Ermenistan üçin çatryk: parahatçylyk şertnamasy ýa-da täzeden gurmak? - ANALIZ

Ermenistanda geçirilen saýlawlar diňe bir bu ýurduň içerki syýasy durmuşyny kesgitlänok. Şol bir wagtyň özünde, bu saýlawlar Günorta Kawkazyň geljekki howpsuzlyk arhitekturasy, parahatçylyk prosesi we sebitiň geosyýasy ugry taýdan möhümdir. Soňky ýyllarda sebitde ýüze çykan täze hakykatlaryň fonunda ermeni jemgyýetiniň karary ýurduň geljegine-de, sebitiň ösüş perspektiwalaryna-da täsir eder Syýasatşynas Zaur Mammadow, Azerbaýjanyň prezidentiniň ýanyndaky Döwlet dolandyryş akademiýasynyň dosenti we Bakuwyň Syýasatşynaslar klubynyň başlygy, saýlawlaryň ähmiýetiniň Ermenistanyň çäklerinden has uzak geçendigine ynanýar: "Ermenistanda geçiriljek şu günki saýlawlar diňe bir bu ýurduň içerki syýasy geljegi nukdaýnazaryndan däl-de, eýsem geljekki ösüş traýektoriýasy nukdaýnazaryndan hem möhümdir. Soňky ýyllarda sebitde emele gelen syýasy hakykatlar dowam etdiriler, gazanylan şertnamalaryň ýerine ýetirilmegi, parahatçylyk ýa-da dawa-jenjel töwekgelçiligiň ýokarlanmagyna, şeýle hem Kawkazyň geljekde özygtyýarly we durnukly giňişlik hökmünde emele gelmegine gönüden-göni täsir eder Näme üçin Azerbaýjanyň ady ermeni saýlawlarynyň esasy mowzugyna öwrüldi? Bu saýlaw kampaniýasynyň iň esasy wakalarynyň biri Ermenistanyň içerki durmuş-ykdysady problemalary däl-de, Azerbaýjan, Prezident Ylham Alyýew we Garabag meselesini ara alyp maslahatlaşmakdyr. Aslynda, Azerbaýjan saýlaw jedellerinde, syýasy çykyşlarda we hereketlerde iň köp agzalýan mowzuklaryň biri boldy Bu, Azerbaýjanyň sebitiň syýasy gün tertibini kesgitleýän esasy aktýordygyny görkezýär. Ermenistanda hereket edýän syýasy güýçler, hökümet bolsun ýa-da oppozisiýa bolsun, syýasy argumentlerini azerbaýjan faktorynyň daşynda gurup bilmez "Saýlaw kampaniýasy wagtynda Azerbaýjanyň we Prezident Ylham Alyýewiň ady hökümetiň, oppozisiýanyň we dürli kandidatlaryň çykyşlarynda iň köp ulanylýan sözleriň biri boldy. Bu hakykat, Azerbaýjanyň sebitiň syýasy gün tertibini düzýän esasy oýunçylaryň birine öwrülendigini görkezýär Syýasatşynaslygyň pikiriçe, ermeni oppozisiýasynyň Paşinýany "Azerbaýjanyň bähbitlerine hyzmat edýän syýasatçy" hökmünde görkezmäge synanyşmagy tötänden däldir: "Bu çemeleşme, oppozisiýanyň Azerbaýjan we Prezident Ylham Alyýew baradaky aladalaryny we syýasy jedellerde duýulýan howpy görkezýär." Azerbaýjan saýlawdan nämä garaşýar? Azerbaýjan üçin esasy mesele belli bir dalaşgäriň häkimiýete gelmegi däl. Bakuw üçin möhüm zat Ermenistanyň haýsy syýasy ugry saýlamagydyr Bu saýlawlar aslynda parahatçylyk bilen revanhizmiň arasyndaky saýlaw Häzirki wagtda Azerbaýjan sebitdäki parahatçylyk meýilnamasynyň awtory we başlangyjydyr. Uruşdan soňky döwürde Baku aragatnaşyklaryň açylmagyna, ykdysady integrasiýa, sebitleýin hyzmatdaşlyga we özara ykrar edilmegine esaslanýan täze model teklip etdi Zaur Mammadow saýlawyň netijeleriniň bu meselede aýratyn möhümdigine ynanýar: "Ermeni saýlawçylary ýene-de Nikol Paşinýana ynanýan bolsa, bu ýagdaýda soňky döwürde Baku bilen ereerewanyň arasynda baglaşylan şertnamalaryň durmuşa geçirilmegi üçin has amatly şertler dörediler. Geljekki bäş ýylda bu şertnamalaryň durmuşa geçirilmegi üçin Paşinýanyň häkimiýet başynda galmagy möhümdir." Syýasatşynaslygyň pikiriçe, esasy mesele Ermenistanyň konstitusiýasyndaky üýtgeşmeleriň durmuşa geçirilmegi we Azerbaýjanyň esasy talaplarynyň kanuny derejä geçirilmegi: "Hususan-da, Ermenistanyň konstitusiýasyna üýtgetmeler girizmek, referendum geçirmek we kanuny proseduralaryň çäginde Azerbaýjanyň esasy talaplaryny ýerine ýetirmek möhüm meseleler hasaplanýar." Garabag kartynyň täzeden girizilmegi nämäni görkezýär? Saýlaw kampaniýasynda göze ilýän başga bir tendensiýa, Garabag meselesiniň ýene-de syýasy gurala öwrülmegi Diňe Ermenistanyň içinde däl, Günbataryň we Russiýanyň käbir toparlary bu temany gün tertibine getirmäge synanyşýarlar "Soňky wakalar, revançist güýçleriň Garabag meselesini gün tertibine getirmäge synanyşýandygyny görkezýär. Diňe Ermenistanyň içinde däl, Günbatarda we Russiýada-da käbir toparlar Garabag meselesini, medeni mirasy we beýleki meseleleri ýene-de ähmiýetli etmek isleýär." Zaur Mammadow aýdýar Şunuň bilen baglylykda, Şweýsariýadaky öňki separatistleriň Şweýsariýa deputatlary Duşuşyklar, Europeanewropa Parlamentinde kabul edilen käbir kararlar, Russiýada "Tatik-Papik" mowzugynda alnyp barylýan wagyz-nesihatlar şol bir tendensiýanyň elementlerine meňzeýär Syýasatşynas Günbatarda we Russiýada Garabag kartasyny gaýtadan ýaýratmak isleýän güýçleriň bardygyna ynanýar: "Häzirki wagtda Günbatar Paşinýany goldaýar, Russiýa hem oppozisiýany goldaýar. Şol bir wagtyň özünde-de ABŞ-da, Europeanewropa Bileleşiginde we Russiýada Garabag meselesini gün tertibine getirmek isleýän güýçler bar Konstitusiýa üýtgetmesi Azerbaýjanyň esasy garaşmasydyr Saýlaw kampaniýasynda Garabag meselesini ýene bir gezek gozgamak, Azerbaýjanyň Ermenistanyň konstitusiýasyny üýtgetmek isleginiň näderejede esaslydygyny görkezýär Mesele diňe aýry-aýry syýasatçylaryň beýanatlarynda däl. Mesele, Ermenistanyň hukuk we syýasy ulgamynda Azerbaýjana garşy territorial talaplaryň düýbünden ýok edilmezligidir Zaur Mammadow meseläniň bir gezeklik çözülmeginiň kanuny derejede çözülmelidigine ynanýar: "Meseläniň bir gezeklik çözülmegi üçin kanuny kararlar Ermeni konstitusiýasynyň çäginde kabul edilmelidir. Şonuň üçin Paşinýanyň diňe bir ýeňiş gazanmak bilen çäklenmän, parlamentde üçden iki böleginiň köplügine eýe bolmagy hem möhümdir." Onuň sözlerine görä, şeýle netije häkimiýetlere referendumy başlamaga mümkinçilik berip biler: "Şeýle netije dolandyryjy partiýa koalisiýa zerurlygy bolmazdan referendumy başlamaga we ermeni halkynyň Azerbaýjan bilen gatnaşyklaryň geljegine gönüden-göni pozisiýasyny açmaga mümkinçilik döredip biler." Syýasatşynas jogapkärçiligiň ermeni jemgyýetine gönüden-göni düşjekdigine ynanýar: "Bu ýagdaýda jogapkärçilik gönüden-göni ermeni jemgyýetine düşer we halkara jemgyýetçiligi Ermenistanyň parahatçylygy ýa-da konflikti ileri tutýandygyny anyk görer" Garabag institutlary ýatyrylmaly Saýlawdan soň Azerbaýjanyň Ermenistandan garaşýan iň möhüm ädimlerinden biri, Garabag ady bilen işleýän ähli edaralaryň bir gezeklik ýatyrylmagydyr Separatist ideologiýasyny dowam etdirýän dürli wekilçilikler, wekilçilikler, gaznalar we gurluşlar hakda aýdýarys Ermeni ýolbaşçylary hakykatdanam parahatçylyk sahypasyny ýapmak isleseler, ilki bilen bu guramalaryň işini bes etmeli Bu diňe Ermenistanda däl, eýsem Fransiýada, ABŞ-da, Russiýada we beýleki ýurtlarda-da edilmelidir. Daşary ýurtlarda işleýän separatistik wekilçilikler we olaryň dürli formatlarda saklanmagy parahatçylyk etabynyň ruhuna garşy Ermenistanyň Garabag institutlary ýatyrylmazdan täze syýasy ugura geçendigini öňe sürmek kyn TRIPP we täze sebit mümkinçilikleri Azerbaýjan tarapyndan teklip edilen hyzmatdaşlygyň modeli diňe bir syýasy däl, eýsem ykdysady mazmuny hem bar TRIPP taslamasy, ulag koridorlary, ýaşyl energiýa ugurlary we sebit aragatnaşygynyň açylmagy tutuş Günorta Kawkaz üçin täze mümkinçilikler döredýär Zaur Mammadow şeýle mümkinçiligiň sebitiň taryhynda ilkinji gezek ýüze çykandygyna ynanýar: "Azerbaýjanyň Ermenistana teklip eden taslamalary, şol sanda TRIPP we beýleki başlangyçlar iki döwlet üçin-de möhüm ähmiýete eýe. Sebitiň taryhynda ilkinji gezek şeýle pursatyň dörändigi we bu pursatyň iň ýokary derejede ulanylmalydygy" Syýasatşynaslygyň pikiriçe, bu pursatdan mahrum bolmak çynlakaý strategiki ýalňyşlyk bolup biler: "Bu taryhy pursatdan mahrum bolmak çynlakaý ýalňyşlyk bolar. Gaýtadan güýçleriň häkimiýet başyna gelmegi Ermenistanyň dürli daşary ýurt merkezleriniň bähbitlerine hyzmat edýän syýasy ugra gaýdyp gelmegine sebäp bolup biler." Günbatar ikiýüzlüligi we saýlaw standartlary Saýlawlar baradaky çekişmelerde tapawutlanýan meseleleriň biri Günbataryň we halkara gözegçilik guramalarynyň pozisiýasy Günbatar ençeme ýyl bäri dürli ýurtlara demokratiýa we saýlaw ülňüleri barada öwretmäge synanyşsa-da, administratiw çeşmeleriň ulanylyşy, syýasy basyşlar, tussag edilmeler, ses satyn almak we Ermenistanda bolşy ýaly daşary ýurt gatyşmalary baradaky aýyplamalary görkezmeýär Netijede, Günbataryň, Russiýanyň we Ermenistanyň içerki syýasy güýçleri bu prosese dürli tarapdan täsir edýär. Şeýle-de bolsa, saýlawlara gözegçilik edýän halkara gurluşlar bu meseleleriň ep-esli bölegini äsgermezlik edýär Ermenistan parahatçylyga ýa-da konflikte ses berýärmi? Zaur Mammadowyň pikiriçe, 7-nji iýun Ermenistan üçin adaty saýlaw güni däl: "7-nji iýunda Ermenistan üçin saýlaw gün, ýurt parahatçylyk bilen söweşiň arasynda, Günbatar bilen Russiýanyň arasynda netijeli saýlaýar. Şol bir wagtyň özünde, Ermenistan jemgyýeti Azerbaýjan we Türkiýe bilen gatnaşyklarda haýsy ugry saýlamalydygyny çözýär " Syýasatşynas Azerbaýjanyň maksadynyň sebiti geosyýasy çaknyşyk meýdanyna öwürmek däldigini nygtaýar: "Azerbaýjany Ermenistandan we beýleki birnäçe ýurtdan tapawutlandyrýan esasy zat, sebiti Günbatar bilen Russiýanyň ýa-da Günbatar bilen Eýranyň arasyndaky geosyýasy çaknyşyk meýdanyna öwürmek islemeýär. Azerbaýjanyň maksady sebiti durnuklylygyň we hyzmatdaşlygyň mekanyna öwürmek " Şu nukdaýnazardan seredilende, Ermeni saýlawlary diňe bir häkimiýet ugrundaky göreş däl. Bu saýlawlar sebitiň geljekdäki ösüş modelini, parahatçylygy ýa-da revanhizmi saýlamakdyr. Azerbaýjan üçin esasy netije belli bir adamyň ýeňmegi däl-de, Ermenistanyň kanuny we syýasy derejede parahatçylyk ýoluny saýlamagy, Konstitusiýasyna üýtgetmeler girizmegi we Garabag ady bilen işleýän ähli guramalar üçin bir gezek ýatyrylmagydyr. Bu ýagdaýda Günorta Kawkazda uzak möhletli we dowamly parahatçylyk barada gürleşmek mümkin bolar