Fransuz kolonializminiň indiki pidalary: Basklar we Bretonlar - ANALIZ

Şu ýylyň 2-nji iýunynda hökümet tarapyndan "Fransiýa Respublikasynyň içinde aýratyn özbaşdaklyk hukugyny almak üçin Korsika" atly kanun taslamasy Fransiýanyň mejlisinde ara alnyp maslahatlaşyldy. Taslama laýyklykda, Konstitusiýa goşuljak täze makala, Korsika Fransiýanyň içinde öz-özüni dolandyrmak hukugyny bermekden başga-da, adanyň özboluşly aýratynlyklarynyň, taryhy, medeni we dil mirasynyň ykrar edilmegini üpjün edýär. Taslama 24-nji iýunda Fransiýanyň Milli Assambleýasy tarapyndan ses berler. Kanun kabul edilse, Korsika Fransiýanyň konstitusiýasynda ilkinji gezek aýratyn taryhy we medeni jemgyýet hökmünde ykrar ediler we käbir sebitlerde kanunlary ýerli şertlere laýyklaşdyrmaga hukugy bolar Bir seretseň, bu inisiatiwany Fransiýanyň sebit dürlüligine hormat goýmagynyň we demokratik dolandyryşyň ösüşiniň görkezijisi hökmünde görmek mümkin. Şeýle-de bolsa, Korsika meselesine taryhy nukdaýnazardan seretseň, başga bir surat ýüze çykýar. Häzirki wagtda özbaşdaklyk barada jedel edilýän bu ada, iki asyrdan gowrak wagt bäri merkezleşdirilen Fransuz döwletiniň assimilýasiýa syýasatlaryna, syýasy basyşlaryna we medeni çäklendirmelerine sezewar edilýär Erkin respublikadan fransuz koloniýasyna çenli Korsika Ortaýer deňziniň iň gadymy syýasy aýratynlyklaryndan biri hasaplanýar. XVIII asyryň ortalarynda korsikler Genowa Respublikasyna garşy gozgalaň turuzdylar we Paskale Paoliniň ýolbaşçylygynda Europeewropada ilkinji demokratik konstitusiýalardan birini kabul edip, özbaşdak döwlet döretdiler Şeýle-de bolsa, 1768-nji ýylda Genowa Respublikasy Korsikadaky hukuklaryny Fransiýa bergileriniň deregine berdi. Bir ýyldan soň fransuz goşuny adany basyp aldy we Korsika fransuzlaryň gol astyndady. Korsikler uzak wagtlap ýaragly garşylyk görkezseler-de, Fransiýa harby artykmaçlygy sebäpli adany doly gözegçilikde saklady. Korsikanyň taryhçylarynyň köpüsi bu wakany fransuz kolonizasiýasynyň başlangyjy hasaplaýarlar. Sebäbi adalylaryň syýasy erki we hukuklary daşary ýurt güýçleri tarapyndan dolandyrylýar Dil we şahsyýet bilen assimilýasiýa syýasaty Fransuz hökümdarlygy döwründe Korsikanyň iň uly meselelerinden biri ýerli diliň we milli şahsyýetiň gowşamagydy. XIX asyrdan başlap, Pari Parisde ýerleşýän dolandyryş ulgamy korsikanyň diliniň jemgyýetçilik durmuşyndan basylmagyny çaltlaşdyrdy. Mekdeplerde bilim diňe fransuz dilinde alnyp barylýar we döwlet edaralarynda we kazyýetlerde korsik dilini ulanmaga rugsat berilmedi. Netijede adanyň asyrlar boýy esasy aragatnaşyk serişdesi bolan Korsikanyň dili kem-kemden azaldy Häzirki wagtda ESUNESKO korsik dilini howp astyndaky sebit dilleriniň sanawyna goşýar. Korsikanyň syýasatçylary ençeme ýyl bäri diliň resmi statusyny talap edip gelseler-de, Fransiýanyň konstitusiýasynyň "Respublikanyň dili fransuz dili" ýörelgesi bu ugurda çynlakaý päsgelçilik bolup galýar Milli hereketiň we döwlet basyşlarynyň ýokarlanmagy Fransiýanyň beýleki sebitleri bilen deňeşdirilende, Korsika uzak wagtlap ykdysady taýdan yza galdy. Senagatlaşma prosesinden daşda, adanyň ilaty işsizlik we garyplyk sebäpli köp göçmäge mejbur boldy. XIX we XX asyrlarda müňlerçe korsikan materik Fransiýa, Demirgazyk Afrika we Günorta Amerika göçdi. Netijede adanyň demografiki gurluşy üýtgedi, ýerli ilatyň paýy azaldy we korsikler öz ýurtlarynda azlyk bolmak howpy astyndady Häzirki wagtda Korsikanyň milletçileriniň esasy aladalarynyň biri gozgalmaýan emläk bazarynda daşary ýurt maýadarlarynyň agdyklyk etmegi we ýerli ilatyň ýer almak mümkinçiliginiň çäklendirilmegi 1960-njy ýyllardan başlap milli öz-özüňi tanamak hereketi Korsikada güýçlenip başlady. Populationerli ilat medeni hukuklaryň, ykdysady deňligiň we syýasy özbaşdaklygyň giňeldilmegini isledi 1975-nji ýylda Aleriýanyň wakalary Korsikanyň taryhynda öwrülişik pursaty boldy. Fransuz howpsuzlyk güýçleriniň Korsikanyň aktiwistlerine garşy alyp barýan operasiýasy adada giňden nägilelige sebäp boldy we soňra ýaragly milli hereketiň döremegine sebäp boldy. Ondan soň onlarça ýyllap Korsika bilen Pari Parisiň arasyndaky gatnaşyklar dartgynlaşmagyny dowam etdirdi 1976-njy ýylda döredilen FLNC (Korsikanyň Milli azat ediş fronty) Fransiýa döwletine garşy ýaragly söweşe başlady. Muňa jogap hökmünde Fransuz hökümeti adada müňlerçe polisiýa we endandarma güýçlerini ýerleşdirdi we köp sanly tussag etdi Iwan Kolonna wakasy we täze protest tolkuny 2022-nji ýylda türmede korsik milletçisi Iwan Kolonanyň öldürilmegi Korsikanyň meselesini Fransiýanyň gün tertibine getirmekde möhüm rol oýnady Kolonna ölenden soň adada köpçülik garşylyklar başlandy. Demonstrantlar fransuz hökümetini Korsikadaky tussaglaryň hukuklaryny bozmakda we adadaky problemalara üns bermezlikde aýyplady. Konfliktler Pari Parisi täze syýasy çözgüt gözlemäge mejbur etdi. Şol wagt prezident Emmanuel Makron Korsika üçin "respublikanyň içinde özbaşdaklyk" ideýasyny goldaýandygyny mälim etdi Häzirki wagtda Fransiýanyň mejlisinde ara alnyp maslahatlaşylýan kanun taslamasy Korsikanyň köpden bäri talaplaryna bölekleýin jogap hökmünde garalýar 24-nji iýunda geçiriljek ses berişlik diňe bir täze hukuk mehanizminiň kabul edilmegi bilen çäklenmän, eýsem Fransiýa döwletiniň Korsikanyň halkynyň taryhy talaplaryna bolan garaýşynyň ýene bir synagy bolar. Taslama kabul edilse, iki asyrdan gowrak dowam eden Pari Paris bilen Aýakçionyň arasyndaky gatnaşyklaryň çylşyrymly taryhynda täze tapgyryň başlangyjy hökmünde görmek mümkin Korsika baradaky karar fransuz kolonializminiň soňlanmagyny aňlatmaýar Korsika aýratyn awtonomiýa bermek baradaky kanun taslamasy Fransiýa tarapyndan taryhy ädim hökmünde hödürlenen hem bolsa, bu karar ýurduň asyrlar boýy alyp baran kolonial we assimilýasiýa syýasatynyň netijeleriniň ýok bolandygyny aňlatmaýar Häzirki wagtda fransuz hökümdarlygy astynda ýaşaýan beýleki halklar, milli şahsyýetini, dilini we syýasy hukuklaryny goramak üçin göreşýärler. Basklar we Bretonlar munuň iň aýdyň mysallarydyr. Köp ýyl bäri Pari Parisiň merkezleşdirilen dolandyryş syýasatyna garşy çykyp, öz-özüňi dolandyrmagy, milli ykrar etmegi we öz ykbalyňy kesgitlemek hukugyny talap edýärler Demirgazyk Bask ýurdy: Assimilýasiýa garşy milli göreş Fransiýanyň günorta-günbatarynda ýerleşýän we Baskda "Iparralde" diýlip atlandyrylýan Demirgazyk Bask ýurdy taryhy Zähmet, Aşaky Navarre we Sul welaýatlaryndan durýar. Bu sebit häzirki wagtda Fransiýanyň Täze Aquitaine sebitiniň Pirenes-Atlantik bölüminiň bir bölegidir we bask halkynyň taryhy we milli aýratynlyklaryna garamazdan aýratyn syýasy, administratiw ýa-da özbaşdak statusy ýok. Fransuz rewolýusiýasyna çenli Demirgazyk Bask welaýatlarynda özboluşly ýerli dolandyryş edaralary, hukuk kadalary we taryhy azatlyklar bardy. Şeýle-de bolsa, 1790-njy ýylda Pari Paris tarapyndan amala aşyrylan administratiw özgertmeleriň netijesinde bu taryhy welaýatlar Bearna bilen zor bilen birleşdirildi we bir bölüme girizildi. Şeýlelik bilen, Demirgazyk Bask ýurdunyň territorial bitewiligi we ýerli dolandyryş däpleri diýen ýaly ýok edildi. Ondan soňky döwürde fransuz döwletiniň berk merkezleşdirilmegi, dil kesgitlemek we assimilýasiýa syýasaty bask dilini jemgyýetçilik durmuşyndan, bilimden we jemgyýetçilik dolandyryşyndan basyp ýatyrdy, ýerli syýasy institutlaryň ýok edilmegine we bask milli şahsyýetiniň yzygiderli gowşamagyna sebäp boldy. Netijede, Demirgazyk Bask ýurdy taryhy ýurtlarynda syýasy ykrar edilmekden we köpçülikleýin hukuklardan mahrum halkyň çägine öwrüldi Häzirki döwürde Demirgazyk Bask ýurdunyň milli azat ediş göreşi 1963-nji ýylda "Enbata" hereketiniň döredilmegi bilen guramaçylykly syýasy tapgyra çykdy. Hereket fransuz döwletini assimilýasiýa etmek we merkezleşdirmek syýasatyna garşy çykdy we bask halkynyň milli jebisligini, bask diliniň goralmagyny we Demirgazyk Bask ýurdunyň aýratyn syýasy gurama hökmünde ykrar edilmegini talap etdi. Enbata 1974-nji ýylda Fransuz hökümeti tarapyndan gadagan edilipdi. Bu karar Demirgazyk Bask ýurdunda milli öz-özüňi tanamaklygy we syýasy guramany basyp ýatyrmaga gönükdirilen repressiw ädim hökmünde görülýär. Hereketi gadagan etmek Pari Parisiň bask halkyny syýasy erkini ykrar etmän, administratiw basyş we kanuny çäklendirmeler arkaly dymdyrmak isleýändigini görkezdi 1973-nji ýylda döredilen "Iparretarrak" guramasy Demirgazyk Bask ýurduna syýasy özbaşdaklygyň berilmegini, bask ýerleriniň administratiw bölünişiginiň bes edilmegini we ähli bask ýerleriniň milli jebisligiň çäginde birleşmegini isledi. "Iparretarrak" -yň işi 1990-njy ýyllaryň ahyryndan bäri gowşasa-da, Demirgazyk Bask ýurdunda milli erkinlige bolan isleg aradan aýrylmady. Bask garaşsyzlygy hereketi, fransuz döwletiniň syýasy agalygyna, assimilýasiýa syýasatyna we bask halkynyň köpçülikleýin hukuklarynyň inkär edilmegine garşy göreşini dowam etdirýär Demirgazyk Bask ýurduny ýeke-täk syýasy we dolandyryş guramasy hökmünde ykrar etmek ugrundaky onýyllyklaryň dowamynda dowam eden göreşiň netijesinde sebitiň 158 häkimligini birleşdirip, 2017-nji ýylda "Bask ýurt aglomerasiýa jemgyýeti" döredildi. Bu edara hakyky özbaşdak hökümet, kanun çykaryjy ýa-da Bu özygtyýarly syýasy institut bolmasa-da, fransuz döwleti uzak wagtlap administratiw taýdan bölünen döwletde, ilkinji gezek bir gurluşyň içinde saklan Demirgazyk Bask sebitlerini birleşdirmek meselesinde möhüm syýasy üstünlikdir Şeýle-de bolsa, aglomerasiýa jemgyýetiniň ygtyýarlyklary çäklidir we bask halkynyň öz territoriýalarynda syýasy karar bermek hukugyny kepillendirmeýär. Bu edaranyň döredilmegi Demirgazyk Bask ýurdunyň taryhy we milli bitewiliginiň bölekleýin ykrar edilmegi hasaplanylsa-da, resmi Pari Paris bu sebite aýratyn syýasy status, kanun çykaryjy güýçler we hakyky öz-özüňi dolandyrmak hukugyny bermekden ýüz öwürýär Häzirki wagtda Demirgazyk Bask ýurdunda milli özygtyýarlylyk we öz ykbalyňy kesgitlemek ideýasyny goraýan iň işjeň syýasy güýçleriň biri, 2007-nji ýylda döredilen "Euskal Herria Bai" - EH Bai hereketi. Çepçi we bask milletçisi EH Bai, Fransuz döwletiniň merkezleşdirilen dolandyryşyna, assimilýasiýa syýasatyna we bask milletiniň inkär edilmegine garşy göreşýär EH Baý Demirgazyk Bask ýurdy üçin giň kanun çykaryjy, maliýe we salgyt ygtyýarlyklary bolan awtonom territorial guramanyň döredilmegine, bask dili üçin resmi we kanuny statusyň berilmegine, bilim, dolandyryş we jemgyýetçilik durmuşynda doly ulanylmagy, şeýle hem bask halkynyň öz ykballaryny kesgitlemek hukugynyň ykrar edilmegine çagyrýar Hereket özbaşdaklygy soňky maksat hökmünde däl-de, eýsem Fransiýa döwletiniň syýasy gözegçiliginden, milli özygtyýarlylygyna we geljekki garaşsyzlygyna çykmaga alyp barýan geçiş tapgyry hökmünde görýär. Bu nukdaýnazardan EH Baýyň syýasy maksatnamasy diňe bir Demirgazyk Bask ýurdunyň administratiw taýdan ykrar edilmegini däl, eýsem aýratyn halk, territoriýa we syýasy erk hökmünde ykrar edilmegini maksat edinýär Bretonlar: Döwletliligiň taryhy däplerinden başlap, özygtyýarlylyga bolan häzirki talaplara çenli Fransiýanyň günbatarynda ýerleşýän Breton sebiti uzak wagtlap milli özboluşlylygy, syýasy göreş däbi we garaşsyzlyk ideýasy bilen häsiýetlendirilýär. Breton halkynyň aýratyn syýasy tema hökmünde ykrar edilmeýändigine we sebite aýratyn özbaşdak status berilmeýändigine garamazdan, milli özygtyýarlylyk, öz ykbalyňy kesgitlemek we Fransiýadan syýasy garaşlylygy ýok etmek meseleleri jemgyýetçilik-syýasy gün tertibinde galmagyny dowam etdirýär. Fransuz döwletiniň bret dilini, ýerli syýasy institutlary we milli öz-özüňi tanamagy maksat edinýän merkezleşdirmek we assimilýasiýa syýasatlaryna garamazdan, sebitdäki garaşsyzlyk we syýasy özygtyýarlylyk ugrundaky göreş dürli guramalar we başlangyçlar arkaly dowam edýär. Bu ugurda döredilen gurluşlaryň biri "Janly Breton ştaty" - "Vat Wivant Breton". Bu edara, bret halkynyň döwletliligi ideýasyny dowam etdirmegi, syýasy erkini beýan etmegi we geljekde garaşsyz Breton döwletiniň düýbüni tutmagy maksat edinýär Taryhy taýdan, Breton garaşsyz döwlet gurmak däbi bolan güýçli syýasy guramady, dürli döwürlerde şalyk we gersoglyk görnüşinde ýaşamagyny dowam etdirdi we beýleki Europeanewropa döwletleri bilen diplomatik gatnaşyklaryny ýola goýdy. 1365-nji ýylda gol çekilen we 1381-nji ýylda tassyklanan Gerand şertnamasy Breton miras söweşini tamamlady we Bretonyň aýratyn syýasy-hukuk guramasy hökmünde pozisiýasyny berkitdi Şeýle-de bolsa, 1532-nji ýylda Wannes şäherinde kabul edilen Bileleşik kanuny Bretonyň Fransiýa Patyşalygyna goşulmagyny resmileşdirdi. Resminama Bretonyň ýerli edaralarynyň, salgyt ýeňillikleriniň, hukuk düzgünleriniň we taryhy azatlyklaryň goralmagyny kepillendirýän hem bolsa, soňraky Fransuz monarhiýasy we soňra merkezleşdirilen Fransuz döwleti bu borçnamalary ýatyrdy we Bretonyň syýasy özbaşdaklygyny we taryhy döwlet institutlaryny netijeli ýatyrdy Breton milli hereketi bu prosesi deň birleşme däl-de, kepillikleri bozmak bilen syýasy anneksiýa hökmünde görýär. Bileleşigiň şertlerini ýerine ýetirmezlik şu günki güne çenli bret halkynyň özygtyýarlylyk, öz ykbalyňy kesgitlemek we garaşsyz döwletliligi dikeltmek baradaky talaplarynyň esasy taryhy delilleriniň biri hökmünde görkezilýär Soňky ýyllarda bret halkynyň syýasy özygtyýarlylygyny we garaşsyz döwlet gurmak hukugyny goraýan bir topar aktiwist “Janly Breton döwletiniň” bardygyny habar berdi. Bu simwoliki institut, taryhy bretleriň özygtyýarlylyk we döwletlilik däpleriniň yzyna eýeriji hökmünde özüni görkezýär "Janly Breton döwleti", fransuz döwletiniň bret halkynyň aýry-aýry syýasy subýektiwligini ykrar etmezligine jogap hökmünde döredilen paralel syýasy institut ýa-da sürgündäki hökümet modeli hökmünde çykyş edýär. Esasy maksady syýasy resmi Pari Paris tarapyndan islegine ähmiýet berilmeýän bret halkynyň milli bähbitlerine, özygtyýarlylygyna we öz ykbalyny kesgitlemek hukugyna halkara derejesinde wekilçilik etmek; Şeýle hem bu edara fransuz kolonializmi we syýasy assimilýasiýa bilen ýüzbe-ýüz bolan beýleki halklar bilen raýdaşlygy ösdürmäge çalyşýar. Bu iş, bret göreşini diňe bir sebit meselesi hökmünde däl-de, eýsem halklaryň erkinligi, taryhy hukuklary we kolonial dolandyryşa garşylygy çäginde hödürlemäge hyzmat edýär Bu ugurda möhüm ädimleriň biri, "Janly Breton döwleti" bilen Kanakide ýaşaýan ýerli halkyň syýasy guramasy Kureşaba Patyşalygynyň arasynda hyzmatdaşlyk memorandumyna gol çekmekdir. Documentokarda agzalan resminama, Breton milli hereketiniň göreşini halkaralaşdyrmak, şuňa meňzeş taryhy tejribesi bolan halklar bilen syýasy raýdaşlyk ulgamyny döretmek we özygtyýarlylyk talaplaryny halkara derejesine çykarmak babatynda möhüm ädimdir "Janly Breton döwleti" öz syýasy pozisiýasyny esasan fransuzlaryň gözegçiligindäki daşary ýurtlarda dowam edýän dekolonizasiýa göreşlerinden ylham alýar. "Janly Breton döwleti", Kanaki (Täze Kaledoniýa), Maohi Nuin (Fransuz Polineziýa), Guadeloupe, Martinique we Fransuz Gwianasynyň halklarynyň başdan geçirenlerini, fransuz hökümdarlygy döwründe syýasy subýektiwligi, milli şahsyýeti we öz ykbalyny inkär eden halklaryň ykbaly bilen baglanyşdyrýar Bu çemeleşme, bret meselesini diňe bir Fransiýanyň içindäki sebitleýin mesele hökmünde däl-de, eýsem dekolonizasiýa, milli özygtyýarlylyk we halklaryň erkin saýlamak hukugy bilen baglanyşykly halkara mesele hökmünde görkezmäge hyzmat edýär. Kanaki, Maohi Nui, Antilliler we Gwianadaky hereketler bilen döredilen syýasy meňzeşlikler, bret halkynyň garaşsyzlyk talaplaryna has giňişleýin görünýär, olara halkara raýdaşlyk ulgamlaryna goşulmaga we Fransiýa döwletiniň assimilýasiýa syýasatyny halkara gün tertibine girizmäge mümkinçilik berýär "Janly Breton döwleti" Bretonyň milli hukuklaryny goramak ugrundaky göreşi bilen çäklenmän, ony fransuz kolonializmine garşy halklaryň umumy dekolonizasiýa hereketiniň bir bölegi hökmünde görkezýär Fransuz kolonializminiň beýleki pidalary Gynansagam, fransuz kolonial syýasatynyň geografiýasy Korsika, Bask ýurdy ýa-da Breton bilen çäklenmedi. Dünýäniň dürli künjeklerinde Pari Paris tarapyndan asyrlar boýy durmuşa geçirilen kolonial syýasatdan ejir çeken we milli aýratynlyklaryny, ýerlerini we syýasy hukuklaryny ýitiren halklar bar Fransiýanyň kolonial mirasy Europeewropadan theuwaş ummanyna, Afrikadan Karib deňzine, Günorta Amerika çenli giň geografiýany öz içine alýar. Bu syýasatyň netijesinde käbir halklar harby çozuşlara, ýer konfiskasiýalaryna we ganly repressiýalara sezewar boldular, beýlekiler uzak möhletli assimilýasiýa syýasatlarynyň netijesinde dillerini, medeniýetlerini we taryhy dolandyryş institutlaryny ýitirmek howpy bilen ýüzbe-ýüz boldular Häzirki wagtda fransuzlaryň gözegçiligi astyndaky ýa-da fransuz dolandyryşynyň taryhy taýdan täsir eden birnäçe ýurt öz ykbalyny kesgitlemek, syýasy ykrar etmek we milli hukuklar ugrundaky göreşlerini dowam etdirýär. Kanaki, Maohi, Guadeloupe we Martinique halklary bu ugurda iň görnükli mysallaryň biridir Bu hereket üçin Fransiýa jogap bermeli Korsika bilen baglanyşykly çekeleşik, fransuz kolonializminiň mirasy barada has giň soraglary janlandyrýar. Şu nukdaýnazardan seredeniňde, Korsika meselesi diňe bir adanyň geljegi bilen baglanyşykly däl, eýsem Fransiýanyň kolonial dolandyryşy astynda ýaşan ýa-da ýaşaýan dürli halklaryň taryhy ykbalyna çemeleşmegiň aýrylmaz bölegi hökmünde hem garalmalydyr Asyrlar boýy çozuşlar, assimilýasiýa syýasaty, ýer konfiskasiýasy, harby repressiýalar, ykdysady ekspluatasiýa we ekologiýa betbagtçylyklary Fransiýa tarapyndan dürli halklaryň ýadynda uly yz galdyrdy. Şol sebäpli köp milli hereketler diňe bir taryhy wakalara däl, eýsem şu günki güne çenli dowam edýän syýasy we jemgyýetçilik netijelerine degişlidir diýip hasaplaýarlar Korsikanyň kararynyň ykbalyna garamazdan, bir zat düşnüklidir: fransuz kolonializminiň mirasy entek doly ýitip gitmedi. Pari Parisiň öňünde esasy sorag diňe bir aýry-aýry sebitlere belli bir ygtyýarlyk bermek däl, eýsem köp ýyl bäri hukuklary çäklendirilen halklaryň taryhy hukuklaryna we öz ykballaryny kesgitlemek çagyryşlaryna nähili jogap bermelidigi. Kolonial Fransiýa geçmişi, gyrgynçylyklary, repressiýalara, sürgünlere we talaňçylyga garşy güýç tapmaly we bu barada hasabat bermeli