Hakan Karahasan: Bir gün geler ... “Sapfo we Rûmi”

Hakan Karahasan Sapfo we Rûmi (1)… Türk dilinde, iň bolmanda geçmişde, adaty görnüşde aýdylsa, Safo we Mewlanâ Celâleddîn-i Rûmî. Iki şahyr, goşgy, aýat, asyrlar boýy köne bolmadyk sözler Aslynda Sapfo we Rûmi hiç haçan duşuşmady! Mehmet ashaşynyň kitabyndan görnüşi ýaly, beýle duşuşyk hiç haçan bolmandy! Başgaça aýdylanda, ashaşynyň Sapfo we Raminiň goşgulary bilen görkezişi ýaly, bu duşuşyk fiziki duşuşyk däl. Olaryň ýaşan döwürlerine ser salanymyzda, asyrlar geçse-de, Sapfo we Rmi özleri üçin şuňa meňzeş meselelerden aladalanýan, birmeňzeş mowzuklary diýen ýaly alyp baran, söýgüsini beýan etmekden çekinmedik, ömrüni söýgi ugrunda geçiren, küýzede bedeniň we janyň dilemmasyny eredip, ne ruh, ne-de beden agdyklyk edýän iki adam. Ashaşynyň kitabyň dowamynda iki şahyryň goşgularyndan berýän mysallaryna ser salanymyzda, söýgi hakda ýer bilen beýikligiň arasynda yzygiderli yrgyldap duran, käte Hudaý / Taňrylary ýakynlary bilen deňeşdirýän we kämahal öz ýoluna ýetmek üçin şekil hökmünde garaýan pikir hökmünde pikir etmek mümkin Sapfo we Rîmi ... goşgularynda söýgini ikä bölüp bolmaýar diýýärlermi: fiziki we ruhy? Ashaşyn kitapda iki şahyryň duşuşygy barada gürläninde, aslynda duşan iki şahyryň beýany ýok. Olary deňeşdirmek we deňeşdirmek arkaly iki "Gündogar şahyry" dürli döwürde ýaşasa-da, şahyrana we adam ýagdaýlary meňzeşlikleri arkaly ýüze çykýar. Ashaşynyň kömegi bilen ýüzlerçe ýyl soň duşuşan iki şahyr, nämüçindir şol bir ýoldan ýöräp barýarka, transendendental we transsendensial (transsendental) söýgi panoramasyny döredýän ýaly Dürli döwürde ýaşaýan adamlaryň edebiýatyň üsti bilen birleşmegi, adamyň üýtgänligini we ýyllaryň dowamynda üýtgewsiz galandygyny subut edýär. Mysal getirmek üçin Ian Almondyň “Ibn Arabi we Derrida: Sopuçylyk we Türk dilinde Dekonstruksiýa” atly kitabynda “üýtgeşik, ýöne meňzeş” (biri “üýtgeşik we meňzeş” hem aýdyp biler) adamlaryň taryhyň çäginden çykmasa-da barlygy we barlygy barada teswir bermek mümkin. Başgaça aýdylanda, eser gözden geçirilende, elbetde, dürli taryhlardan, edebi-pelsepe däplerinden we pikirlerinden gelýän iki adam hakda gürleşip bolar. Şeýle-de bolsa, bu pikiriň okyjylaryň ikisiniň arasyndaky tapawudyň meňzeş taraplary bar ýa-da şu görnüşde okalmagy bilen çäklenip bilmejekdigini öňe sürmek mümkin. Tzwetan Todorowyň eser hakda aýdanlary we “Şahyrana giriş” atly eserinde okalmagy bu ugurda möhüm gollanma hökmünde okalýar. Todorowyň pikiriçe: Her bir eser okyjy tarapyndan gaýtadan ýazylýar; Okyjy öz medeniýetinden we taryhyndan, ýagny eseriň daşyndaky çykyşdan gönüden-göni jogapkärçilik çekmeýän eserden täze düşündiriş görnüşini ulanýar; Her bir düşünişmek, iki gepleşigiň, ýagny gepleşikleriň duşmagydyr ... Netijede, düşündiriş dogry ýa-da ýalňyş däl, baý ýa-da garyp, düşündirişli ýa-da önelgesiz, höweslendiriji ýa-da statik (sah. 26) Todorowyň Sapfo we Raminiň eserlerini göz öňünde tutup, eserdäki sözleriniň düşündirilmegi, eserlerini bir manyda düşündirmegiň düşündiriş däl-de, steril düşündiriş bolup biljekdigini öňe sürüp biler. Başga sözler bilen aýdylanda, iki şahyryň hem bir edebi däp-dessur bilen çäklenmegi, eserleriniň köp okalmagyna päsgel bermek bilen birlikde, Todorowyň sözleri bilen aýdanyňda, wagtdan geçýän köp gatlakly goşgulara şeýle çemeleşmegiň eserleri steril manyda düşündirýändigini öňe sürmek mümkin Kitapdaky ashaşynyň iki şahyryny deňeşdirmek okyja gönükdirilen nukdaýnazardan seredilse, bu iki atyň gapma-garşylygy kesgitlemek üçin däl-de, tersine, duşuşygy söýginiň başlangyjyna, poeziýanyň döremegine, beýan edilip bilinmejek artykmaçlyga, ýakynlaşma we adamzat hakda oýlanmaga esas bolup biler. ýazgylaryna we ýazgylary arkaly okyjylar bilen duşuşmagy aňladýar Mundan başga-da, “Sapfo we Rûmi” duşuşygy Emmanuel Lewinasyň filosofiýasy arkaly ýakynlaşsa, eseriň biri-biri bilen ýüzbe-ýüz duşuşygyny we ýazuwyň, ýazuwyň arasyndaky baglanyşygy gözden geçirýän mahaly, okyjylara beýlekisi bilen gapma-garşylygy ýada salýar we şeýlelik bilen, beýlekisine ahlak jogapkärçiligini ýada salýar. Beýlekiler Başga sözler bilen aýdylanda, Sapfo we Rmi öz goşgulary arkaly üýtgeýän ego we özlerinden daşardaky beýlekileri ýada salýar, şeýlelik bilen her bir duşuşygyň beýlekisi üçin ahlak jogapkärçiligini ýada salýar Başga bir nukdaýnazardan seredeniňde, Sapfo we Raminiň goşgulary Derak Derridanyň “Grammatologiýa” kitabynda ara alnyp maslahatlaşylan barlygy ara alyp maslahatlaşmak arkaly göz öňünde tutulsa, Sapfo we Raminiň ýok bolan ýagdaýlary, “düşündiriş bermeýän terjimeçi” (16-njy sah.) Physicallyaly ýazgylary däl-de, eýsem häzirki ýazgylary bilen deňeşdirýär, ýöne ýazgylary däl-de, eýsem ýazgylaryny görkezýär. Adamlara şahyr hökmünde garamagyň ýerine häzirki halk ýaly pikirlenmäge mümkinçilik berýär. Başgaça beýan edilýär: writingoklugy bilen bar bolan we muny ýazmak arkaly gazanan iki at, söýgini, aşa ýokarylygy, poeziýanyň üsti bilen barlygy, müňlerçe ýyllap dil arkaly düşündirip bolmaýan sözleri beýan etmek ukyby (şu wagt Lýudwig Wittgenşteýniň Traktatusyň sözbaşysynda aýdan sözleri, aç-açan aýdyp bolar, pikirlenip bolmajak zat); . (Dünýäden çykyp bolmaýandygy sebäpli, bu ýerde bir gapma-garşylykly teklip bar; ýöne, bu ýere çykmagyň manysy jan-bedeniň we / ýa-da maddy-beýik / mistiki ikitaraplaýyn garşylygydyr). Başgaça aýdylanda, söýginiň ýagdaýy hakda gürrüň Todorow okamak prosesi barada aýdanda: "... her bir düşünişmek, iki gepleşik, ýagny gepleşik ..." (26-njy sah.) Sapfo we Raminiň duşuşygydyr. Bu başga zat, sebäbi bu kitapda ashaşyn, bir tarapdan, Sapfo bilen Raminiň meňzeş pikirleri we duýgulary bilen meňzeş temalary nädip beýan edendigini, beýleki tarapdan bolsa iki şahyryň arasynda ýüzlerçe ýyl soň gepleşik köprüsini gurýandygyny düşündirýär. Iki gündogar şahyrynyň, häzirki adalganyň atlandyrylyşy ýaly, Gündogarda we Günbatarda dürli sebäplere görä edebi kanuna nädip goşulandygyny we muňa garamazdan, kanonyň öz milli kyssalarynda nähili garalýandygyny açyp görkezýär Sapfo bilen Raminiň duşuşygy diňe iki şahyryň tematiki meňzeşligine esaslanýan gepleşik fantastiýasy däl. Şol bir wagtyň özünde, iki şahyryň şahyrana öwrenişidir. Gözlegiň "Düşündirişler" bölümini, kitapda goşulan bellikler düşündirilýän iki şahyryň şahyrana eserlerine birneme gapma-garşy gelýän synag hökmünde okamak mümkin. Kitabyň bu aýratynlygy aslynda eseri islendik edebi reanr bilen zor bilen baglanyşdyrmaklyga bolan garaýyş ýaly bolup görünýär. Sapfo we Raminiň eserleri ýaly, hiç hili nagyş ýok. Bu nukdaýnazardan, söýgi hakda ýazan iki gapma-garşy şahyr baradaky okuwyň edebi däp-dessurlary göz öňünde tutup, birneme gapma-garşy görnüşde işlenýändigi okyja geň galdyrmaly däldir Emmanuel Lewinas. Baky şaýatlyk etmek: Emmanuel Lewinasyň saýlanan ýazgylary. (Prezident Zeynep Direk we Erdem Gökyaran). Stambul: Metis neşirleri, 2003 Ian Almond. Ibn Arabi we Derrida: Sopuçylyk we Dekonstruksiýa. (Trans. Kadir Filiz). Stambul: Aýrynty neşirleri, 2012 Derak Derrida. Grammatologiýa. (Trans. İsmet Birkan). Ankara: BilgeSu neşirýat, 2014 Lýudwig Wittgenşteýn. Tractatus Logico-Filosofik. (Trans. Oruç Aryoba). Stambul: Metis neşirleri, 2013 Mehmet inasin. Sapfo bilen Ruminiň duşuşygy. Stambul: İtaki neşirleri, 2025 Tzwetan Todorow. Şahyrana giriş. (Trans. Kaya Şahin.) Stambul: Metis neşirleri, 2014