Hasabat: Adamzadyň geljegi çalt üýtgeýän ummanlara baglydyr

Okeanlar planetanyň 70 göteriminden gowragyny öz içine alýar, howany kadalaşdyrýar, biodürlüligi goraýar we dünýädäki ykdysadyýetlere we medeniýetlere goldaw berýär. Olar Eartherdäki ýaşaýşyň esasyny düzýärler. Şeýle-de bolsa, ummanlar birnäçe wagt bäri basyş astynda we adamzadyň geljegine çynlakaý howp salýan köp kynçylyklar bilen ýüzbe-ýüz bolýarlar AZERTAC, BMG-nyň maglumatlaryna salgylanyp, 86 ýurtdan takmynan 550 hünärmeniň, ummanlaryň öňünde durýan kynçylyklar barada jikme-jik 1600 sahypalyk baha düzmek üçin bäş ýyla golaý wagt sarp edendigini habar berdi. Bu ylmy gollanma, adamzadyň planetany goramak we goldamak üçin zerur bilimlerini berýär. Hasabat "Dünýä ummanlaryna baha bermek" diýlip atlandyrylýar we iň soňky maglumatlaryň 1600 sahypasy bar Okeanlaryň, hatda kenarýaka sebitlerinde ýaşamaýan adamlaryň gündelik durmuşyny emele getirýändigi bellendi. Planeter togalagynyň artykmaç ýylylygyny siňdirýärler we parnik gazlaryny azaltmak arkaly howany durnuklaşdyrýarlar. Okeanlaryň sowadyjy täsiri bolmazdan, has aşa howa şertleriniň azyk ulgamlaryna we üpjünçilik zynjyrlaryna, ätiýaçlandyryş bazarlaryna howp salmagyna garaşylýar Alymlar ummanlaryň azyk üpjünçiligi bolup hyzmat edýändigini aýdýarlar. Howanyň täsiri ýa-da bikanun balyk tutmak sebäpli balyk gorlary peselende ýa-da üpjünçilik zynjyrlary döwülende, diňe bir deňiz önümleri üçin däl, eýsem dünýä söwdasyna we kenarýaka ykdysadyýetine bagly köp iýmit üçin bahalar ýokarlanýar. Şol bir wagtyň özünde, okean faktory akyl we beden saglygyna peýdalary, dermanlary we dem alýan kislorodyň ep-esli bölegini üpjün edýär. Global söwda, syýahatçylyk we iş ýerlerinde trillionlarça dollar goldaýarlar Hasabatda adamlaryň deňiz ekosistemalaryny üýtgedýändigi bellenilýär. 2024-nji ýylda dünýä ilatynyň 8,2 milliarda ýetmegine garaşylýar we bu adamlaryň 37 göterimi kenaryň 100 kilometrinde ýaşaýar. Bu, tebigy baýlyklary çykarmagy, infrastrukturany giňeltmegi, galyndylaryň mukdaryny we adam we ykdysady işjeňligiň kenarýaka zolaklarynda jemlenen ýerlerinde ýaşaýyş ýerleriniň zaýalanmagyny hökmany suratda ýokarlandyrdy. Şol bir wagtyň özünde ýel fermalary, çuň suw nebit infrastrukturasy we deňiz kabelleriniň we turbageçirijileriniň giňelmegi bilen deňizdäki ösüş güýçlenýär Hasabatda ummanyň gyzmagy we deňiz derejesiniň ýokarlanmagy baradaky maglumatlaryň diýseň möhümdigi nygtalýar. Deňiz derejesiniň ýokarlanmagy, buz örtükleriniň eremegi we suwuň temperatura bilen giňelmegi sebäpli 2015-nji ýyla çenli ýylda 1,9 millimetrden 2023-nji ýylda 4,3 millimetre çenli iki esse ýokarlandy Arktikanyň temperaturasy dünýädäki ortaça derejeden dört esse ýokarlanýar Kislorod derejesi pes we deňiz durmuşynyň köpüsi ýaşap bilmeýän gipoksiki (ýa-da öli) zolaklar häzirki wagtda 4,5 million inedördül kilometre barabardyr. 1955-nji ýyldan bäri ummanyň temperaturasynyň umumy ýokarlanmagynyň 16 göterimi 2018-nji ýyldan soň bolup geçdi Deňiz durmuşy agyr stresde, 1970-nji ýyllardan bäri Karib deňziniň merjen gaýalarynyň 80 göterim töweregi pese gaçmagy şaýatlyk edýär. Ingylylyk senagat derejesinden 1,5 gradusdan ýokary bolsa, dünýädäki merjen gaýalarynyň 90 göterimi ýok bolup biler. Mangrove we deňiz otlary ýaly möhüm kenar ekosistemalary azalmagyny dowam etdirýär. Planktondan deňiz süýdemdirijilerine çenli görnüşler, temperaturanyň ýokarlanmagy bilen Demirgazyk we Günorta polýuslara tarap hereket edýär, ýerli däl görnüşler üýtgän daşky gurşaw şertlerinde has aňsat ýaýraýar Alymlar her ýyl 52 million tonna plastik galyndylaryň okeana girýändigini we 4 müňden gowrak deňiz görnüşine täsir edýän takmynan 24 trillion mikroplastiki bölejikleriň emele gelýändigini nygtaýarlar. Himiki hapalanma hem köpelýär, deňiz suwlarynda 4000-den gowrak derman we şahsy ideg galyndylary tapyldy Hasabatda ummany dolandyrmak boýunça halkara hyzmatdaşlygyň ösýändigi aýdylýar, ýöne olary goramak üçin 57 global şertnama bölekleýin çemeleşilýär. Okeanyň durnukly ykdysadyýetine ýetmek, ýerli jemgyýetleriň bilimleriniň we däp bolan tejribeleriniň deňligini we manyly goşulmagyny talap edýär. Olar bolmasa ummanyň saglygyna, jemgyýetiň abadançylygyna we durnukly we adalatly ösüşe ýetmek has kyn bolar. Şol bir wagtyň özünde, 2025-nji ýyla çenli deňiz düýbüniň diňe 27 göterimi kartalaşdyrylyp, çuň deňiz ekosistemalary biologiki taýdan galyp, umman biliminde ägirt uly boşluklar saklanýar. proseslere we jemleýji täsirlere gowy düşünmezlige alyp barýar Authorsazyjylar hasabaty şeýle jemlediler: "Geljek on ýyl diýseň möhüm: çalt we utgaşdyrylan global hereket bolmasa, ummanyň saglygy pese gaçmagyny dowam etdirer, howanyň durnuklylygyna, biodürlüligiň durnuklylygyna, azyk howpsuzlygyna, ýaşaýyş durmuşyna we milliardlarça adamyň abadançylygyna howp salýar." 2026 © AZERTAC. Awtorlyk hukugy goralandyr. Maglumatyň ulanylyşy giperlink bilen görkezilmelidir