-Jeýhan (BTC) amala aşyryldy " Bilermen, köp wektorly energiýa syýasatynyň üç möhüm netijesiniň bardygyny belläp: "Ilki bilen döwlet potensialyny güýçlendirdi. Nebit girdejileri başlangyç etapda çäkli bolsa-da, indiki ýyllarda çalt artdy we Azerbaýjana garaşsyz döwlet edaralaryny döretmäge mümkinçilik berdi Ikinjiden, Günbatar ýurtlarynyň bähbitlerini Azerbaýjan bilen baglanyşdyrdy. ABŞ, Beýik Britaniýa we Türkiýe Azerbaýjanyň durnuklylygy we garaşsyzlygy bilen gönüden-göni gyzyklanýan taraplara öwrüldi Üçünjiden, bu Russiýanyň güýjüni gowşatdy. 2006-njy ýylda BTC turbageçirijisiniň işe girizilmegi bilen Azerbaýjan Russiýadan we Eýrandan aýlanyp, energiýa eksport ýoly bolan ilkinji postsowet döwleti boldy Uruş gutarandan we energiýa şertnamalaryna gol çekilenden soň, Heýdar Alyýew döwlet häkimiýetiniň kanuny esaslaryny berkitmäge başlady. 1995-nji ýylda geçirilen referendumda kabul edilen Konstitusiýa güýçli prezident dolandyryş modelini döretdi Konstitusiýa ygtyýarlyklary bölmek ýörelgesini kesgitlän hem bolsa, 1990-njy ýyllaryň hakykatlary nukdaýnazaryndan has möhüm zat, döwlet serhetlerini zor bilen üýtgetmäge we territorial bitewiligini bozmaga gönükdirilen işleriň gadagan edilmegi boldy Bu hukuk binýady 1990–1993-nji ýyllardaky syýasy bulam-bujarlygy we parlamentdäki konfliktleri soňlady. Azerbaýjan daşary ýurt maýadarlary we halkara hyzmatdaşlary üçin öňünden aýdylýan döwlete öwrüldi. Hut şu öňünden aýdylýan zat, uzak möhletli şertnamalary baglaşmaga mümkinçilik berdi 1990-njy ýyllaryň çäginde Heýdar Alyýewiň içerki howpsuzlyk syýasaty täsirli netijeleri berdi. 1995-nji ýylyň mart aýynda öňki premýer-ministr Surat Huseýnowyň Policeörite polisiýa bölümi (OPON) tarapyndan agdarlyşyk synanyşygy basyldy we Azerbaýjanyň harby toparlar tarapyndan gözegçilik edilýän böleklere öwrülmeginiň öňüni aldy. 1990-njy ýyllaryň başynda Gürjüstanda başdan geçiren bulam-bujarlygy we Moldowanyň Prednestrowýe sebitindäki ýagdaý şeýle töwekgelçilikleriň hakykydygyny görkezdi. Güýçli we bitewi güýç merkezi Bakuda halkara gepleşiklerinde içerki jebislik pozisiýasyndan hereket etmäge mümkinçilik berdi 1993-1997-nji ýyllarda kabul edilen kararlar şu gün Azerbaýjan tarapyndan durmuşa geçirilýän garaşsyz daşary syýasatyň gurluş esasyny düzdi. Bu syýasat ne rus tarapdary, ne-de Günbatara tarapdar - onuň esasy ýörelgesi Azerbaýjanyň milli bähbitlerini goramak Häzirki wagtda Azerbaýjan Günorta Kawkazda hemişelik daşary ýurt harby bazalary bolmadyk ýeke-täk ýurt. Russiýanyň harby bazalary Ermenistanyň çäginde hereket edýär we Gürjüstan NATO bilen integrasiýa liniýasyny saýlaýarka, Azerbaýjan goranyş mümkinçiliklerini özbaşdak maliýeleşdirýär. Energetika girdejileri ýyllyk goranyş çykdajylarynyň milliardlarça dollarynyň esasy çeşmesidir. 1994-nji ýylda Heýdar Alyýewiň diňe bir Russiýa bilen däl, eýsem dürli halkara konsorsiýalary bilen hyzmatdaşlygy Azerbaýjana hem maliýe, hem-de syýasy özygtyýarlylyk berdi Şu gün syn edilen daşary syýasat modeli - Goşulmazlyk hereketine işjeň gatnaşmak, NATO bilen strategiki hyzmatdaşlyk we şol bir wagtyň özünde Russiýa bilen ýakyn ykdysady gatnaşyklary saklamak - 1993-1995-nji ýyllarda döredilen okuwyň dowamy 1994-nji ýylda Heýdar Aliýew bir tarapdan GDA-nyň köpçülikleýin howpsuzlyk mehanizmlerine gatnaşdy we beýleki tarapdan günbatar kompaniýalary bilen "Asyr şertnamasyna" gol çekdi. Bu ýörelge Russiýanyň berk reaksiýasynyň öňüni aldy we häzirki wagtda Azerbaýjanyň daşary syýasatynda ulanylýan deňagramlylyk strategiýasynyň esasyny düzdi 1990-njy ýyllarda hünär goşunynyň döredilmegi we derrew sarp edilmegiň ýerine strategiki maksatlar üçin energiýa girdejileriniň toplanmagy 2020-nji ýylda Ikinji Garabag söweşiniň netijelerine-de täsir etdi. Şol döwürde Azerbaýjanyň harby býudjeti Ermenistanyň ähli döwlet býudjetinden ýokarydy. 2020-nji ýylda gazanylan ýeňiş, 1990-njy ýyllarda durmuşa geçirilen harby we ykdysady jebisleşdiriş syýasatlarynyň logiki netijesi boldy Heýdar Alyýew Azerbaýjany tötänleýin halas etmedi. Üç sany möhüm we strategiki karar berdi: birinjisi, territorial ýitgileriň öňüni almak üçin urşy togtatmak, hatda doňan konfliktiň hakykatyny kabul etmek; ikinjiden, halkara hyzmatdaşlygy arkaly energiýa çeşmelerini ykdysady kuwwata öwürmek we maliýe garaşsyzlygyny gazanmak; üçünjisi, içerki bölünişikleri ýok edip, bitewi döwlet dolandyryşyny döretmek Bu kararlar 1993-1997-nji ýyllarda kabul edilmedik bolsa, Azerbaýjanyň şowsuz döwlete öwrülmegi, daşary ýurt täsiriniň çägine düşmegi ýa-da içerki dawa-jenjeliň merkezinde galmak ähtimallygy ýokarydy. Munuň ýerine Azerbaýjan häzirki wagtda asewraziýanyň möhüm energiýasydyr merkezlerinden biri, öz güýjüniň hasabyna territorial bitewiligini dikelden we daşary syýasatda ileri tutulýan ugurlary özbaşdak kesgitleýän sebitleýin orta güýç statusy bolan ýurtdyr Bu, 1993-nji ýylda başlanan öwrümiň we Heýdar Alyýewiň syýasy mirasynyň iň möhüm netijesi hasaplanýar Ukrainaly syýasat alymy Stanislaw Jeliçowskiý Azerbaýjanyň özygtyýarlylygyny we hereketini goraýan daşary syýasat çarçuwasynyň döredilmeginiň iň uly üstünlik bolandygyny aýtdy: "Azerbaýjanda Milli azat ediş güni diňe bir taryhy hatyra güni hökmünde däl-de, eýsem ýurduň taryhynda aýgytly döwürde döwletiň jebisleşmeginiň nyşany hökmünde hem baha berilýär. Haýdar Alyýewiň 1993-nji ýylda häkimiýete gaýdyp gelmeginden soň kabul edilen syýasy kararlar döwlet edaralaryny durnuklaşdyrmak, merkezi dolandyryşy güýçlendirmek we uzak möhletleýin strategiki meýilnamalaşdyrmak üçin zerur şertleri döretdi Şol döwrüň iň möhüm üstünliklerinden biri, şol bir wagtyň özünde Azerbaýjanyň özygtyýarlylygyny we hereketini goramak bilen bir hatarda esasy sebit we global güýçler bilen gatnaşyklary deňagramlaşdyrmaga esaslanýan daşary syýasat çarçuwasynyň emele gelmegi boldy. Nebit we gaz taslamalaryny, şeýle hem transport geçelgelerini öz içine alýan energiýa diplomatiýasynyň ösüşi, içerki kynçylyklar bilen ýüzbe-ýüz bolýan Azerbaýjany kem-kemden möhüm geosyýasy aktýora öwürdi Bu kararlaryň uzak möhletli ähmiýeti häzirki wagtda hasam aýdyň görünýär. Azerbaýjan indi sebitleýin bäsdeşlik obýekti däl, Günorta Kawkazda syýasy we ykdysady prosesleri emele getirýän esasy oýunçylaryň birine öwrüldi. Energyurduň energiýa howpsuzlygy, Gündogar-Günbatar baglanyşyklary we sebit transport başlangyçlaryndaky roly, esasanam Russiýa-Ukraina söweşi we asewraziýa söwda ýollarynyň üýtgemegi sebäpli ýüze çykan geosyýasy üýtgeşmeleriň fonunda ep-esli ýokarlandy Giňişleýin sebit nukdaýnazaryndan, Azerbaýjanyň tejribesi durnukly özygtyýarlylygyň diňe bir harby güýje däl, eýsem güýçli guramalara, ykdysady durnuklylyga, strategiki infrastruktura we garaşsyz daşary syýasaty alyp barmak ukybyna baglydygyny görkezýär. Bu faktorlar häzirki döwülen halkara ulgamynda strategiki özbaşdaklygy saklamaga synanyşýan orta göwrümli döwletler üçin has möhüm " Onuň pikiriçe, Ukrainanyň nukdaýnazaryndan seredeniňde, Azerbaýjanyň tejribesi aýratyn bellärliklidir: "Sebäbi iki ýurt hem köp ýyl bäri çylşyrymly geosyýasy gurşawda özygtyýarlylygy we strategiki garaşsyzlygy goramaga synanyşýarlar. Taryhy ösüş ýollary dürli-dürli bolsa-da, Kiýew we Baku güýçli döwlet institutlarynyň, köpugurly halkara hyzmatdaşlygynyň, energiýa we transport baglanyşyklarynyň ähmiýetini paýlaşýarlar. Soňky ýyllarda Gara deňiz-Kaspi sebitiniň we Orta Aziýa koridorynyň arasyndaky hyzmatdaşlygyň ähmiýeti artýar. söwda, logistika, energiýa howpsuzlygy we sebitdäki durnuklylyk Häzirki wagtda Europeewropa täze energiýa ugurlaryny, ulag koridorlaryny we howpsuzlyk hyzmatdaşlygyny gözleýärkä, Günorta Kawkazyň strategiki ähmiýeti artýar. Bu nukdaýnazardan, 1990-njy ýyllarda Azerbaýjanyň içerki durnuklaşmaga gönükdirilen döwletden öz diplomatik we ykdysady meýilnamasy bolan sebit aktýoryna öwrülmegi aýratyn möhümdir. Özygtyýarlylygy we Europeewropadaky geljekki orny üçin göreşýän Ukraina üçin bu tejribe çydamlylyk, döwlet kuwwaty we strategiki gözýetim taýdan möhüm sapaklary hödürleýär. "