Asewraziýanyň gaz balansy: Galkynyş üpjünçilik ugurlaryny nädip üýtgedip biler

BAKU, Azerbaýjan, 24-nji aprel. Türkmenistanyň iň uly gaz ýatagy bolan Galkynyşyň dördünji tapgyrynyň açylyş dabarasy adaty senagat taslamasynyň çäginden çykdy. Bu, diňe bir önümçilik däl, eýsem ýurduň eksport geografiýasynyň ýakyn wagtda özgermegi hem möhüm ähmiýete eýe bolan Türkmenistanyň gaz pudagynyň ewolýusiýasynyň täze tapgyryna geçendigini görkezýär Takmynan 5 milliard dollar bahasy bolan we Hytaýyň Milli Nebit Korporasiýasynyň (CNPC) gatnaşmagynda amala aşyrylan dördünji etap taslamasynyň ýylda takmynan 10 milliard kub metr gaz öndürilmegine garaşylýar. Dünýädäki iň uly ýerleriň arasynda 27 trillion kub metre barabar ätiýaçlyklar bar, bu ösüş ýurt üçin möhüm çeşme bazasy hökmünde öz ornuny hasam berkitýär Häzirki wagtda Galkynyşyň we onuň bilen baglanyşykly tapgyrlaryň umumy önümçiligi ýylda 30-35 milliard kub metr diýlip çaklanylýar we ep-esli bölegi eksporta bölünýär. Täze tapgyryň başlamagy bilen jemi önüm ýylda 40-45 milliard kub metre çenli ýokarlanyp biler. Şeýle-de bolsa, önümçiligiň ösüşi üpjünçiligiň ahyrky ýoluny kesgitlemeýär; eksport ýollarynyň konfigurasiýasy we bar bolan infrastrukturanyň kuwwaty deň derejede aýgytlydyr Hytaý, daşarky iberişleriň aglaba bölegini emele getirýän türkmen gaz eksporty üçin esasy maksat hökmünde hyzmat etmegini dowam etdirýär. Türkmen gaz eksportynyň takmynan 80-90% -i, Özbegistan we Gazagystanyň üsti bilen Türkmenistany HHR bilen baglanyşdyrýan Merkezi Aziýa-Hytaý gaz geçiriji ulgamy arkaly Hytaýa iberilýär. Bu nukdaýnazardan Hytaý, türkmen gazynyň esasy gurluş satyn alyjysy bolup, ýurduň eksport modeliniň durnuklylygyny üpjün edýär Şol çäkde, ýylda 10 milliard kub metr önüm öndürýän Galkynyşyň dördünji tapgyrynyň başlamagy, gündogar eksport koridoryny gönüden-göni güýçlendirýär. Merkezi Aziýa turbageçiriji infrastrukturasynyň Hytaýa bolan umumy kuwwaty häzirki wagtda takmynan 55 milliard kub metre barabar bolup, täze liniýalaryň goşulmagy bilen takmynan 85 milliard kub metre çenli giňelmegi mümkin Şol bir wagtyň özünde günorta ýoly barha artýan amaly ähmiýete eýe bolýar. Türkmenistan-Owganystan-Päkistan-Hindistan (TAPI) gaz geçirijisi ýylda 33 milliard kub metr töweregi kuwwatlylygy bilen, Galkynyş ýatagyny esasy çeşme hökmünde kesgitleýär. Deslapky çaklamalara görä, TAPI taslamasy üstünlikli durmuşa geçirilse, Türkmenistan 2030-njy ýyla çenli Hindistanyň gaz importynyň 13-14% -ini üpjün edip biler 2026-njy ýylda taslama owgan segmentinde kem-kemden ösüş tapgyryna gadam basdy: ýurduň günbatar sebitlerinden geçýän ýoluň emele gelmegi bilen birlikde Hyrat şäherine tarap turba geçiriji bölümlerini taýýarlamak we gurmak işleri dowam etdirilýär. Gatnaşan döwletleriň işgärleri birinji bölümi 2026-njy ýylyň ahyryna çenli Hyrata uzaltmak isleýändiklerini mälim etdiler Şol bir wagtyň özünde, TAPI-nyň ähmiýeti diňe bir infrastruktura taslamasy hökmünde däl-de, eýsem Günorta Aziýada we Eastakyn Gündogarda deňiz energiýa transport ýollarynyň alternatiw durnuksyzlygy kontekstinde logistik çözgüt hökmünde hasam güýçlenýär - bu 2026-njy ýylyň fewral aýynda başlanan ABŞ-Ysraýyl Eýrana garşy söweşi we soňraky energiýa eksport merkezi bolan Hormuz bogazynyň gabawy Bu fonda, günbatar eksport ugruna - Azerbaýjanyň üsti bilen Türkmen gazynyň Europeewropa iberilmegi mümkin. 2026-njy ýylyň aprelinde Türkmeniň Daşary işler ministri Raşid Meredow Antalýa diplomatiýa forumynda çykyş edip, “energyurduň energiýa syýasatynyň esasy ileri tutulýan ugurlarynyň biri Europeewropa tebigy gaz bilen üpjün etmek” diýdi. Şol aýda “Türkmen D” gazetiniň baş redaktory Batyr Myradow “Trend” -e Türkmenistanyň Azerbaýjanyň üsti bilen Europeewropa tebigy gaz eksport etmek mümkinçiligine seredýändigini aýtdy Bu sözlerden birnäçe gün soň, Türkmenistan Ministrler Kabinetiniň başlygynyň orunbasary we “Türkmennebit” döwlet konserniniň başlygy Guwanç Agadjanow Azerbaýjanyň Türkmenistandaky ilçisi Gismet Gozalow bilen duşuşdy. Duşuşykda Baku bilen Aşgabatyň energiýa pudagynda, esasanam nebit we gaz pudagynda hyzmatdaşlygyň geljegi ara alnyp maslahatlaşyldy Türkmen gaz bilen üpjün etmegiň mehanizmine laýyklykda marşrut, tebigy gaz ilki Azerbaýjana girýär, soňra Anadoly Trans-tebigy gaz geçirijisinden (TANAP) geçýär we ahyrsoňy Trans Adriatik turbageçirijisi (TAP) arkaly Europeewropa baryp ýetýär Resmi taýdan bu infrastruktura eýýäm bar, emma häzirki wagtda diňe azerbaýjan gazyny daşamak üçin niýetlenendir. Turbageçirijileriň kuwwatyny giňeltmek üçin birnäçe gurluş üýtgemeleri zerurdyr Mysal üçin, Günorta Europeewropa üpjünçilik zynjyrynda iň soňky baglanyşyk bolup hyzmat edýän TAP, häzirki wagtda ýylda 10 milliard kub metr kuwwatlylygy bilen işleýär we kompressor kuwwatyna goşmaça maýa goýumlary bilen takmynan 20 milliard kub metre çenli giňelip biler. TANAP, öz gezeginde has ýokary kuwwata eýe - ýylda 30 milliard kub metrden gowrak - ýöne onuň ulanylmagy ylalaşylan üpjünçiligiň mukdaryna we ahyrky bazarlaryň islegine baglydyr Iki turbageçiriji hem kuwwatynyň ýarysyndan gowragynda işleýär. TAP meselesinde bu görkeziji takmynan 90% -e ýetýär. Zerur maýa goýumlary we TAP liniýasyna goşmaça birleşdirijiler (şahalar) goşmak ýaly çözgütleriň durmuşa geçirilmegi bilen, gaz geçirijileriniň döwrebaplaşdyrylmagy kuwwatyny iki esse artdyryp biler. Bu esasy faktor, esasan, maýa goýumlarynyň elýeterliligine, şeýle hem Europeanewropaly alyjylardan uzak möhletleýin gaz import şertnamalaryna baglydyr Gaz Türkiye arkaly EUB serhedine ýetenden soň, has giň Europeanewropa energiýa ulgamyna girýär, bu ýerde meýilnamalaşdyrmak we utgaşdyrmak Gasewropa Gaz geçiriji Ulgam Ulgamy (ENTSOG) tarapyndan amala aşyrylýar - Europeanewropanyň gaz geçiriji operatorlarynyň birleşigi, EUB kanunlary boýunça özara täsirini utgaşdyrýar we gaz transportyny dolandyrýar On ýyllyk tor ösüş meýilnamasynyň (TYNDP) çäginde ENTSOG dürli üpjünçilik we talap ssenarilerini, şol sanda günorta tarapdan mümkin bolan goşmaça göwrümleri seljerýär. Muňa garamazdan, kepillendirilen akymlar hökmünde däl-de, eýsem şertli ulgam ösüş ssenarileri hökmünde garalýar Gasewropanyň gaz arhitekturasynyň goşmaça bölegi çalt ösýän LNG infrastrukturasydyr. Esasy regasifikasiýa mümkinçilikleri eýýäm Fransiýada, Polşada we Gresiýada döredildi. Fransiýadaky Dunkerque terminaly ýylda 13 milliard kub metr, Polşanyň Świnoujście terminaly - giňeldilenden 7,5 milliard kub metr töweregi, Gresiýanyň Revithoussa terminaly bolsa ýyllyk 5 milliard kub metrden gowrak kuwwatyna eýe. Umuman alanyňda, Europeewropanyň LNG terminal ulgamy sebitdäki islegiň ep-esli bölegini öz içine alýan we turbageçiriji üpjünçiligine alternatiwany emele getirýän ýylda 200 milliard kub metrden gowrak regasifikasiýa kuwwatyny üpjün edýär Bu fonunda, Türkiye FSRU (ýüzýän ammar we regasifikasiýa bölümleri) ýaly dört LNG terminalyna eýe bolup, Hazaryň, Eastakyn Gündogaryň we Europeewropanyň arasynda energiýa merkezi hökmünde öz ornuny kem-kemden güýçlendirýär Günorta gaz koridoryny goşmak bilen Europeewropa tarap turbageçirijileriň kuwwatynyň giňelmegi garaşylýandan has haýal dowam etse ýa-da kuwwat çäklendirmelerine duçar bolsa, Türkiye teoretiki taýdan güýçlendirilen LNG infrastrukturasy, şol sanda bar bolan terminallary giňeltmek ýa-da täze gaz suwuklandyryş we gaýtadan eksport taslamalary bilen işlemek üçin goşmaça ýer alýar. Bu, türkmenleriň Europeewropa gaz eksport ýollary üçin diwersifikasiýa etmegiň ýene bir gatlagyny goşýar - maýa goýum kararlary we infrastrukturany ösdürmegiň tizligi aýgytly faktorlara öwrülýän institusional ölçeg Netijede, türkmen gazynyň goşmaça mukdary asewraziýa bazarlaryna girmegiň çylşyrymly ulgamyna ornaşdyryldy. Munuň üçin infrastrukturany ösdürmek we uzak möhletleýin şertnama borçnamalaryny goşmak bilen köp faktorlaryň deňleşdirilmegi talap edilýär Sebit derejesinde Merkezi Aziýada, Türkmenistan, Gazagystan we Özbegistan bilen baglanyşykly gaz geçiriji ulgamlar taryhy taýdan biri-biri bilen baglanyşykly, emma bitewi utgaşdyryş mehanizmi bolmazdan işleýär. Önümçiligiň ösmegi we eksport ýollarynyň giňelmegi bilen sebitdäki akymlary sinhronlamak meselesi has möhüm ähmiýete eýe bolar Elbetde, gaz eksportynyň mukdarynyň köpelmegi bilen, sarp edijileri gutarmak üçin ähli üpjünçilik ugry boýunça gaz transport ulgamynyň üznüksiz işlemegi Aşgabat üçin has möhüm bolýar. Infrastrukturany özgertmek üçin ýüze çykýan bu zerurlyk, Türkmenistana gaz geçiriji ulgamyny goňşy ýurtlara energiýa çeşmeleri üçin alternatiw eksport ýoly hökmünde hödürlemäge ýol açyp biler. In hususan-da, Gazagystan zerur bolan halatynda Türkmenistanyň üsti bilen eksport akymlaryny täze ugurlara gönükdirip biler Şeýlelik bilen, Türkmenistan üçin “Galkynyşyň” dördünji tapgyrynyň başlamagy diňe bir eksport potensialynyň ýokarlanmagyny däl, eýsem asewraziýanyň has giň energiýa ulgamynda rolunyň güýçlenmegini aňladýar. Ösýän üpjünçilik, ýurduň makroykdysady binýadyny güýçlendirmek we “Sosial-ykdysady ösüş we maýa goýum maksatnamasy 2026”, “Türkmenistanda sanly ykdysadyýeti ösdürmek maksatnamasy” we “Türkmenistanyň milli sosial-ykdysady ösüş maksatnamasy” ýaly uzak möhletli döwlet maksatnamalaryny maliýeleşdirmek üçin mümkinçilikleri giňeltmek mümkinçiligine eýe Bu nukdaýnazardan, Türkmenistan diňe bir çig mal eksportçysy hökmünde däl-de, eýsem asewraziýanyň dürli bölekleriniň arasynda energiýa akymynyň ugrukdyrylyp bilinjek strategiki merkezi hökmünde barha ösýär