El Nino resmi taýdan başlady: Taryhdaky iň güýçli howa hadysalarynyň biri bolup biler

ABŞ-nyň Milli Okean we Atmosfera Dolandyryşy (NOAA) Pacificuwaş ummanda bolup geçýän we global temperaturany ýokarlandyrýan howa hadysasy El Ninonyň resmi taýdan başlandygyny habar berdi ABŞ-nyň edarasynyň alymlary soňky aýlarda deňiz üstündäki temperaturanyň ep-esli ýokarlanmagyndan soň tropiki Pacificuwaş ummanynda El-Niño şertleriniň başlandygyny habar berdiler Munuň "super" El Niñoga öwrülip biljekdigi we hatda şu wagta çenli hasaba alnan iň güýçli howa hadysalarynyň hataryna girip biljekdigi baradaky çaklamalar gaty köp Howanyň üýtgemeginiň aşa howa hadysalary bilen utgaşmagy bilen, global temperatura 2027-nji ýylda täze rekord goýmagy ähtimal Mundan başga-da, global azyk zynjyrynda we ykdysadyýetinde kynçylyklar döreder diýlip garaşylýar NOAA-nyň aýdanlary geň galdyryjy däl, sebäbi ýylylyk tapgyry temperaturanyň peselmegine täsir edýän "aýal dogan" howa hadysasy La Ninadan soň gelýär. “La Niña” şu ýylyň başynda tamamlandy ABŞ alymlary Merkezi we tropiki Pacificuwaş ummanynda deňziň üstündäki temperaturanyň ýokarlanmagyny El Ninonyň başlangyjy hasaplaýarlar Agentlik tarapyndan berlen beýanatda Pacificuwaş ummanyň merkezi we gündogar ekwatorial deňziniň üstündäki temperaturanyň ortaça derejeden ýokarlanandygy, El-Niño şertleriniň soňky bir aýda ösendigini görkezýär NOAA, şeýle hem, ekwatorial Pacificuwaş ummanyň üstünden ýelleriň üýtgäp başlandygyny gördi Bu, ýylylygyň diňe bir okean bilen çäklenmän, atmosferanyň hem seslenýändigini görkezýär Gözlegçileri geň galdyran zat, kompýuter modelleriniň şu ýylky howa hadysasynyň güýji barada çaklamalarynyň takyklygy El Ninonyň intensiwligi, Pacificuwaş ummanyň möhüm sebitinde deňiz üstündäki temperaturanyň ortaça ýokary bolmagy bilen ölçelýär Orta temperaturanyň 1,5C-den ýokarlanmagy bilen güýçli waka; Gaty güýçli waka 2C-den gowrak köpelmek bilen kesgitlenýär Agentligiň habaryna görä, "Noýabr-ýanwar aýlarynda gaty güýçli El Ninonyň ýüze çykmagynyň 63% ähtimallygy bar. Bu, 1950-nji ýyldan bäri taryhy ýazgylarda iň uly El Nino wakasynyň hataryna girjekdigini aňladýar." Şondan bäri iň güýçli üç waka 1982/83, 1997/98 we 2015/16-da bolup geçdi ABŞ we Europeewropa üçin iň soňky howa modelleri, tropiki Pacificuwaş ummanyň temperaturasynyň ýylyň ahyryna çenli ortaça 3C-den ýokary bolup biljekdigini öňe sürýär Şeýle-de bolsa, Okean we atmosfera dolandyryş gullugynyň alymlary bu güýç çaklamasynyň nämäni aňladýandygyna seresap bolmalydygyny bellediler: "El-Niño wakalary hem hemme ýerde garaşylýan täsire eltmeýär, ýöne has güýçli wakalar garaşylýan netijeleriň ähtimallygyny ep-esli ýokarlandyryp biler." Has aladalandyrýan zat, bularyň hemmesi has yssy planetada bolup geçýär Angliýanyň Met ofisiniň professory Adam Skaife "Täsirleri barada alada etmeli" -diýdi "Häzirki El Niño ... global ýylylygyň ep-esli mukdaryny goşýar. Bu täsir eden ýerlerde hakyky temperaturanyň görlüp-eşidilmedik derejä ýetip biljekdigini aňladýar, sebäbi El-Nionyň ýylylyk täsiri howanyň üýtgemegi bilen güýçlendirilýär." Örän güýçli El Niño, adatça, howanyň global temperaturasyny takmynan 0,2C ýokarlandyrýar we ummanda saklanýan ýylylygy atmosfera goýberýär. Bu täsir dünýäde eýýäm döwülen temperatura ýazgylaryna goşant goşýar 2024-nji ýylda ýazylan iň yssy ýyl, gaty güýçli El Niño täsir etmedi La Nina wakasynyň sowadyjy täsirine garamazdan, 2025-nji ýyl rekord boýunça üçünji ýyly boldy; Hatda 2016-njy ýylyň super El Nino ýylyndan has ýylydy Prof Skaife: "Şu ýylyň ahyrynda we 2027-nji ýyla çenli dünýäde gaty ýokary temperaturany göreris" -diýdi "2027-nji ýylda häzirki global ýylylygyň üstünde goşmaça ýylylyk göreris, bu bolsa ýene bir ýyl 1,5 gradusdan ýokary bolup biler (XIX asyryň ahyryna garanyňda)." Iki El-Niosyň täsiri ýok, ýöne tropiki sebitlerde has ýiti duýulýar Suw joşmagy Perunyň demirgazygynda we Ekwadoryň günortasynda köp bolýar; Onuň täsiri Gündogar Afrika, Merkezi Aziýa we ABŞ-nyň günortasyndaky käbir ýerlere baryp biler Şol bir wagtyň özünde Awstraliýanyň, Indoneziýanyň we Demirgazyk Amerikanyň köp böleginde guraklyk we ýangyn howpy ýokarlanýar; Bu oba hojalygyna we dünýädäki azyk ätiýaçlyklaryna täsir edýär El-Niño, şeýle hem, Atlantikadaky tupanlary basyp ýatyrmaga ýykgyn edýär we ortaça pes möwsüm barada çaklamalar bar Angliýanyň Okuw uniwersitetinde howanyň töwekgelçiligi we çydamlylygy barada. Bu ugurda ýöriteleşen professor Liz Stefens: "Bu gowy zat ýaly bolup görünýär, ýöne Merkezi Amerika üçin bu az ýagyş we gurakçylyk şertleri diýmekdir" -diýdi Hatda Angliýa muny ejiz bolsa-da duýýar: El Niño ýumşak gyşyň kyn güne gutarmak ähtimallygyny artdyryp biler, ýöne bu baglanyşyklar gowşak görünýär Köp adamlar üçin çaklamalar anyk netijeleri aňladýar “Power Shift Africa” kampaniýa toparynyň müdiri Muhammet Adow: “El-Niño jarnamasy diňe bir howa maglumaty däl, eýsem millionlarça adamyň gorkmagy üçin howply duýduryş” diýdi "Bu az ýagyş, hasyllylygyň peselmegi, azyk önümleriniň bahasynyň ýokarlanmagy we maşgalalaryň ýene-de bir gezek gysylmagyny aňladýar. Esasanam Gündogar Afrikada bu soňky ýyllarda guraklyk we suw joşmalary zerarly weýran bolan ilata goşmaça agyrlyk getirer." Naponiýanyň Meteorologiýa Guramasy (JMA), El Nino şertleriniň bardygyny bahalandyryp, NOAA bilen meňzeşdir. Şeýle hem, munuň güýz aýyna çenli dowam etjekdigini belleýär Şeýle-de bolsa, El Ninonyň başlandygy bilen entek ähli guramalar razy däl. Awstraliýanyň Meteorologiýa býurosy (BoM) deňiz üstündäki temperaturanyň ortaça 0.8C ýokarlanmagyny talap edýän has berk ölçeg ulanýar Şu hepde tropiki Pacificuwaş ummanynda "El Nino şertleriniň ýakynlaşýandygyny" habar berdi, howanyň temperaturasy Pacificuwaş ummanyň çäginden eýýäm geçdi, ýöne çäräniň başlanandygyny resmi taýdan yglan etmekden saklandy El Ninonyň üstümizdäki ýylyň ahyrynda ösmegine garaşýar we güýçli bolup biljekdigini aýdýar El Niño her iki-ýedi ýyldan bir gezek ýüze çykýar we adatça bir ýyl dowam edýär Howanyň üýtgemeginiň bu wakalary has güýçli ýa-da ýygy-ýygydan güýçlendirýändigi barada entek hiç hili anyk subutnama ýok, ýöne ýylylyk dünýäsi olaryň täsirini güýçlendirip biler Ilkibaşda iňlis dilinde ýazylan bu makalanyň terjimesinde emeli intellekt ulandyk. BBC journalisturnalisti terjime edilmezden ozal barlady