Doktor Metin Ömer: Rumyniýada türk-tatarlaryň bolmagy hunlara - QHA - Krym habar gullugyna degişlidir

Konstantadaky Owidius uniwersitetiniň mugallymy we Rumyniýadaky Musulman Tatar Türkleri Demokratik Bileleşiginiň Buharest bölüminiň prezidenti (UDTTMR). Metin Ömer Krym habar gullugyna (QHA) "Turcii și tătarii din România - O scurtă istorie" (Rumyniýadaky türkler we tatarlar: gysga taryh) atly kitaby barada habar berdi we Rumyniýada türk-tatar jemgyýetiniň taryhy barada ýazdy we ýakyn wagtda çap ediler ROMANI INDA TÜRK-TATAR JEMGY? ETI, ŞAHSY ŞAHSY Kitabynyň adyny saýlamagyň sebäbi barada: "Aslynda bu saýlaw häzirki hakykatlardan gelip çykýar. Häzirki wagtda Rumyniýa döwleti türkleri we tatarlary iki aýry azlyk hökmünde ykrar edýär. Bu iki jemgyýetiň hersiniň öz instituty bar. Bu guramalar Rumyniýa döwleti tarapyndan hödürlenýän mümkinçiliklerden peýdalanyp öz şahsyýetlerini goramak we ösdürmek üçin mümkinçiliklere eýe". Ömer bu ýagdaýyň, esasan, 1990-njy ýyllaryň başynda, Rumyniýada kommunistik re regimeim gutarandan soň käbir jemgyýetçilik elitalarynyň başlangyjy netijesinde emele gelendigini aýtdy "DÖWRÜJI döwürde, DOBRUJA Jenaýatçy TATAR MILLI HEREKETINI C MERKEZI boldy" Ömer: "Şeýle-de bolsa, kitabymda görkezişim ýaly, taryhda ýagdaý köplenç beýle üýtgeşikdi. Türkler we tatarlar köplenç türkleriň ýa-da sinoniminiň" Musulman "şahsyýetine görä baha berilýär. Muňa garamazdan, iki jemagat hem içerki aýratynlyklaryny we tapawutlaryny belli bir derejede gorap saklamagy başardy. Mysal üçin, uruş döwründe Dobruja Krym tatar milli hereketiniň merkezine öwrüldi." Bu hereketiň maksady, Krym tatarlarynyň watany bolan Krymda Krym tatar döwletini döretmekden ybaratdygyny aýtdy "DOBRUJADAKY TATARLAR, esasan, jenaýatçy tatarlar" Bu hereketiň başynda durýan Krym tatar intellektualy Müstecib Ülküsal öz eserlerinde türk şahsyýetini aňly we programma taýdan ulanandygyny we "Dobruja türk tatarlary" düşünjesini açyp görkezendigini aýdan Ömer: "Şeýle hem, adyň ady bilen baglanyşykly başga bir elementi düşündirmek isleýärin. Dobrudja esasan Krym tatarlarydyr. " diýdi Beýleki tatar toparlaryny öz içine alýan çemeleşmäni goldaýan käbir pikirleriň bardygyna garamazdan, munuň gaty çäklidigini aýdan Ömer: "Rumyniýadaky tatarlaryň köpüsi, esasanam 1783-nji ýyldan soň, Krym hanlygynyň anneksiýa edilmeginden soň, esasanam Krym söweşinde gutarandan soň, Krym söweşiniň gutarmagy däl. Rumyniýa munuň esasy sebäplerinden biri. " Biri taryhy şertler. ” diýdi ROMANI ANDA ANDERLERINDE TÜRK KÖPÇILIGI Soralýan taryhy şertler barada, II. Ömer Ikinji jahan urşundan soň Buharestde döredilen we Moskwanyň täsiri astynda Krym bilen gatnaşyklaryny yzygiderli kesdi we şahsyýet gatnaşyklarynyň ýüze çykmagynyň öňüni aldy, Ömer aşakdaky baha berdi: Rumyniýada türk-tatar barlygynyň başlangyjy, adatça, XIII asyra degişlidir. Bu döwürde tatarlar Altyn Orda döwletiniň ýaýramagy bilen Gara deňziň demirgazygyndaky Dobruja baryp ýetdi we türkler Anadolyda, esasanam Sary Saltukyň ýolbaşçylygyndaky toparlaryň üsti bilen Anadolyda mesgen tutdy Kitabymda şu aşakdakylary hem belläp geçýärin: Bu sene aslynda başlangyç däl-de, eýsem jemlenişiň we hemişelikligiň öwrülişik nokady, sebäbi häzirki Rumyniýanyň çäginde türk asylly jemagatlaryň bolmagy; Hunlardan, Awarlardan, Peçeneglerden, Uz we Kumanlardan başlap has köne döwürlere degişlidir. Ondan soňky asyrlarda Osmanly hökümeti sebitdäki türk we musulman ilatynyň iň görnükli elemente öwrülmegini üpjün etdi; Dobrujany demografiki we institusional taýdan emele getirdi Şeýle-de bolsa Ömer, Dobruja 1878-nji ýylda Rumyniýa birikdirilende täze eýýamyň başlandygyny we möhüm migrasiýa hereketleriniň bolup geçendigini, emma muňa garamazdan türk we tatar jemgyýetleriniň ýaşamagyny we şu güne çenli ýaşap gelýändigini aýtdy TÜRK-TATAR JEMGY .ETINI. DURMUŞY Rumyniýadaky türk-tatar jemgyýetiniň Türkiýe-Rumyniýa gatnaşyklary üçin möhüm ähmiýete eýedigini we köpri hökmünde işleýändigini aýdan Ömer, Rumyniýadaky türk-tatar jemgyýetiniň Osman imperiýasyna degişli umumy taryhy mirasyň eýesidigini aýtdy Ömer Dobrujadaky musulman ilatynyň hem Osmanlydygyny, hem Osmanlydygyny aýtdy. Döwlet we soňraky Türkiýe Respublikasy bilen ýola goýlan gatnaşyklar sebäpli iki ýurduň arasynda üznüksizligiň gazanylandygyny mälim edip, şeýle diýdi: "Şol bir wagtyň özünde, XIX we XX asyrlarda bolup geçen uly göçümleriň netijesinde takmynan 200 müň türk-tatar Osman imperiýasyna 1878-nji ýyldan I Jahan Urşuna çenli göçdi, diňe Ikinji jahan urşy, takmynan 115-nji ýyl. Türk-tatarlar Osman imperiýasyna göçüpdirler. " "Olar Türkiýä göçdüler. Bu göçler netijesinde Dobruja gelip çykyşynyň Türkiýedäki ep-esli ilaty barada gürleşip bileris. Bu ilat gatnaşyklaryň demografiki we emosional ölçegini hasam güýçlendirýär." diýdi Beýleki bir tarapdan, Ömer, Rumyniýadaky türk-tatar jemgyýetiniň ýagdaýynyň Osman imperiýasynyň we Türkiýe Respublikasynyň hemişe üns merkezinde bolandygyny nygtady we Rumyniýadaky türk-tatar jemgyýetiniň ýagdaýynyň köplenç iki ýurduň arasyndaky derejäni görkezýändigini aýtdy "ROMANI INDA TÜRK-TATAR JEMGY .ETI KÖP KÖPÇILIK däl" Ömer bu ýagdaýa mysal hökmünde Rumyniýadaky türk-tatar jemgyýeti üçin iň kyn döwürlerden biri bolan kommunistik döwrüň, Ankara bilen Buharestiň arasyndaky gatnaşyklaryň iň pes derejededigini hem ýatlatdy we bu ýyllarda diňe bir diplomatik gatnaşyklaryň çäkli bolman, eýsem jemgyýetiň Türkiýe bilen medeni gatnaşyklarynyň hem çäklendirilendigini aýtdy Beýleki bir tarapdan Ömer: "Beýleki tarapdan, häzirki wagtda ýagdaý düýbünden başga. Häzirki wagtda Rumyniýadaky türk-tatar jemgyýetiniň taryhynda iň amatly şertleri bar; şahsyýeti goramak, ösüş we görnüklilik taýdan giň mümkinçiliklerden peýdalanýarlar. Şonuň ýaly-da, Rumyniýa bilen Türkiýäniň arasyndaky gatnaşyklar taryhda iň möhüm nokatda däl. ýurtlary. " baha berdi TÜRK-TATAR JEMGY .ETINIAN KANYBATLARY ROMANI TOA terjime edilmedi Ömer, rumyn dilinde türk-tatar jemgyýeti barada rumyn dilinde neşir edilen eserleri türk diline terjime etmekde iň uly kemçiligiň, rumyn dilinden türk diline we türk dilinden rumyn diline terjime edilmändigini aýdyp, Ömer Rumyniýada ýaşaýan türk-tatar jemgyýetiniň taryhy ýazylanda, Rumyniýada we Türkiýedäki taryhçylaryň we gözlegçileriň çeşmelerden, arhiwlerden peýdalanýandygyny aýtdy Beýleki tarapdan Ömer, Rumyniýanyň we Türkiýäniň çeşmelerine deň aralyk saklanmalydygyny belläp, has düşnükli we has çuňňur perspektiwanyň gazanyp boljakdygyny aýtdy "Meniň pikirimçe, Rumyniýada ýaşaýan türkleriň we tatarlaryň iň uly kemçiliklerinden biri, köp sanly möhüm ýatlamanyň rumyn diline terjime edilmezligi. Jemgyýetdäki köp adamyň ýatlamalary diňe türk dilinde neşir edildi. Mysal üçin, Müstekib Hajy Faziliň (Ülküsal) ýatlamalary henizem Rumyn diline terjime edilmedi. Urturtsewer, Saim Osman Karahan, Piraye Kadrizade we Kemal Karpat we Dobruja türk metbugatynda çap edildi "Theurnallar (Teşwik, Işyk, Mektep we Aile we ş.m.) entek rumyn diline terjime edilmedi. Bu, Rumyniýada ýaşaýan türk-tatar jemgyýetiniň, rumyn gözlegçileriniň we jemgyýetçiligiň bu jemgyýete has gowy düşünmegi üçin ägirt uly ýetmezçilikdir. "Ömer tatar şahsyýetiniň (Krym, Nogaý we ş.m.) içerki dürlüliginiň, kommunistik döwürde şahsyýetiň mejbury üýtgedilmegi, gündelik durmuş, ýat we diaspora gatnaşyklary, türk we tatar edebiýatynyň kesişmegi we bölünişi däl Şahsyýet, DIL, DEMOGRAFIK GURAMA WE MEDENI VET GÖRNÜŞI ÜÇIN Ömer, şeýle hem, kommunistik re regimeimiň Rumyniýadaky türk-tatar jemgyýetine we jemgyýetiň gündelik durmuşyna ýetirýän täsirleriniň entek gowy öwrenilmändigini we jemgyýetiň ýüzbe-ýüz bolýan esasy meseleleriniň bardygyny mysal hökmünde görkezýär; Asimilýasiýa we ýaş nesillerde dil ulanylyşynyň peselmegi, türk-tatar diskriminasiýasy we taryhy we institusional bölünişikler sebäpli içerki bölünişik, immigrasiýa we ilatyň köpelmegi sebäpli demografiki kiçelmek, medeni gözýetimiň ýoklugy we çeşme we bilim problemalary sebäpli şahsyýetiň we diliň ýitirilmegi töwekgelçiliginiň bardygyny mälim etdi Beýleki tarapdan, "Gynansagam, köp meseleler bar. Esasy meselelere, şahsyýetiň we diliň ýitmegine degsek, türk we tatar jemgyýetdäki gündelik durmuşda gaty az gürlenilýär. Demografiki gysyş başga bir mesele. Rumyniýada ilatyň soňky soňky anketasy Ilat ýazuwy muny aýdyň görkezýär. Şol bir wagtyň özünde, Dobruja sebiti üçin beýle uly mesele däl, ýöne Rumyniýanyň hemme ýerinde medeni gözýetimiň ýoklugy problema hasap edilip bilner. "Rumyniýanyň köp sebitinde türk-tatar jemgyýeti beýle bir tanalmaýar." Ömer YTB (Daşary ýurtlardaky türkler we degişli jemgyýetler üçin prezidentlik), TIKA (Türk hyzmatdaşlygy we utgaşdyryş gullugy), usunus Emre instituty we Rumyniýadaky Türkiýe-Tatar jemgyýetiniň ýüzbe-ýüz bolýan meselelerini çözmek üçin alyp barýan işleriniň ähmiýetine ünsi çekdi Şeýle hem Omar; Bilim ulgamyna türk we tatar dillerine has köp maýa goýmagyň, birleşmeler, neşirler we gözleg merkezleri arkaly medeni institutlary güýçlendirmek, Türkiýe bilen akademiki we medeni hyzmatdaşlygy ýokarlandyrmak, umumy türk-tatar mirasy barada ylalaşyk çemeleşmegiň we ýaş nesiller üçin dil, taryh we şahsyýet düşünjesi boýunça taslamalary durmuşa geçirmegiň zerurdygyny aýtdy Ömer ahyrsoňy şu sözleri aýtdy: Mysal üçin Filiz Tutku Aýdyn Bezikoğlu we Burak Atmaca bilen taýýarlan YTB neşirlerimizi we albomymy (Bir wagtlar Dobrukada) berip bileris. Mundan başga-da, usunus Emre institutynyň türk sapaklaryna we TIKA-nyň metjitleri abatlamak ýaly köp sanly taslamasyna mysal berip bileris. Mundan başga-da, Rumyniýanyň iki jemgyýetine wekilçilik edýän birleşikler, rumyn döwleti tarapyndan döredilen köp mümkinçiliklerden peýdalanyp biler. Bu mümkinçilikleri has gowy ulanmak we problemalary has gowy kesgitlemek arkaly köp goşant goşup biler