Ermenistan Azerbaýjanyň dini ýadygärliklerine garşy amala aşyrylan wandalizm hereketlerinden jogapkär - ANALIZ

30 ýyl töweregi wagt bäri Ermenistan tarapyndan Azerbaýjanyň territoriýalaryny basyp almak diňe bir harby we syýasy ýagdaýy üýtgetmek bilen çäklenmän, maksatly we ideologiki esaslara esaslanýan medeni weýrançylyk syýasaty bilen bilelikde alnyp barylýar. Bu döwürde ermeni basyp alyjylary diňe bir maddy we medeni mirasy ýok etmän, eýsem dini ýadygärlikleri kemsitmek, taryhy ýady öçürmek we milli şahsyýetiň yzlaryny ýok etmek ýaly adamkärçiliksiz hereketleri hem edipdirler. Bu syýasat, halkara ynsanperwer hukugynyň esasy ýörelgelerine ters gelmekden başga-da, medeni genosidiň elementlerini öz içine alýan özüni alyp baryş modeli hökmünde bahalandyrylyp bilner. Basyp alyşlyk gutarandan soň, Azerbaýjan tarapyndan bu ýerlere özygtyýarly gözegçiligiň dikeldilmegi bilen, ençeme ýyl bäri gizlenip gelýän hakykat aç-açanlyk bilen açyldy we giň gerimli weýrançylyklar, wandalizm hereketleri we taryhy mirasyň maksatly deformasiýasy inkär edip bolmajak subutnamalar bilen tassyklandy Ermenistanyň basyp alan ýerlerinde medeni mirasa zyýan: Faktlar, sanlar Sanlar, şeýle hem, Ermenistanyň Azerbaýjanyň territoriýalarynyň 20 göterimini basyp alanda eden bir gektar wandalizmini görkezýär Basyp alyş döwründe Ermenistan tarapyndan 700-den gowrak taryhy ýadygärlik, 22 muzeý, şol sanda 100,000 muzeý eksponaty, 927 kitaphana, 58 arheologiki oturymly ýer, 26 gala we gala diwarlary, şeýle hem medeni mirasyň beýleki ýadygärlikleri ýerleşdirildi, ýok edildi we talandy 67 metjidiň 65-si doly weýran edildi, iki metjit bölekleýin ýok edildi we haýwanlary saklamak üçin ulanyldy 6-njy asyr Alban Agoglan monastyry we 14-nji asyrda Laçindäki Malik Ajdar mazary, 4-nji asyr Alban Amaras monastyry we Hojawanddaky köp sanly alban ybadathanasy, Hojalydaky XVIII asyr Askeran galasy, 14-nji asyr Alban monastyry, 6-njy asyr Alban monastyry XIV-XIV asyrlar, XIV-XIV asyrlaryň Mirali mazary we Fuzulide XVII asyryň Kerwensaraýy, Zangilanda 14-nji asyr gubury, Jabraýldaky 17-nji asyr metjidi, Uhari we Aşagi Govhar agasy, 18-nji asyryň Şuşa, Saatli metjitleri Fuzulide Garaköpaktepe, Khantape, Guneshtepe, Uzuntepe, Meynatepe we Zargertepe. arheologiki gazuw-agtaryş işleri, täze daş asyry we bürünç eýýamy, Agdamdaky bürünç asyry Çiragtepe we Karagaci şäherçeleri we orta asyr Gawurgala şäherçeleri, Jabraýldaky bürünç asyry Imangazantepe we Gişlak depeleri, Kalbajarda bürünç we demir asyrynyň demirýollary Laçin ýadygärliklerindäki bürünç we demir asyrlaryndan ýasalan mazarlar we daş guty mazarlar we Şuşadaky Daş asyryndaky gowaklar ermeniler tarapyndan ogurlandy we talandy Uharihari Gowar Aga metjidi, Şuşa Aşagi Gowhar Aga metjidi, Şuşa Ermenistanyň basyp alan Azerbaýjanyň sebitlerinde dünýä ähmiýetli ýadygärlikleriň arasynda Jabraýldaky bürünç eýýamynyň 11 we 15 aralykdaky Hudafarin köprüleri, Niftali depeleri, orta asyr Alban Ganjasar we Kalbajardaky Hudaweng monastyrlary, 14-nji asyrda ýerleşýän Agahuzit Azlunyň gubury we Gutlu Musul oglunyň gubury. we Hojavenddäki Taglar gowaklary. we Hojalyda bürünç we demir asyrlarynyň depeleri ýaly ýadygärlikler bar. Şol ýadygärlikler ermeni wandalizminden hem ejir çekdi Gutlu Musa oglunyň mazary, XIV asyr bürünç asyry, Agdam 1990-njy ýyllaryň başynda geçirilen harby operasiýalardan dessine Şuşadaky Upperokarky we Aşaky Gowhar metjitleri we medreseler ýaly binagärlik ýadygärlikleri, Wagif mazary, Natewanyň öýi we kerwensaraýlar ýok edildi, ýakyldy we talandy Basylyp alnan beýleki ýerlerdäki taryhy, medeni we dini ýadygärlikler hem ermenileriň wagşylygy bilen ýüzbe-ýüz bolupdy "Panah Hanyň köşgi" toplumy we Agdam etrabyndaky metjitler, Abdal we Gulabli obalaryndaky metjitler, Ugurlu Beýiň gubury we Agdam etrabynda Gurban Pirimowyň öý muzeýi, Hojaly etrabynda 14-nji asyr mawzoleýi, Başlibel metjidleri we Kalbajar etrabynyň Otagli obalary, Kalbajar etraplary, Kalbajar etraplary obalar, Zangilan etrabynyň Zangilan şäheri, Muşlan, Malatkeşin, Babaýly we Ikinki Agaly obalaryndaky Kirag metjitleri, Jahangirbeyli, Babaýly we Şerifan, Gubadli obalaryndaky gadymy gonamçylyklar etrabyň Gaýali we Mamar obalarynda gadymy gonamçylyklar we Mamar obasyndaky metjit, Laçin etrabynyň Garikişlak obasyndaky metjit we Zabuh obasyndaky gadymy gonamçylyk, Jabraýil etrabynyň Çelabiler obasyndaky metjit toplumy we Khobyar obasynyň gadymy gonamçylygy. Fuzuli etrabynyň Goçahmadli, Merdinli we Gargabazar, Hojavend, Ahullu, Hojavend etrabynyň Kuropatkin, Dudukçu we Salakatin obalaryndaky gonamçylyklar we Tug obasyndaky gadymy gonamçylyk, Tartar sebitiniň Umudlu obasyndaky gadymy hammamlar we Tarkar sebitiniň Umudlu obasyndaky gadymy hammamlar talandy Ermenileriň wagşyçylykly hereketleri ol ýerde gutarmady. Basybalyjylar Saatli metjidi we Şuşidäki Hanlik Muhtar Kerwensaraý ýaly dürli ýadygärlikleriň binagärlik elementlerini üýtgedip, Şuşadaky XIX asyr Mamai çeşmesinde arap harplary bilen ýazgy ýerine ermeni haçyny we ýazgylaryny oýupdyrlar we ýadygärlikleriň musulman azerbaýjan elementlerini ýasama ermeni nyşanlary bilen çalşypdyrlar Ermenistanda wandalizm syýasaty Basyp alyş döwründe Garabagda we onuň töwereginde bolup geçen weýrançylygyň gerimi we tebigaty häzirki konfliktleriň taryhynda seýrek duş gelýän wakalardan biridir. Hundredsüzlerçe taryhy we dini ýadygärlikleriň weýran edilmegi, şäherçeleriň doly ýykylmagy we infrastrukturanyň weýran bolmagy bu prosesiň öz-özünden däldigini, yzygiderli we maksatly syýasatyň netijesidigini görkezýär Agdam, Fuzuli, Jabraýil, Zangilan we Kalbajar ýaly sebitlerde geçirilen gözegçilik şäherleriň we obalaryň düýbünden weýran bolandygyny görkezýär. Agdamyň "Kawkazyň Hirosima" hökmünde häsiýetlendirilmegi diňe bir metafora aňlatma bolman, eýsem hakyky weýrançylygyň geriminiň syýasy we wizual görnüşidir. Munuň ýaly weýrançylyk urşuň adaty netijesi hökmünde däl-de, eýsem boşatmak we ýok etmek syýasatynyň görkezijisi hökmünde görülýär Ermenistanyň çägindäki Azerbaýjan medeni mirasynyň ykbaly baradaky maglumatlar belli ýadygärlikler görnüşinde yzygiderli ýok etmek we çalyşmak syýasatyny görkezýär Ereerewan şäherinde ýerleşýän Şah Abbas metjidi XVI asyryň möhüm dini ýadygärligi bolupdyr. Irawan hanlygy döwründe şäheriň esasy ybadat merkezlerinden biri bolup işleýärdi. Taryhy kartalar we arhiw resminamalary onuň bardygyny tassyklaýar. 20-nji asyrda geçirilen şähergurluşyk üýtgeşmeleri wagtynda metjit düýbünden ýykyldy we ýerine täze binalar guruldy Sardar metjidi Irawan galasynyň içinde ýerleşýän we hanlyk döwrüniň simwoliki binalaryndan biri hasaplanýan ýadygärlikdi. XIX asyrdaky suratlar we suratlar onuň binagärlik gurluşyny görkezýär. Sowet döwründe kem-kemden söküldi we ýok edildi, häzirki wagtda ýadygärligiň fiziki yzy ýok Hajy Nowruzali metjidi ereerewanyň beýleki möhüm dini ýadygärliklerinden biridi. Bu metjit 20-nji asyryň başyna çenli işledi. Soňky döwürde ol bütinleý ýykyldy we ýerine täze binalar guruldy we taryhy ýadygärlik hökmünde barlygy ýok edildi Mawy metjit ereerewandaky ýeke-täk azerbaýjan metjidi. XVIII asyra degişli bu ýadygärligiň dikeldiş işleri wagtynda asyl binagärlik aýratynlyklary üýtgedildi. Içeri durky täzelendi, wezipesi üýtgedildi we muzeý görnüşine uýgunlaşdyryldy. Bularyň hemmesi ýitirilen ýaly, häzirki wagtda Gök metjidiň eýran ýa-da pars metjidi hökmünde görkezilendigine gynanç bilen bellemelidiris Bu maglumatlar Ermenistanyň çäginde azerbaýjan ýadygärlikleriniň doly ýok edilmeginiň we bar bolan mysallaryň çalyşmagynyň paralel ýagdaýda amala aşyrylandygyny görkezýär Gonamçylyklaryň hapalanmagy - köpçülikleýin ýady nyşana almak Gabriel gonamçylygy Medeni mirasa garşy edilen iň agyr we simwoliki jenaýatlardan biri gonamçylyklaryň yzygiderli ýok edilmegi. Bu faktlar diňe bir fiziki weýrançylyk bilen çäklenmän, eýsem köpçülikleýin ýadyna, taryhy dowamlylygyna we adamlaryň şahsyýet duýgusyna garşy hüjüm hasaplanýar. Onlarça gonamçylygyň weýran edilmegi, mazar gazmak we Agdam, Fuzuli, Zangilan, Kalbajar we Jabraýil sebitlerinde daşlaryň ýok edilmegi halkara ynsanperwerlik kanunlarynyň gödek bozulmagydyr. Şeýle ädimler konflikt zonasynyň daşyndaky ideologiki we psihologiki täsir mehanizmi hökmünde ulanyldy. Maksat diňe bir maddy yzlary ýok etmek däl, eýsem geljekki nesilleriň ýadyny deformasiýa etmekdi Dini mirasa gatyşmak - ideologiki habar we simwoliki zorluk Basyp alyş döwründe metjitleriň kemsidilmegi aýratyn syýasy we ideologiki many berýär. Ermeniler basyp aldy sebitlerdäki 67 metjidiň 65-sini ýykdy, ikisini bölekleýin ýykdy, doňuzlary we sygyrlary içerde saklady we athana hökmünde ulandy. Mukaddes ýerleri haýwanlaryň gaçybatalgasyna öwürmek diňe bir wandalizm däl, eýsem dini gymmatlyklara garşy kemsidiji, kemsidiji we simwoliki zorlugyň aýdyň görnüşidir Şeýle hereket halkara hukugynyň kadalaryna ters gelýär we bu konfliktiň diňe bir territorial dawa däl, eýsem şahsyýet we medeniýete esaslanýan dawa-jenjeldigini görkezýär. Wizual subutnamalar we halkara gözegçilikler bu faktlary tassyklamakda we jedeliň temasyny emosional derejä däl-de hakykata ýetirmekde möhüm rol oýnaýar Ermenistanyň çäginde azerbaýjan mirasynyň ýok edilmegi Azerbaýjanyň medeni, taryhy we dini ýadygärliklerine garşy wagşyçylyk we wagşyçylyk hereketleri diňe basyp alnan ýerler bilen çäklenmeýär. Ermenistanyň çäginde azerbaýjan halkyna degişli medeni mirasyň düýbünden ýitip gitmegi has giň gerimli syýasatyň bardygyny görkezýär. Ereerewan şäherindäki bar bolan metjitleriň ýykylmagy ýa-da funksional üýtgeşmeler bolup geçmegi, medeni özgerişlik däl-de, şahsyýeti ýok etmek hökmünde garalmalydyr Mawy metjidi şu gün başga bir medeni esasda hödürlemek, diňe bir medeni däl, eýsem medeni mirasyň semantik özgerişleriniň hem edilýändigini görkezýär. Bu çemeleşme, taryhy hakykaty üýtgetmek we alternatiw kyssa gurmak ugrundaky ädimdir Alban mirasy bilen göreşýän galp ermeniler Garabagdaky hristian ýadygärliklerinde bolup geçen üýtgeşmeleriň fonunda sebitdäki medeni mirasa bolan garaýşyň düýp manysy has aýdyň görkezilýär. Cripazgylary pozmak, binagärlik elementlerini üýtgetmek we ýadygärlikleri asyl şahsyýetinden aýyrmak tötänleýin çäreler däl-de, yzygiderli çemeleşmegiň alamaty. Bu amal ýadygärlikleriň taryhy degişliligini üýtgetmäge we başga medeni kontekstde hödürlemäge hyzmat edýär Taryhy we ylmy gözlegleriň görkezişi ýaly, Garabagdaky hristian ýadygärlikleriniň ep-esli bölegi Kawkaz Albaniýasyna degişlidir. Şeýle-de bolsa, basyp alyş döwründe bu ybadathanalarda bolup geçen üýtgeşmeler, "ermenileşmek" ugrunda maksatly syýasatyň durmuşa geçirilendigini görkezýär. Bu çäreleriň netijesinde ýadygärlikleriň asyl taryhy yzlary gowşady, ermeni gelip çykyşynyň galp elementleri goşuldy, şeýlelik bilen asyl mazmuny ýoýuldy Laçin sebitinde ýerleşýän Agoglan ybadathanasy irki orta asyrlardan bäri alban hristian ýadygärligidir. Gurluşyk usuly we meýilnama gurluşy Kawkaz Albaniýasynyň dini binagärlik däplerine laýyk gelýär. Basyp alyş döwründe ýadygärlige girizilen üýtgeşmeler wagtynda käbir dini häsiýetler täzelendi we başgaça düşündirildi Hojawand sebitindäki Amaras monastyry sebitdäki iň gadymy hristian merkezleriniň biri hasaplanýar. Taryhy çeşmeler bu ýeriň alban buthanasy bilen baglanyşygyny görkezýär. Şeýle-de bolsa, ermenileriň gatyşmagy netijesinde käbir ýazgylar üýtgedildi we içerki işler täzeden guruldy Kalbajar sebitiniň çäginde ýerleşýän Hudawen monastyry orta asyrlara degişli uly dini toplumdyr. Umentadygärlikdäki ýazgylar we binagärlik jikme-jiklikleri onuň alban mirasyny görkezýän esasy elementlerdir. Basyp alyş döwründe monastyryň käbir ýazgylarynyň üýtgedilendigi we goşmaça elementleriň ýerleşdirilendigi aýan edildi Ganjasar ybadathanasy Kalbajar sebitinde hem ýerleşýär we sebitiň meşhur dini ýadygärliklerinden biridir. Ondaky ýazgylar we bezegler dürli döwürleri görkezýär. Şeýle-de bolsa, käbir ýagdaýlarda bu elementleriň düşündirişi ermeniler tarapyndan üýtgedildi we ýadygärligiň gelip çykyşy başgaça görkezildi Şuňa meňzeş çäreler Hatiraveng monastyrynda-da hasaba alyndy. Dikeldiş işleriniň netijesinde asyl binagärlik aýratynlyklary bölekleýin üýtgedildi we käbir taryhy yzlar gowşady. Bu maglumatlar ýadygärlikleriň diňe bir fiziki taýdan däl, eýsem taryhy şahsyýet taýdan-da özgerdilýändigini görkezýär Bu çemeleşme, diňe bir dini we binagärlik derejesinde däl-de, eýsem taryhy wakany täzeden gurmak synanyşygydyr. Maksat ýadygärlikleriň degişliligini üýtgetmek we geljekdäki syýasy talaplar üçin "taryhy esas" döretmekdi Medeni arassalaýyş strategiýasy - maksatlar we geosyýasy netijeler Aboveokarda agzalan maglumatlaryň hemmesi bir logiki setirde jemlenýär: basyp alyş döwründe durmuşa geçirilýän syýasat giň gerimli medeni arassalaýyş strategiýasydy. Bu strategiýa Esasy maksady sebitleriň demografiki we medeni gurluşyny üýtgetmek, taryhy yzlary ýok etmek we geljekde syýasy talaplary kanunlaşdyrmak üçin emeli esaslar döretmekdi Bu proses diňe bir sebit derejesine däl, eýsem halkara gatnaşyklar ulgamyna hem täsir edýär. Medeni mirasa garşy şeýle yzygiderli hüjümler halkara hukugynyň täsiri, gözegçilik mehanizmleriniň täsiri we global guramalaryň täsiri barada sorag döredýär Ermenistan jogapkärçilikden gaça durup bilmez Häzirki faktlaryň çylşyrymly derňewi, basyp alyş döwründe bolup geçen medeni weýrançylyklaryň tötänleýin hadysalar däl-de, yzygiderli syýasatyň netijesidigini görkezýär. Bu syýasat halkara hukugyny bozmakdan başga-da sebitde uzak möhletli durnuklylyga çynlakaý howp döretdi Häzirki wagtda dikeldiş prosesi diňe bir infrastrukturany dikeltmek bilen çäklenmän, eýsem taryhy adalaty dikeltmekdir Basyp alyşlygy bes etmek Ermenistanyň azerbaýjan halkynyň dini, medeni we taryhy ýadygärliklerine garşy eden wandalizm hereketlerini ýatdan çykarmagy aňlatmaýar, jogapkärçilikden boşatmaýar. Irawan wagşyçylyklara, ekosidlere, kulturosidlere, halkyň dini ynançlaryna we taryhy ýadyna ýetip bolmajak bejergi ýaralaryna jogapkärdigini ýatdan çykarmaly däldir. Ahlak we kanuny taýdan