Irki respublikan döwrüň şyhlaryny ýatlamakdan kim gorkýar? | T24

Irki respublikan Kilisde Nakşbandi şyhy Mehmet Wakyf Tazebaý (1876–1965) şäherde iň abraýly şahsyýetleriň biri bolupdyr. 1925-nji ýylyň noýabr aýynda meşhur Hat kanunyna laýyklykda Kilisde sombrero geýen ilkinji adam. Mundan başga-da, töweregindäkileri şlýapa almaga çagyrdy. Myhmanhanalar we zawiýalar ýapylansoňam, maşgalasy bilen şäherdäki täsirini we abraýyny saklap galdy Kilisiň gapdalyndaky Gaziantepde iň soňky Mewlewi şyhy Mustafa Efendi (1929-njy ýylda aradan çykan) CHP-nyň welaýat başlygy bolup işledi we çagalaryny ýaş respublikanyň tarapdarlary hökmünde terbiýeledi. Olary gowy mekdeplere - Izmir Amerikan kollejine, Stambul Robert kollejine we Stambul Wefa orta mekdebine iberdi. Häzirki wagtda “Gaziantepspor” stadionynyň adyny göterýän ogly Kâmil Okak (1914-1969) 1936-njy ýylda geçirilen Berlin Olimpiýa oýunlarynda Türkiye milli basketbol toparynda oýnady. Soň Gaziantepiň häkimi bolup, dogany Ali Kemal ýaly mejlis agzasy boldy. Tazebaý we Okak mysallary hem muňa degişli däldir, respublikanlardan soňky re regimeimi goldaýan we oňa goşulan şyhlar köp. Elbetde, bu mysallar statusyny ýitirendigi sebäpli maliýe kynçylyklaryna düşen başgalaryň ýokdugyny aňlatmaýar. Doly surata düşünmek üçin ikisini hem görmeli Her niçigem bolsa, irki respublikanyň özgertmelerini goldaýan we jemgyýetçilik ýagdaýyny gorap geçen şyhlar taryhy gözleglerde kän bir üns bermediler. Munuň tersine, döwrüň kyssalarynda köplenç reformalaryň, gozgalaňlaryň we döwlet repressiýasynyň nyşanlary hökmünde görkezilýär Geçen mart aýynyň ahyrynda "Türkiýe irki respublikasynda sopuçylyk liderleri: hünär, artykmaçlyk we yzarlama" atly makalam Türkiýe "New Perspectives" magazineurnalynda çap edildi. Makalada ýaşaýyş jaýlary ýapylandan we 1925-nji ýylda şyh atlary ýatyrylansoň, şyhlaryň dürli pozisiýalara eýe bolandyklary we dürli tejribeleri başdan geçirendigi öňe sürülýär. Bu ruhanylar, ýurduň syýasatynda we býurokratiýasynda iň ýokary wezipelerde oturmakdan başlap, türme, sürgün we ölüm jezasy ýaly agyr basyşlara sezewar bolýança (we arasynda dürli mysallary goşmak bilen) dürli durmuş wakalaryny galdyrdylar Gözleglerim, şeýhleriň taryh kitaplarynda köplenç beýan edilişi ýaly re regimeimiň düýbünden duşman däldigini görkezýär; Munuň tersine, olaryň köpüsiniň respublikan reformalary goldaýandyklaryny we 1925-1950-nji ýyllar aralygynda täze millet-döwletiň gurulmagyna goşant goşandygyny we köplenç döwlet edaralarynda işleýändigini görkezýär. Şeýle-de bolsa, bu gözleg şeýhleriň süteminiň görnüşlerini we derejelerini gözden geçirdi we mysalymyzdakylaryň diňe az sanlysynyň türme, sürgün ýa-da ölüm jezasyna höküm edilendigini anyklady. Başga bir tarapdan, käbir şyhlaryň sosial pozisiýasyny gorap, çagalaryna geçirendigi hem görkezildi Bu makala türk akademiki we intellektual jemgyýetlerde çekişme döretdi we bu çekişmeler sosial media platformalarynda, esasanam X-da giň täsir galdyrdy. Birnäçe günüň içinde gözleg netijelerim we konseptual çemeleşme köp podkastlarda we sütünlerde tegelek tankyt edildi. Munuň sebäbi, göz öňünde tutulýan eseriň, "şyhlaryň ezilmegi" baradaky adaty Kemalist kyssasyna we irki respublikada dini ýolbaşçylaryň üznüksiz sütemlere sezewar edilendigi baradaky täzeden serediş fantastika bilen baglanyşyklydyr. Gysgaça aýdylanda, bu gözleg subutnamalara esaslanýan we bu stereotipiki kyssalara laýyk gelmeýän täze bir kyssa hödürleýär. Irki respublikan döwürde döwlet ygtyýarlylygy ne güýçli reformaçy, ne-de sütemiň guraly hökmünde garalmaly däldir; Muňa derek, şyhlary saýlaýan we olary dürli milli edaralara goşýan we şahsyýetleri saýlap jezalandyrýan gurluş hökmünde ýüze çykýar Bu ýerde iň jedelli mesele, şeýhleriň irki respublikan döwrüniň ruhanylaryna bolan amallaryny we bu metodologiýanyň esaslanýan maglumatlar binýadynyň wekilçilik ukybyny düşündirmek üçin mukdar usulyýetini ulanmagymdyr. Käbir talaplaryň tersine hiç kim bu maglumat bazasy üçin “saýlanmady” ýa-da aýrylmady. Toparym bilen bilelikde maglumat tapyp boljak her şyhyň durmuşy barada maglumat ýygnadyk. Şeýle etmek bilen, maglumatlar bazasynyň ýurduň dürli sebitlerini we ähli mezheplerini görkezmek üçin ýeterlik derejede giňişleýin üpjün edilmegine aýratyn üns berildi. Makalany tabşyranymda, maglumatlar bazasynda 121 şyh bardy, olar üçin zerur maglumatlar bardy. Bu ruhanylar hakda: Gözleg soraglaryna jogap berildi: Haýsy işlerde işlediler? Olara basyş edildi? 1920-nji ýyllaryň başynda 500-den gowrak ýaşaýyş jaýynyň bardygyny göz öňünde tutsak, 121 doly nusga däl. Şeýle-de bolsa, 1925-nji ýyldan soň şyhlara ýazylan taryhy gözleglerde iň köp on adamyň mysaly ulanylýar. Lifeekeje durmuş hekaýasyna esaslanýan rowaýat terjimehaly bu ugurda iň köp ýaýran görnüşdir. Bu görnüş, döwrüň dürli tejribelerinden ileri tutulýanlary görkezmek üçin metodiki taýdan has amatlydyr. Bu nukdaýnazardan, 121 şyhyň işe girizilmegi, nusga ölçegi we tapawutlary ýüze çykarmak ukyby taýdan şu güne çenli iň giňişleýin okuwdygyny görkezýär. Bu gözleg, ähmiýetsiz däl-de, düşündirişli maglumatlary ulanýan okuwdyr ('düşündirişli' däl '). Şübhesiz, nusganyň giňelmegi bilen has düşnükli surat peýda bolar. Jemgyýetçilik gözleglerinde garaşylmadyk zatlara we açyşlara açyk bolmaly. Bu nukdaýnazardan seredilende, täze gözlegleriň häzirki wagtda görüp bilmeýän bar bolan gözleglerimiziň kemçiliklerini doldurmagy taryhy gözlegleriň tebigatydyr Her niçigem bolsa, netijäni ara alyp maslahatlaşmagy makullaýaryn; sebäbi bu ýagdaý bize "ynkylaplara" täzeçe baha bermäge gönükdirýär. Reaksiýalardan gyzykly zatlar öwrendim we olar hakda alada edýärin Beýleki bir tarapdan, bu tankytlaryň köpüsi sütem däplerini gorap saklamaga synanyşýar we sopuçylyk däp-dessurlaryny goldaýan we 677-nji belgili kanunyň "Derwiş myhmanhanalarynyň diwarlary, Zawiýalar, mukaddes ýerler, mawzoleýler we käbir atlar" baradaky weýran ediji taraplaryny bellemek isleýär. Bu weýran ediji täsirler sopuçylyk däpleriniň (dabaralar / aýdym-sazlar), ýaşaýyş jaýlarynyň we maddy medeniýetiň (sungat, geýim we ş.m.) ýok edilmegini öz içine alýar. 677-nji Kanunyň weýran ediji täsirleri bilen ylalaşýaryn we muny eýýäm başga bir makalada açypdym. Şeýle-de bolsa, häzirki makalada möhüm ähmiýete eýe bolan däp-dessurlara däl-de, ýolbaşçylaryň durmuşyna we ýagdaýyna ünsi çekýär. 677-nji Kanunyň ähli taraplaryna täsirini bahalandyrmak üçin has giňişleýin gözlegler zerurdyr Gynansagam, makalanyň esasy netijelerinden we goşantlaryndan biri käbir tankytlarda ýatdan çykaryldy: sopuçylyk şyhlary we olaryň maşgalalary 1920, 30-40-njy ýyllarda (we ondan soňky döwürde) Türkiýe Respublikasynyň gurluşygynda möhüm rol oýnady. Bosgunlyga ýa-da gözegçilige duçar bolan şyhlar bar bolsa, köpüsi mugallym, syýasatçy, alym, kitaphanaçy, suratkeş, ymam we diplomat bolup işledi. Esasy argumentimi iň ýönekeý görnüşinde jemläp bolar: Irki respublikanyň jedelli döwrüne düşünmek üçin bu hekaýalary açyp görkezmeli. Otherwiseogsam, taryhyň manysyz we polýarlaşykly düşünilmegi üçin ýazgarylmagymyzy dowam etdireris Taryhy gözlegler we jemgyýetçilik syýasaty boýunça dosent Kukiler, web sahypasyndan iberilen we ulanyjynyň web brauzeri tarapyndan ulanyjynyň göz aýlaýarka ulanyjynyň kompýuterinde saklanýan ownuk maglumatlar bölekleridir. Brauzeriňiz her habary gutapjyk diýilýän kiçijik faýlda saklaýar. Serwerden başga bir sahypa haýyş edeniňizde, brauzeriňiz gutapjygy serwere iberýär. Gutapjyklar, web sahypalary üçin maglumatlary ýatda saklamak ýa-da ulanyjylaryň brauzer işjeňligini ýazdyrmak üçin ygtybarly mehanizm hökmünde döredildi Bu gutapjyklar web sahypasynyň işlemegi üçin zerurdyr we ulgamlarymyzda öçürilip bilinmez. Bular, adatça, diňe amallaryňyzy gaýtadan işlemek üçin döredilýär. Bu amallar, gizlinlik islegleriňizi düzmek, hasabyňyza girmek ýa-da anketany doldurmak ýaly hyzmat islegleriňizi öz içine alýar. Bu gutapjyklar barada blokirlemek ýa-da duýduryş bermek üçin brauzeriňizi sazlap bilersiňiz, emma şeýle etseňiz sahypanyň käbir bölekleri işlemän biler Bu gutapjyklar, sahypamyzyň işleýşini ölçäp we gowulandyryp biler ýaly, sahypa girýänleriň we traffik çeşmeleriniň sanyny sanamaga mümkinçilik berýär. Haýsy sahypalara iň az girilýändigini we girýänleriň sahypa nädip girýändigini öwrenmäge kömek edýär. Bu gutapjyklar tarapyndan toplanan ähli maglumatlar jemlenendir we şonuň üçin anonimdir. Bu gutapjyklara rugsat bermeseňiz, sahypamyza haçan gireniňizi bilmeris Bu gutapjyklar, wideo we göni söhbetdeşlik ýaly ösen işlemegi we şahsylaşdyrmagy hödürlemäge mümkinçilik berýär. Bular biz ýa-da sahypalarymyzda ulanýan üçünji tarap üpjün edijiler tarapyndan işlenýär. sazlap bolýar. Bu gutapjyklara rugsat bermeseňiz, bu funksiýalaryň hemmesi ýa-da käbiri dogry işlemän biler Bu gutapjyklar, mahabat hyzmatdaşlarymyz tarapyndan sahypamyzda goýuldy. Bular, gyzyklanma bildirýän profiliňizi döretmek we beýleki sahypalarda degişli mahabaty görkezmek üçin degişli kompaniýalar tarapyndan ulanylyp bilner. Brauzeriňizi we enjamyňyzy özboluşly kesgitlemek arkaly işleýärler. Bu gutapjyklara rugsat bermeseňiz, dürli saýtlarda şahsylaşdyrylan mahabat tejribesini hödürläp bilmeris Bellik: Kukiler syýasatyna garamazdan mahabatlar görkezilýär Bu gutapjyklar, mazmunymyzy dostlaryňyz we toruňyz bilen paýlaşmak üçin sahypamyzda ýerleşdirilen dürli sosial media hyzmatlary tarapyndan döredilýär. Beýleki sahypalary ulananyňyzda we gyzyklanma profiliňizi döredeniňizde brauzeriňizi yzarlap bilerler. Bu, girýän beýleki sahypalaryňyzdaky mazmuna we habarlara täsir edip biler. Bu gutapjyklara rugsat bermeseňiz, bu paýlaşma gurallaryny ulanyp ýa-da görüp bilmersiňiz