Hünärmen: Haýdar Aliýewiň 90-njy ýyllardaky kararlary Azerbaýjanyň häzirki zaman garaşsyz daşary syýasatyna esas döretdi

Milli lider Heýdar Alyýewiň 1993-nji ýylyň iýun aýynda gaýtadan dolanyp gelmegi diňe bir Azerbaýjanyň syýasy durmuşynda öwrülişik nokady bolman, eýsem ýurdy döwlet krizisinden halas eden aýgytly ädim boldy. 1993-1997-nji ýyllarda kabul edilen kararlar Azerbaýjanyň häzirki zaman garaşsyz daşary syýasatynyň esasyny düzdi Bu pikirleri Italiýa-Azerbaýjan birleşiginiň wise-prezidenti, halkara bilermeni Karlo Marino AZERTAC-a beren interwýusynda aýtdy Onuň sözlerine görä, şol döwrüň ähmiýetine dogry baha bermek üçin 1992-1993-nji ýyllarda Azerbaýjanyň başdan geçiren krizisleriniň gerimini göz öňünde tutmaly "Bu döwrüň häzirki garaşsyz daşary syýasata nähili ýol açandygyna doly düşünmek üçin ilki bilen 1992-1993-nji ýyllardaky ykjam krizisleri kabul etmelidiris. Şol krizislerde Garabagda azerbaýjanyň territoriýasynyň 20 göteriminiň basyp alynmagyna sebäp bolan weýrançylykly söweş, bir milliondan gowrak adamyň mejbury göçürilmegi, şeýle hem Bakyň gatnaşýan toparlary bar Agentligiň söhbetdeşi Heýdar Alyýewiň ilkinji we iň möhüm kararlarynyň biriniň döwletiň güýç ulanylmagy baradaky monopoliýasyny dikeltmekdigini aýtdy Karlo Marino: "Häkimiýet başyna geleninden soň, Huseýnowyň brigadasy we dürli ýaragly bölümler ýaly gözegçilikden daşary harby güýçler bilen ýüzbe-ýüz boldy. Bu meseläni ýeňip geçmek üçin tertipsiz ýaragly toparlar ýatyryldy, harby ýolbaşçylarda kadrlar üýtgedildi we ýeke-täk merkezleşdirilen buýruk astynda professional milli goşun döredildi" -diýdi Karlo Marino Şeýle hem, 1994-nji ýylda ýaraşyk düzgünini gazanmagyň möhümdigine ünsi çekdi "1994-nji ýylyň ahyryna çenli Heýdar Alyýew Bişkek protokoly diýlip atlandyrylýan gowşak ýaraşyk şertnamasyny gazanyp bildi. Territorieserleriň dolanmagyny üpjün etmese-de, ýitgileriň öňüni aldy. Işjeň söweşleriň bes edilmegi indiki ykdysady we diplomatik başlangyçlaryň durmuşa geçirilmegi üçin zerur şert boldy" -diýdi Italiýa-Azerbaýjan Assosiasiýasynyň wise-prezidenti Bilermen, şeýle hem 1994-nji ýylyň 20-nji sentýabrynda öňdebaryjy halkara nebit kompaniýalarynyň konsorsiumy bilen gol çekilen we "Asyryň şertnamasy" diýlip atlandyrylýan önümi paýlaşmak şertnamasynyň ähmiýetine ünsi çekdi "Ykdysady nukdaýnazardan seredeniňde, iň uly öwrülişik halkara nebit kompaniýalary konsorsiumy bilen 30 ýyllyk önümçilik paýlaşmak şertnamasyna gol çekişmek boldy. Diňe Baku-Noworossiýsk Sowet nebit geçirijisine bil baglamagyň ýerine, Haýdar Aliýew Baku-Tbilisi-Jeýhan nebit turbageçirijisi ýaly birnäçe turbageçiriji taslamasyny durmuşa geçirmegi başardy" -diýdi Karlo Marinonyň pikiriçe, köptaraply energiýa syýasaty döwlet edaralaryny berkitmäge, Günbatar ýurtlarynyň Azerbaýjanyň durnuklylygyna strategiki gyzyklanmasyny ýokarlandyrmaga we daşary ýurt basyşlaryna garaşlylygy azaltmaga mümkinçilik berdi. Bu "Azerbaýjany energiýa çeşmelerini eksport etmekde hakyky garaşsyzlygy gazanan ilkinji postsowet respublikasyna öwürdi." Syýasy özgertmeler barada durup geçen bilermen, şeýle hem 1995-nji ýylda geçirilen referendumda kabul edilen Azerbaýjan Respublikasynyň konstitusiýasynyň ähmiýetine ünsi çekdi "Konstitusiýa ygtyýarlyklaryň bölünmegini kanuny esasda kesgitledi. Şeýle-de bolsa, 1990-njy ýyllaryň çylşyrymly şertlerinde resminamanyň respublikanyň serhetlerini zor bilen üýtgetmäge we territorial bitewiligini bozmaga gönükdirilen hereketleri gadagan etmegi has möhümdi. 1990-njy ýyllaryň başynda ýüze çykan bulam-bujar syýasy konfliktleri şu konstitusiýa esaslandyrdy" -diýdi Agentligiň söhbetdeşiniň pikiriçe, içerki durnuklylygy üpjün etmek Azerbaýjanyň daşary ýurt maýadarlary we halkara jemgyýetçiligi üçin has ygtybarly hyzmatdaş bolmagy üçin şert döretdi Bilermen "1993-1997-nji ýyllarda kabul edilen kararlar ýurduň garaşsyz daşary syýasatynyň esasyny düzdi. Azerbaýjanyň häzirki wagtda durmuşa geçirýän garaşsyz daşary syýasaty üçin institusional esas döretdi, ne rus tarapdary, ne-de Günbatar tarapdary, ýöne Azerbaýjanyň milli bähbitlerine esaslanýar" -diýdi Karlo Marino häzirki wagtda Azerbaýjanyň çäginde hemişelik daşary ýurt harby bazalarynyň ýokdugyny aýtdy "Bu, Bakuwyň goranyşyny esasan nebit we gaz pudagyndan alýan girdejileri sebäpli özbaşdak maliýeleşdirmek mümkinçiliginiň bolmagy sebäpli mümkin boldy. Haýdar Aliýewiň 1994-nji ýylda bir wagtyň özünde birnäçe halkara konsorsiýasy bilen hyzmatdaşlyk etmek karary Azerbaýjana maliýe berdi özygtyýarlylygy gazandy we zerur bolsa Moskwa we Brýussel "ýok" diýmäge mümkinçilik berdi - diýip, bilermeniň pikiri jemledi 2026 © AZERTAC. Awtorlyk hukugy goralandyr. Maglumatyň ulanylyşy giperlink bilen görkezilmelidir