Feýzi Ersoý: Umumy dil we ýazuw mirasy türk dünýäsini birleşdirýän esasy köpri

AZERTAC, türk halklarynyň halk döredijiligine, däp-dessurlaryna we medeni mirasyna bagyşlanan söhbetdeşlikleriň tapgyryny dowam etdirýär Türk dünýäsi diňe bir umumy taryhy geçmiş däl, eýsem bir medeni giňişlikdir. Bu giňişlikde dil, däp-dessurlar, epiki miras we ähmiýetli ýerler döwlet serhetlerine we geografiki aralyklara garamazdan halklary birleşdirmegi dowam etdirýär. Globallaşma şertlerinde taryhy ýadyň, medeni koduň we däp-dessurlaryň dowamlylygy meselesi aýratyn möhümdir. Dil we epos diňe bir aragatnaşyk serişdesi ýa-da edebi ýadygärlikler bolman, eýsem jemgyýetiň şahsyýetiniň we ahlak taýdan durnuklylygynyň esasyny düzýär AZERTAC, professor, ylymlaryň doktory, Ankara Hajy Baýram Weli uniwersitetiniň mugallymy Feýzi Ersoý bilen söhbetdeşligini dowam etdirýär Söhbetdeşlikde Feýzi Ersoý Oguz topary türk dilleriniň esasy aýratynlyklary, gadymy türk ýazuwynyň guralyşy we ösüşi barada jikme-jik pikir alyşdy, şeýle hem türk dünýäsiniň agzybirligini berkitmäge gönükdirilen bilelikdäki ylmy we medeni taslamalaryň ähmiýetini nygtady Oguz toparynyň umumylygyny kesgitleýän esasy lingwistik aýratynlyklar haýsylar? Oguz toparynyň ýazuw dilleri, fonetik, morfologiki we leksiki aýratynlyklaryna görä Kipçak we Karluk toparlaryndan tapawutlanýan türk dilleriniň aýratyn şahasyny emele getirýär. Bu aýratynlyklar, türkologlar tarapyndan teklip edilen ylmy klassifikasiýalaryň esasyny düzýär Oguz toparynyň esasy aýratynlyklaryndan biri sözleriň başynda çekimli sesleriň üýtgemegi: gadymy türk sözlerinde k sesi g, t sesi d öwrüler. Mysal üçin, koz we kel sözleri Oguz dillerinde göz we jel görnüşini aldy, türt we teniz bolsa dört we deňze öwrüldi Mundan başga-da, “Oguz” toparynyň içinde birnäçe goşulma we söz ulanylanda meňzeşlikler bar. Bu grammatiki aýratynlyklaryň köpüsi Mahmud Kaşgari döwründen bäri bilinýär we eserlerinde jikme-jik beýan edilýär Türkleriň umumy taryhynda haýsy elipbiý ilkinji hasaplanýar? "Ilki" diýlende haýsy ölçeglere üns bermeli? Türkleriň iň gadymy ýazylan ýadygärlikleri Gaýturk (Gadymy türk) elipbiýinde ýazylan Orhon ýazgylarydyr. Soňky döwürlerde uýgur türkleri uýgur elipbiýini ulanýardylar we Garahanidiler döwründen başlap arap elipbiýi giňden ýaýrapdyr "Ilkinji elipbiý" düşünjesi iň irki açylan ýazuw çeşmelerine esaslanýar. Orkon ýazgylary iň gadymy mysallar bolansoň, olaryň grafiki ulgamy ilkinji türk elipbiýi hasaplanýar. Emma bu kesgitleme şertlidir: has gadymy tekstler tapylsa, bu statusa täzeden seredilip bilner "Baky daşlarda" (Bengü daş) ulanylýan Gaýturk elipbiýi, Skandinaw runalaryna daşarky meňzeşligi sebäpli Günbatar ylmynda "run" elipbiýi hökmünde bellidir. Türk däp-dessuryna bu ýazga "Goyturk ýazuwy" diýilýär Elipbiý 38 alamatdan ybarat: 31 çekimli ses, 4 çekimli ses we 3 goşma (iki harply) grafema. Rightazgy sagdan çepe ýazylýar, daşdan ýasalan ýazgylar ýokardan aşaklygyna okalýar. Sözler we käwagt sözlemler sütünler bilen bölünýär Bu elipbiýiň gelip çykyşy barada dürli pikirler bar. Käbir gözlegçiler muny daşary ýurt täsirleri bilen baglanyşdyrsa-da, beýlekiler bu ýazuw ulgamyny türkler tarapyndan döredildi diýip hasaplaýarlar. Her niçigem bolsa, onuň emele gelmeginde we ösmeginde türkleriň roly jedelsiz Türki gelip çykyşyny goldaýan argumentleriň biri, käbir alamatlaryň görnüşi bilen olaryň aňladýan sesleriniň arasyndaky baglanyşykdyr. Mysal üçin, ok ýaly alamat ok / uk, jaýa meňzeş alamat azalýar, ýaý şekilli alamat ýa-da jam ýaly alamat ýok Gaýturk ýazuwy, Gaýturk döwründe Europeewropadan Hytaýa çenli giň sebitde esasan daş ýazgylarynda ulanylypdyr Bu döwürden hiç hili kagyz nusgasy saklanmasa-da, türkleriň bu ýazgyny gündelik durmuşda we diplomatik hat alyşmalarynda ulanan bolmagy ähtimal Umumy sözlük, umumy tekst banky we umumy edebi antologiýa ýaly taslamalar ileri tutulmalymy? Näme üçin? Bu ugurda möhüm başlangyçlar soňky ýyllarda türk dünýäsinde durmuşa geçirildi. 1991-nji ýyldan soň türk dil instituty, Medeniýet ministrligi we beýleki guramalar tarapyndan sözlükler, grammatikalar we edebi antologiýalar neşir edildi Şeýle taslamalar türk halklarynyň ýakynlaşmagyna goşant goşýar we umumy dil we medeni elementleri has anyk kesgitlemäge mümkinçilik berýär Emma bu ylmy gözlegleriň netijelerini diňe hünärmenler däl-de, has giň tomaşaçylara elýeterli etmek möhümdir. Bu amal mekdep bilim ulgamyndan başlamaly Mediýa we sanly platformalar, türk dünýä hyzmatdaşlygyndan has gowudyr düşünmäge gönükdirilen mazmun döretmek arkaly bu ugurda möhüm rol oýnap biler 2026 © AZERTAC. Awtorlyk hukugy goralandyr. Maglumatyň ulanylyşy giperlink bilen görkezilmelidir