Ykdysadyýeti dolandyryp bilmeýänler ýene-de zähmeti arzanlaýarlar - Asly Murat

Premýer-ministr Ünal Üsteliň ýaşaýyş we iýmitleniş çykdajylaryny ýapýan iş berijileriň işgäriň "razyçylygy" bilen işgäriň aýlygyndan 40 göterime çenli aýyrmagyna mümkinçilik berýän kanun taslamasynyň Mejlise iberilendigi baradaky habar kanuny we ykdysady ara alyp maslahatlaşmalara sebäp boldy Beýanatdan soň Mejlisiň resmi web sahypasyna göz aýladym, ýöne göz öňünde tutulýan düzgünnama degişli kanunyň tekstini tapyp bilmedim. Şol sebäpli baha berişimi metbugata berlen beýanatda berlen maglumatlar bilen çäklendirmeli. Şeýle-de bolsa, hatda beýan edilen çarçuwada çynlakaý jedeller bar. Sebäbi esasanam "razylyk" düşünjesi zähmet kanunlarynyň çäginde kynçylykly we jedelli mesele hökmünde ýüze çykýar Bu meseläniň ilkinji gezek ýüze çykmagy däl. Şuňa meňzeş düzgün ozal kanuny güýje eýe bolan karar bilen ýerine ýetirilmäge synanyşypdy, ýöne Konstitusiýa kazyýeti bu mesele boýunça wagtlaýyn karar berdi. Göz öňünde tutulýan düzgün diňe "iş modeli" däl. Şeýle hem konstitusion hukuklar, zähmet kanunlary ýörelgeleri we halkara zähmet standartlary bilen gönüden-göni baglanyşyklydyr. Laborerli zähmet kanunçylygy we Halkara Zähmet Guramasy (HZG) konwensiýalary, esasanam Konstitusiýa we Iň pes aýlyk haky baradaky kanunlar nukdaýnazaryndan baha berlende, beýle kemeltmeleriň hukuklaryň bozulmagy we zähmet ekspluatasiýasy üçin çynlakaý töwekgelçilik döredýändigi aýdyňdyr Ilki bilen zähmet kanunçylygynda işgär bilen iş berijiniň arasynda deň gatnaşyk ýok. Işçi işini ýitirmekden gorkup, öňündäki şerti kabul etmäge mejbur bolup biler. Şonuň üçin “razylyk” düşünjesi, esasanam zähmet gatnaşyklarynda erkin erk diýmegi aňlatmaýar. Esasanam işgäriň ýaşap biljek aýlygy barada aýdylanda Housingaşaýyş jaýy we iýmitleniş çykdajylary bilen 40 göterim aýyrmak, iň pes aýlyk kepilligini ýitirer. Sebäbi mesele diňe kagyz ýüzünde ýazylan aýlyk däl, işçiniň hakykatdanam alýan zady. Ynsan mertebesine mynasyp ýaşamak hukugy şu ýerde ýüze çykýar “Başpena” we “iýmitlenmek” ýaly düşünjeleriň çäkleri gaty düşnüksiz. Haýsy standart esas hökmünde kabul ediler? Häzirki iş durmuşynda gözegçiligiň ýoklugynda bu şertlere nähili gözegçilik ediler? Işçä pes derejeli ýaşaýyş jaýlary hödürlenermi we munuň bahasy aýlygyndan aýrylarmy? Bular kanunda aýdyňlaşdyrylmasa, esassyz we gözegçiliksiz amallar ýol açylar Mundan başga-da, bu ýurtda daşary ýurtly işçileriň kabul edilýän şertleriniň gaty erbet mysallary boldy. Munuň üçin uzak gitmegiň zerurlygy ýok; Cypfruvex-de daşary ýurtly işçileriň ýaşaýyş şertleri we adam söwdasy bilen baglanyşykly jenaýat aýyplamalary barada köpçülige görkezilen suratlary we çekişmeleri ýatda saklamak ýeterlikdir. Şol sebäpli mesele diňe "iş beriji ýaşaýyş jaýy bilen üpjün edýär" diýmek bilen gutarmaýar. Asyl sorag, munuň haýsy standartda, haýsy dolandyryş mehanizminde we adam mertebesine laýyklykda ediljekdigi Bu düzgün içerki işçi güýjüne-de çynlakaý basyş eder. Has arzan we has garaşly zähmet modeli höweslendirilende, öý işçileriniň söwda şertleri gowşaýar, aýlyk haklary azalýar, howply iş adaty bolýar we içerki işsizlik ýokarlanýar. Sebäbi mesele diňe "iş ýerleri döretmek" däl, eýsem haýsy iş tertibi döredilendigi bilen baglanyşykly Ykdysady nukdaýnazardan seredeniňde, işçileriň jübüsindäki puluň azalmagy içerki bazary çäklendirýär. Traderli söwdagärler, kiçi kärhanalar we gündelik ykdysady aýlaw muňa gönüden-göni täsir edýär. Immigrantlar we pes girdejili işçiler iň agyr netijeleri başdan geçirýärler. Dünýäde munuň köp mysallary bar: Zähmet arzanladylan we adamlar "Başpena üpjün edýäris" diýmek bilen garaşlylyk gatnaşyklarynda tussag edilen modeller Elbetde, häzirki ykdysady krizis şertlerini göz öňünde tutup, iş berijiler üçin çynlakaý kynçylyklaryň bardygyny inkär edip bolmaz. Çykdajylaryň ýokarlanmagy, walýuta basyşy, energiýa bahalary we meýilleşdirilmedik ykdysadyýet köp kärhanany kyn ýagdaýa saldy. Şeýle-de bolsa, çözgüt işgärleriň alýan aýlyklaryny hasam azaltmak ýa-da gowşak işçi toparlary arkaly çykdajylary azaltmak bolmaly däldir. Sebäbi gysga möhletde artykmaçlyk ýaly görünýän bu çemeleşme, uzak möhletde zähmet parahatçylygyna we ykdysady durnuklylyga zyýan ýetirer Jemgyýetçilik döwletiniň borjy, işçiniň aýlygyny gytaklaýyn azaltmagyň ýollaryny öndürmek däl-de, eýsem adamkärçilikli ýaşaýyş we adalatly iş şertlerini üpjün etmek. Zähmet diňe bir çykdajy elementi bolman, gönüden-göni adam hukugydyr